[Luận văn 2020] Thừa kế theo pháp luật và thực tiễn thực hiện tại Việt Nam – ThS. Nguyễn Hạnh Trinh

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

thừa kế được coi là một trong những chế định đặc biệt và quan trong trong hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam. thừa kế ra đời như một tất yếu của lịch sử với tư cách là một hiện tượng xã hội khách quan. Chế định quyền sở hữu và chế định thừa kế ra đời là một trong những phương tiện pháp lý cần thiết cho việc đảm bảo việc gia tăng sự tích luỹ của cải của xã hội loài người. Như một lẽ tất yếu, con người sở hữu tài sản, khi chết đi thì đương nhiên những tài sản này tiếp tục được dịch chuyển cho những người còn sống để gia tăng giá trị kinh tế, tinh thần của tài sản, phục vụ cho xã hội, cho cuộc sống của những người hưởng di sản nói riêng và xã hội loài người nói chung

Chế định thừa kế có thể nói là một trong những chế định ra đời khá sớm so với nhiều chế định khác trong lĩnh vực dân sự. Ngay từ pháp luật thời phong kiến, pháp luật thời Pháp thuộc cho đến sau Cách mạng tháng Tám và trong những năm đầu của quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội, thừa kế luôn có vị trí quan trọng trong pháp luật dân sự Việt Nam Hiến pháp năm 1959 – đạo luật gốc của hệ thống pháp luật Việt Nam, đã ghi nhận quyền thừa kế như một quyền cơ bản của công dân như sau “Nhà nước chiếu theo pháp luật bảo hộ quyền thừa kế tài sản tư hữu của công dân”. Kế thừa và phát huy tinh thần của Hiến pháp năm 1959, Hiến pháp 1980 ra đời đã sửa đổi cho phù hợp với thực tế lúc bấy giờ “Pháp luật bảo hộ quyền thừa kế tài sản của công dân”. Điều 58 Hiến pháp 1992 tiếp tục ghi nhận và khẳng định rằng “Nhà nước bảo hộ quyền sở hữu hợp pháp và quyền thừa kế của công dân”. Dựa trên tinh thần của Hiến pháp năm 1992 và kế thừa quy định của BLDS năm 1995, chế định thừa kế được ghi nhận trong BLDS 2005 ra đời đã có sự thay đổi tích cực, phù hợp với sự phát triển của xã hội và mang tính khả thi hơn. Những quy định về thừa kế trong BLDS 2005 được xem là kết quả vượt bậc của quá trình pháp điển hóa, không ngừng hoàn thiện để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp liên quan đến vấn đề thừa kế. Và đến nay, BLDS 2015 ra đời, đã sửa đổi, bổ sung nhiều chế định pháp luật điều chỉnh các quan hệ dân sự phù hợp với kinh tế thị trưởng hội nhập quốc tế.

Quy định pháp luật về thừa kế của Việt Nam khá tương đồng với các quốc gia trên thế giới, theo đó có hai hình thức thừa kế chủ yếu là thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật. Đặt trong xã hội Việt Nam hiện tại, có khá nhiều các vụ việc tranh chấp về thừa kế và chủ yếu là trường hợp thừa kế theo pháp luật. So với trước đây, di sản người chết để lại ngày nay không chỉ còn là những di sản truyền thống nữa nên các tranh chấp về thừa kế theo pháp luật cũng thay đổi cả về đối tượng, chủ thể, tính chất và quy mô của vụ việc. Vấn đề thừa kế di sản cũng từ đó mà này sinh nhiều dạng tranh chấp phức tạp Thực tiễn giải quyết các vụ án về tranh chấp thừa kế gặp không ít khó khăn BLDS 2015 vừa mới ra đời cách đây không lâu, có hiệu lực từ 01/01/2017, vì vậy theo tác giả việc nghiên cứu về vấn đề thừa kế theo pháp luật là thực sự cần thiết, qua đó đưa ra những đánh giả và kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật hiện hành nhằm nâng cao hơn nữa hiệu quả áp dụng pháp luật về thừa kế theo pháp luật

Xuất phát từ những lý do nêu trên, tác giả quyết định chọn đề tài “Thừa kế theo pháp luật và thực tiễn thực hiện tại Việt Nam” làm luận văn thạc sĩ Luật học. Đây là một vấn đề thực sự có ý nghĩa cả về phương diện lý luận cũng như thực tiễn

2. Tình hình nghiên cứu về đề tài

Thừa kế nói chung và thừa kế theo pháp luật nói riêng đã hình thành và phát triển lâu đời. Đề tài nghiên cứu về thừa kế là một trong những đề tài nhận được sự quan tâm lớn của nhiều nhà nghiên cứu, nhất là các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học pháp lý.

Trên cơ sở nghiên cứu các công trình về thừa kế nói chung và thừa kế theo pháp luật nói riêng, qua đó rút ra được nhiều vấn đề đã được nghiên cứu, cũng như các vấn đề còn bỏ ngỏ về nội dung thừa kế theo pháp luật, nghiên cứu sinh nhận thấy các tài liệu tham khảo về nội dung này rất đa dạng và phong phú về thể loại như sách, đề tài nghiên cứu khoa học, các luận văn, luận án, các bài viết trong các tạp chí, hội thảo khoa học. Có thể nhắc đến một số công trình có chứa nội dung về thừa kế theo pháp luật như Phạm Văn Tuyết, Lê Kim Giang (2017), “Pháp luật về thừa kế và thực tiễn giải quyết tranh chấp”, sách tham khảo, Tưởng Duy Lượng (2009), “Pháp luật dân sự và thực tiễn xét xử”, sách tham khảo, Nguyễn Minh Tuấn (2016), “Bình luận khoa học BLDS của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2015”, sách tham khảo, Nguyễn Văn Cừ, Trần Thị Huệ (2017), “Bình luận khoa học BLDS năm 2015 của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”, sách tham khảo Đỗ Văn Đại (2016), “Luật thừa kế Việt Nam – Bản ăn và bình luận bản án” (Tập 1, Tập 2), sách tham khảo, … Về bài viết đăng tạp chí, có thể kể tới một số bài viết về thừa kế theo pháp luật như Ths. Đoàn Thị Ngọc Hải (2019), “Thừa kế thế vị theo quy định của pháp luật dân sự”, Tạp chí Toà án nhân dân điện tử – Cơ quan của Tòa án nhân dân tối cao;

Các công trình nghiên cứu ở cấp luận văn, luận án nghiên cứu về thừa kế cũng được phát triển, tuy nhiên để nghiên cứu chuyên sâu về thừa kế theo pháp luật vẫn còn hạn chế, có thể kể đến một số ít luận văn, luận án như Đặng Thu Hà (2019), “Thừa kế theo pháp luật theo bộ luật dân sự nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2015” Luận án tiến sĩ luật học; Nguyễn Hương Giang (2014), “Thừa kế theo pháp luật – một số vấn đề lý luận và thực tiễn”, Luận văn thạc sĩ luật học, …

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu

Việc nghiên cứu đề tài nhằm làm rõ các quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành về thừa kế theo pháp luật như khái niệm, đặc điểm, diện thừa kế, hàng thừa kế, các trường hợp thừa kế theo pháp luật, thừa kế thế vị và thực tiễn áp dụng quy định áp dụng vào thực tiễn. Qua đó, rút ra được ưu điểm, nhược điểm để nâng cao hiệu quả điều chỉnh của chúng.

Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu những nội dung chủ yếu sau:

Những vấn đề lý luận liên quan đến các quy định về thừa kế theo pháp luật bao gồm làm rõ khái niệm thừa kế theo pháp luật, đồng thời có sự so sánh giữa thừa kế theo pháp luật và thừa kế theo di chúc để rút ra được đặc trưng của mỗi hình thức và để có thể nhìn nhận vấn đề thừa kế một cách toàn diện.

Xác định diện thừa kế, hàng thừa kế theo pháp luật và các trường hợp thừa kế theo pháp luật được BLDS Việt Nam hiện hành quy định Xác định khái niệm, điều kiện và các trường hợp được hưởng thừa kế thế vị.

Vướng mắc phát sinh từ thực tiễn và đề xuất cách thức giải quyết, góp phần hoàn thành pháp luật về thừa kế theo pháp luật.

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu

Luận văn chủ yếu nghiên cứu các quy định của pháp luật hiện hành về thừa kế theo pháp luật và một số công trình nghiên cứu cũng như những vụ việc cụ thể có liên quan đến vấn đề này.

Phạm vi nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu các quy định của pháp luật về thừa kế theo pháp luật tăng một số văn bản pháp luật như BLDS 2015, BLDS 2005, Luật Hôn nhân và gia đình (HN & GĐ) 2014 và các văn bản pháp luật có liên quan.

5. Phương pháp nghiên cứu

Được dựa trên cơ sở phương pháp luận của triết học Mác – Lênin về chủ nghĩa duy vật lịch sử về mối quan hệ biện chứng, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và Nhà nước về xây dựng và hoàn thiện pháp luật nói chung, pháp luật về thừa kế nói riêng. Bên cạnh đó, luận văn còn vận dụng, kết hợp đầy đủ các phương pháp nghiên cứu khác như phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp, phương pháp sánh, phương pháp thống kê để hoàn thành được mục tiêu nghiên cứu luận văn này.

6. Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm có 3 chương như sau:

Chương 1. Một số vấn đề lý luận về thừa kế theo pháp luật.

Chương 2 thừa kế theo pháp luật theo quy định của Bộ luật dân sự Việt Nam năm 2015.

Chương 3 : Thực tiễn áp dụng và các kiến nghị hoàn thiện quy định về thừa kế theo pháp luật.