[Khóa luận 2023] Chế định thừa kế trong pháp luật Việt Nam trong thời kỳ Pháp thuộc và giá trị kế thừa – CN. Trịnh Thị Lý

[Khóa luận 2023] Chế định thừa kế trong pháp luật Việt Nam trong thời kỳ Pháp thuộc và giá trị kế thừa – CN. Trịnh Thị Lý

Mục lục

Tình hình nghiên cứu đề tài

Qua tìm hiểu các công trình nghiên cứu khoa học về pháp luật thừa kế, đã có nhiều công trình, bài viết về các vấn đề, khía cạnh khác nhau của chế định thừa kế như các vấn đề thừa kế theo di chúc, thừa kế theo pháp luật, phân tích, so sánh các quy định về thừa kế theo từng thời kì, có thể chia thành ba nhóm lớn như sau:

*Các công trình nghiên cứu về pháp luật thừa kế Việt Nam.

– Sách: Ở nhóm này, trước tiên phải kể đến cuốn sách chuyên khảo “Luật Thừa kế Việt Nam” của Tiến sĩ Phùng Trung Tập và cuốn “Pháp luật thừa kế của Việt Nam – Những vấn đề lý luận và thực tiễn” của tác giả Nguyễn Minh Tuấn. “Pháp luật về thừa kế và thực tiễn giải quyết tranh chấp”, Nxb Tư pháp Hà Nội xuất bản năm 2017 của tác giả Phạm Văn Tuyết và Lê Kim Giang, tác giả Nguyễn Văn Huy với cuốn sách “Thừa kế trong pháp luật dân sự Việt Nam”, Nxb. Tư pháp, Hà Nội 2017…

Trong những công trình nghiên cứu này các tác giả đã đề cập đến khá cụ thể, chi tiết các vấn đề liên quan đến lí luận cũng như các quy định pháp lí và thực tiễn thực thi pháp luật thừa kế tại Việt Nam.

– Tạp chí: Bài viết: “Những hạn chế và bất cập của các quy định về thừa kế trong BLDS 1995”, Tạp chí Tòa án nhân dân số 4/2004 của tác giả Phùng Trung Tập đề cập tới vấn đề thừa kế thế vị, trường hợp đặc biệt của thừa kế theo pháp luật. “Di sản thừa kế trong pháp luật dân sự một số nước trên thế giới” của tác giả Trần Thị Huệ đăng trên tạp chí Nhà nước và pháp luật tháng 10 năm 2006, Số 222, tr.78 – 83, Bài viết: “Hoàn thiện chế định thừa kế trong BLDS” của tác giả Nguyễn Văn Mạnh, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 5 năm 2002; Bài viết “Chế định thừa kế trong BLDS 2015”, của tác giả Phùng Trung Tập (2016), Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, Số chuyên đề triển khai thi hành BLDS 2015… “Thừa kế điền sản trong pháp luật phong kiến Việt Nam” của tác giả Phạm Thị Thu Hiền (tạp chí Luật học, số 8 năm 2022).

Trong các bài viết, các nhà nghiên cứu đã nêu và phân tích nhiều khía cạnh đáng chú ý trong pháp luật thừa kế trong và ngoài nước.

– Luận văn, luận án: ở nhóm này có thể liệt kê một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như Luận án tiến sĩ luật học “Thừa kế theo pháp luật của công dân Việt Nam từ năm 1945 đến nay” đã được tác giả Phùng Trung Tập bảo vệ thành công năm 2002. Luận án tiến sĩ luật học “Cơ sở lý luận và thực tiễn của những quy định chung về thừa kế trong Bộ luật Dân sự” của tác giả Nguyễn Minh Tuấn. “Di sản thừa kế trong pháp luật dân sự Việt Nam” luận án tiến sĩ Luật học của Trần Thị Huệ năm 2007. Hay luận văn thạc sĩ luật học với tựa đề “Thừa kế theo pháp luật của cháu, chắt theo quy định của pháp luật Việt Nam” của Lê Đức Bền, “Di sản thừa kế – Những vấn đề lý luận và thực tiễn” – luận văn thạc sĩ luật học của Hạp Thị Như Nguyệt. “Thừa kế theo di chúc trong Bộ luật dân sự”, Tạp chí dân chủ và Pháp luật số 2/2000 của tác giả Tưởng Duy Lượng, tr. 18 – 20. “Bàn về quyền thừa kế tài sản giữa vợ và chồng” Lương Văn Cường, tạp chí Tòa án nhân dân số 9 năm 2019, tr. 43-47;

Những đề tài trên đều có phạm vi nghiên cứu rất rộng, mang tính khái quát cao về những quy định của pháp luật về thừa kế.

*Các công trình nghiên cứu về pháp luật Việt Nam thời kì Pháp thuộc.

Trong cuốn Giáo trình Lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam của Trường Đại học Luật Hà Nội, Nhà xuất bản Công an nhân dân, phần thứ tư, chương XI đã có những giới thiệu khái quát nhất về tình hình pháp luật ở Việt Nam thời kì Pháp thuộc. Đặc biệt, trong phần giới thiệu về Bộ dân luật Bắc Kì, 1931 đã đề cập tới những nội dung cơ bản nhất liên quan đến chế định thừa kế.

Bài viết “Một số ý kiến về quyền sở hữu tài sản của vợ chồng” của tác giả Nguyễn Thị Lan, khoa Luật Dân sự, trường đại học Luật Hà Nội đã nêu ra các quy phạm pháp luật của Bộ dân luật Bắc Kì 1931 về mối quan hệ tài sản vợ chồng được quy định trong Bộ luật này.

Bài viết “Một số vấn đề lí luận về việc đăng kí tài sản tại Việt Nam” của PGS – TS Phùng Trung Tập trường đại học Luật Hà Nội trong hội thảo “Hội thảo cơ sở lý luận và thực tiễn nhằm xây dựng dự án luật đăng kí tài sản” tổ chức 9-9-2013” đã có một phần đưa ra các quan niệm về tài sản theo Bô Dân luật Bắc Kì 1931.

Nguyễn Phương Yến, “Báo Phụ nữ Tân văn và việc đấu tranh cho quyền lợi của người phụ nữ ở Nam bộ những năm đầu thế kỉ XX”, tạp chí khoa học xã hội, sô 9/2016. Bài nghiên cứu khá sâu sắc về những bài viết của các nhà tư tưởng lớn như Phan Châu Trinh, Phan Văn Trường, Phan Văn Trường, Huỳnh Thúc Kháng, Phan Bội Châu, Nguyễn Văn Vĩnh… đăng trên tạp chí Phụ nữ Tân văn. Qua đó cho thấy thông qua ngòi bút, ở các mức độ khác nhau họ đã ủng hộ vấn đề nữ quyền và nhận thấy sự cần thiết để phụ nữ tham gia các công việc ngoài xã hội, nam nữ bình quyền…

Giáo sư Vũ Văn Mẫu trong cuốn “Pháp luật thông khảo”, “Dân luật khái luận”… đã nghiên cứu tổng quát về tiến trình lịch sử pháp luật đặc biệt là dân luật ở Việt Nam. Trong đó, Giáo sư đã nhấn mạnh đến sự chuyển mình của pháp luật Việt nam thời kì Pháp thuộc.

Kỷ yếu Hội thảo quốc tế “Pháp luật Pháp và Việt Nam – Truyền thống và hiện đại” – Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội 2015, Kỷ yếu hội thảo “Giao lưu, tiếp biến văn hóa chính trị pháp lý ở Việt Nam thời kì Pháp thuộc” của Trường Đại học Luật Hà Nội 2021 có nhiều bài viết đã đề cập đến sự giao lưu văn hóa pháp luật giữa Việt Nam và Pháp thời kì cận đại. Có thể kể đến một số bài viết nổi bật như “Một số vấn đề về sự ảnh hưởng của pháp luật Pháp đến pháp luật về hôn nhân và gia đình ở Việt Nam trước đây” của GS. TS. Hoàng Thị Kim Quế, “Sự ảnh hưởng của pháp luật Pháp đến luật tư ở Việt Nam” của PGS.TS. Ngô Huy Cương, “Sự du nhập của tư tưởng dân chủ vào Việt Nam thời kì Pháp thuộc” của Ths. Đậu Công Hiệp… Những bài viết đã đề cập ở mức độ khác nhau về sự biến đổi của pháp luật Việt Nam ở các lĩnh vực khác nhau thời kì Pháp cai trị.

Nguyễn Thị Khánh Huyền trong “Đặc trưng cơ bản của bộ Dân luật Bắc kỳ 1931”, Luận văn thạc sĩ Luật học, Đại học Quốc gia Hà Nội 2016, Trần Thị Hoa trong bài viết “Tonkin Civil Code A combination between Asian and European laws” trên tạp chí History&Law số 10/2022 đã có những nghiên cứu về bộ Dân luật Bắc kì trong tương quan so sánh với pháp luật truyền thống và pháp luật Dân sự Pháp.

Thái Vĩnh Thắng có bài viết “Văn hóa pháp luật Pháp và những ảnh hưởng tới pháp luật ở Việt Nam”, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, 2009. Giáo sư đã khái quát các đặc điểm cơ bản của văn hóa pháp luật Pháp đồng thời phân tích sự ảnh hưởng của văn hóa pháp luật Pháp đến hoạt động lập hiển, hoạt động xây dựng các bộ luật Dân sự, đến việc tổ chức hệ thống tòa án… ở Việt Nam từ cuối thế kỉ XIX đến thế kỉ XX

*Các công trình nghiên cứu về pháp luật thừa kế ở Việt Nam thời kì Pháp thuộc.

Cuốn “Định chế pháp luật dân sự thời Pháp thuộc và Việt Nam cộng hòa” của TS. Huỳnh Công Bá, NXB Thuận Hóa 2021 gồm 3 cuốn: Định chế Pháp luật Dân sự thời Pháp thuộc và Việt Nam Cộng hòa (Chủ thể – Tài sản); Định chế Pháp luật Dân sự thời Pháp thuộc và Việt Nam Cộng hòa (Nghĩa vụ I); Định chế Dân sự & Tố tụng thời Pháp thuộc và Việt Nam Cộng hòa (Nghĩa vụ II – Tố tụng) khảo cứu rất chi tiết về pháp luật dân sự ở Việt Nam từ 1858 đến 1975. Trong đó, giai đoạn Pháp thuộc được tác giả nghiên cứu rất chi tiết về các vấn đề Dân luật ở cả 3 kì Bắc kì, Trung kì, Nam kỳ.

Cuốn: “Một số vấn đề về pháp luật dân sự Việt Nam từ thế kỷ XV đến thời Pháp thuộc” của tập thể các tác giả Viện nghiên cứu Khoa học Pháp lý, Bộ Tư Pháp, trình bày một số chế định về dân sự, khế ước, sở hữu, hôn nhân gia đình, thừa kế, trách nhiệm dân sự, thủ tục giải quyết các tranh chấp dân sự dưới thời Lê, thời Nguyễn và thời Pháp thuộc.

Bài viết “Người làm chứng cho việc lập di chúc” của tác giả Kiểu Thanh, Tạp chí Luật học 1996 có nhắc đến các quy định về người làm chứng cho việc viết di chúc trong các bộ luật thời Pháp thuộc. Bài viết “Quy định của pháp luật về di sản thừa kế qua các thời kì” của tác giả Kiều Thanh, Tạp chi Luật học số 1 năm 1996.

Đây thực sự là những công trình có giá trị lớn trong cả khoa học lý luận và thực tiễn. Tuy nhiên, chưa có các công trình nghiên cứu cụ thể, chi tiết về vấn đề thừa kế trong giai đoạn Pháp thuộc ở nước ta. Do đó, việc nghiên cứu kịp thời để có thêm những tư liệu pháp luật về thừa kế giai đoạn đặc biệt này là hết sức cần thiết.

Tải về tại đây để xem đầy đủ tài liệu