[Luận văn 2020] Truất quyền hưởng di sản thừa kế theo quy định của pháp luật dân sự Việt Nam và thực tiễn thực hiện – ThS. Nguyễn Viết Thái

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

So với các chế định khác của pháp luật dân sự nước ta thì chế định về thừa kế đã có lịch sử phát triển tương đối lâu dài và là một trong những nội dung cơ bản và quan trọng nhất của pháp luật dân sự. Trong bất kỳ nhà nước, giai cấp nào thì vấn đề thừa kế cũng có vị trí đặc biệt quan trọng và đều được các quốc gia coi là một trong những quyền cơ bản của công dân và luôn cần thiết được bảo vệ, điều này đã được quy định rất cụ thể trong Hiến pháp – đạo luật cao nhất của mỗi quốc gia.

Cùng đất nước ta phát triển qua nhiều giai đoạn chế định thừa kế đã phản ánh được phần nào những đặc trưng về tình hình kinh tế – chính trị – xã hội cũng như nền tảng văn hóa truyền thống của dân tộc. Từ đó, chế định thừa kế đã góp một phần không nhỏ để điều chỉnh có hiệu quả các quan hệ phát sinh trong lĩnh vực này. Trong giai đoạn hiện nay, khi chúng ta đang trong bối cảnh hội nhập, với thực trạng của nền kinh tế thị trường và xây dựng Nhà nước pháp quyền sẽ kéo theo rất nhiều vấn đề, trong đó những quan hệ tài sản thuộc quyền sở hữu của cá nhân trong đó bao gồm cả những quan hệ về thừa kế ngày càng trở nên phức tạp và đa dạng. Vì vậy, cũng đặt ra nhiều hơn những vấn đề lý luận và thực tiễn cần giải quyết.

Hiện nay tại Việt Nam, pháp luật về thừa kế nói chung và các quy định về truất quyền hưởng di sản thừa kế nói riêng đã được quy định tương đối đầy đủ và cụ thể tại BLDS 2015. Tuy vậy, quy định của pháp luật về vấn đề truất quyền hưởng di sản thừa kế hiện nay vẫn chưa thật sự rõ ràng hiện nay cũng chưa có bất kỳ một văn bản dưới luật nào hướng dẫn về vấn đề này khiến những câu hỏi xoay quanh các vấn đề liên quan tới thẩm quyền hiệu lực, hậu quả pháp lý của truất quyền hưởng di sản thừa kế luôn được đặt ra và có nhiều tranh cãi. Sở dĩ vấn đề này chưa được các cơ quan có thẩm quyền ưu tiên và chú trọng vào việc ban hành văn bản pháp luật để giải thích là do trên thực tiễn vẫn có rất ít các tranh chấp về truất quyền hưởng di sản thừa kế xảy ra. Tuy nhiên cần nhấn mạnh rằng trong thực tế cũng có những trường hợp nhà làm luật đã không dự kiến được, không lường trước được hết dẫn tới những kết quả không ngờ, có thể dẫn tới những lỗ hổng pháp luật. Do đó, văn bản pháp luật luôn cần phải định hướng trước được các mục tiêu và giải pháp cần thiết để giải quyết toàn diện, tức là pháp luật luôn phải dự liệu gần như đầy đủ các vấn đề có thể phát sinh để có thể có căn cứ đưa ra các biện pháp phù hợp nhằm giải quyết nếu các tranh chấp xảy ra. Hơn nữa, vấn đề truất quyền hưởng di sản thừa kế lại có liên quan đến nhiều vấn đề, điều khoản khác trong chế định thừa kế của luật dân sự. Do đó, cần phải có những tài liệu, những văn bản nhằm hướng dẫn giải thích cụ thể vấn đề này, từ đó có thể dễ dàng áp dụng tham khảo trong việc giải quyết tranh chấp sau này.

Với mong muốn được tìm hiểu và làm rõ hơn nữa vấn đề này, tôi xin chọn đề tài: “Truất quyền hưởng di sản thừa kế theo quy định của pháp luật dân sự Việt Nam và thực tiễn thực hiện” làm đề tài luận văn của mình

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Pháp luật thừa kế nói chung và truất quyền hưởng di sản thừa kế nói riêng được quy định trong BLDS hiện hành của nước ta là kết quả của sự kế thừa và phát triển các quy định về thừa kế trong pháp luật dân sự Việt Nam từ trước tới nay mà ở mỗi thời kỳ, những đặc điểm về chế định này lại có những khác biệt nhất định. Truất quyền hưởng di sản thừa kế là một trong những chế định gắn liền với quyền của người để lại di sản khi lập di chúc, do đó truất quyền hưởng di sản thừa kế và các vấn đề liên quan đến nó đã được xuất hiện từ rất sớm cùng với những quy định đầu tiên về quyền của người để lại di sản. Tuy vậy, những quy định của truất quyền hưởng di sản thừa kế trong các BLDS nước ta mới được nhìn nhận dưới góc độ là một quyền của người lập di chúc mà chưa được quan tâm xây dựng thành một điều luật với những nội dung riêng biệt. Như vậy, có thể nói truất quyền hưởng di sản thừa kế là quy định đã được xuất hiện từ sớm song tới tận ngày nay vẫn chưa thật sự được chú trọng đúng mức. Do đó, việc tìm hiểu và nghiên cứu sự phát triển những quy định của pháp luật thừa kế Việt Nam nói chung và truất quyền hưởng di sản thừa kế nói riêng trong bối cảnh hiện nay là việc làm cần thiết, từ đó có thể rút ra những bài học kinh nghiệm để hoàn thiện hơn nữa pháp luật về thừa kế.

Thừa kế là vấn đề luôn thu hút được sự chú ý tìm hiểu của các nhà nghiên cứu pháp luật và đã được nghiên cứu nhiều với nhiều các cấp độ, công trình khác nhau. Ngoài ra, cũng có nhiều công trình được công bố có liên quan đến truất quyền hưởng di sản thừa kế, xong các tác giả mới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu những vấn đề chung về thừa kế và truất quyền hưởng di sản thừa kế mới chỉ được đề cập là một mục nhỏ với với khối lượng không nhiều. Có thể nhắc đến một số công trình có chứa nội dung về truất quyền hưởng di sản thừa kế được đề cập như một phần của công trình như Nguyễn Minh Tuấn (2009), “Pháp luật thừa kế của Việt Nam – Những vấn đề lý luận và thực tiễn”, sách tham khảo, Phạm Văn Tuyết, Lê Kim Giang (2013), “Pháp luật về thừa kế và thực tiễn giải quyết tranh chấp”, sách tham khảo, Phạm Văn Tuyết (2003), “Thừa kế theo di chúc theo quy định của BLDS”, Luận văn tiến sĩ luật học,… Về bài viết đăng tạp chí, có thể kể tới một số bài viết về truất quyền hưởng di sản thừa kế như: Đoàn Đức Lương (2002), “Áp dụng Điều 651 BLDS về truất quyền hưởng di sản thừa kế”, Tạp chí Kiểm sát; Đoàn Đức Lương (2002), “Truất quyền hưởng di sản thừa kế theo Điều 651 BLDS”, Thông tin tư pháp, Phạm Văn Tuyết; “Cần hiểu đúng bản chất của truất quyền hưởng di sản thừa kế”, Tạp chí Luật học,…

Các công trình nghiên cứu ở cấp luận văn nghiên cứu về vấn đề riêng của thừa kế cũng được phát triển, song để nghiên cứu chuyên sâu về truất quyền hưởng di sản thừa kế là cực kì hạn chế, có thể kể đến một số ít luận án luật văn như: Lê Quang Thắng, Truất quyền hưởng di sản thừa kế một số vấn đề lý luận và thực trạng pháp luật, Luận văn thạc sĩ luật học, Phan Thị Hoài (2012), Truất quyền hưởng di sản thừa kế, Khóa luận tốt nghiệp,… Có thể thấy, truất quyền hưởng di sản thừa kế là vấn đề đã được xuất hiện từ sớm, có ảnh hưởng và liên quan tới rất nhiều vấn đề khác của pháp luật về thừa kế, song số lượng bài viết, công trình nghiên cứu là không nhiều. Hơn nữa, nếu xét ở trên cấp độ luận văn, các công trình có nghiên cứu về vấn đề này mới chỉ là những nghiên cứu về mặt lý luận, chưa có sự nghiên cứu chuyên sâu từ lý luận tới thực tiễn để rút ra những giải pháp hoàn thiện, từ đó không chỉ điều chỉnh về những bất cập trong quy định của pháp luật mà còn có thể nâng cao được hiệu quả thực hiện vấn đề này trong thực tiễn.

Với tình hình trên, đề tài: “Truất quyền hưởng di sản thừa kế theo quy định của pháp luật dân sự Việt Nam và thực tiễn thực hiện” là một trong những công trình đầu tiên nghiên cứu chuyên sâu về truất quyền hưởng di sản thừa kế từ lý luận tới thực tiễn một cách hệ thống và đầy đủ và là một công trình hoàn toàn độc lập, không trùng lặp với bất kì một công trình nào khác.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu đề tài

Với khuôn khổ và số trang cho phép đối với một luận văn thạc sỹ, luận văn này chủ yếu đi sâu vào nghiên cứu các vấn đề lý luận về truất quyền hưởng di sản thừa kế cũng như những quy định của hiện hành của pháp luật dân sự Việt Nam đồng thời có so sánh với quy định của pháp luật trước đó. Sở dĩ vấn đề về truất quyền hưởng di sản thừa kế xảy ra tranh chấp trên thực tế hầu như không có, do đó luận văn chỉ tìm hiểu và thống kê về tình hình thực tiễn tranh chấp và giải quyết tranh chấp về vấn đề này một cách hạn chế.

4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài

Đề tài được nghiên cứu với mục tiêu làm rõ các vấn đề liên quan đến truất quyền hưởng di sản thừa kế như:

– Đưa ra được khái niệm truất quyền hưởng di sản thừa kế;

– Xác định và làm rõ các cơ sở lý luận của truất quyền hưởng di sản thừa kế;

– Người bị truất quyền hưởng di sản thừa kế;

– Hiệu lực của truất quyền hưởng di sản thừa kế và hậu quả pháp lý của việc truất quyền hưởng di sản thừa kế;

– Quy định của pháp luật Việt Nam về truất quyền hưởng di sản thừa kế;

– Phân biệt rõ giữa truất quyền hưởng di sản thừa kế với không cho hưởng di sản thừa kế, không được quyền hưởng di sản thừa kế theo quy định của pháp luật với không được hưởng di sản thừa kế theo di chúc.

– Xác định rõ về hiệu lực của truất quyền, hậu quả của việc truất quyền.

5. Phương pháp nghiên cứu đề tài

Quá trình thực hiện đề tài, tác giả dựa trên nguyên lý của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử nhằm làm rõ các mối quan hệ biện chứng giữa lý luận và thực tiễn. Trên cơ sở đó, phương pháp nghiên cứu được tác giả chủ yếu được áp dụng trong quá trình nghiên cứu là phân tích, so sánh và bình luận để từ đó đối chiếu phân tích những quy định của pháp luật hiện hành với những văn bản pháp luật trước đây, đồng thời nghiên cứu tìm hiểu chuyên sâu các vấn đề lý luận cốt lõi.

Ngoài ra, trong quá trình nghiên cứu tác giả còn dựa vào những đặc trưng về truyền thống phong tục, tập quán của dân tộc để làm rõ những đặc điểm của quy định về thừa kế nói chung và truất quyền hưởng di sản thừa kế nói riêng trong quy định của pháp luật hiện hành.

6. Kết cấu của luận văn

Với phạm vi nghiên cứu và mục đích nghiên cứu đã được xác định trước, ngoài mở đầu và kết luận luận văn được kết cấu theo ba chương như sau:

– Chương 1. Một số vấn đề lý luận về quyền hưởng di sản và truất quyền hưởng di sản

– Chương 2. Quy định của pháp luật Việt Nam về truất quyền hưởng di sản

– Chương 3. Thực tiễn thực hiện truất quyền hưởng di sản và kiến nghị hoàn thiện.