[Luận văn 2020] Thời hiệu thừa kế theo quy định của pháp luật dân sự Việt Nam và thực tiễn áp dụng – ThS. Bùi Bích Vân

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

Thừa kế là một quan hệ pháp luật dân sự thể hiện sự dịch chuyển tài sản từ người đã chết sang người đang sống. Việc chuyển dịch tài sản này có thể được thực hiện theo ý chí của người đã chết khi còn sống thông qua di chúc hoặc theo trình tự mà pháp luật dân sự quy định. Bản chất sâu xa của thừa kế chính là bảo vệ quyền tài sản của công dân theo đó quyền thừa kế là một trong những quyền cơ bản của công dân được ghi nhận trong Hiến pháp nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam: “Quyền sở hữu tư nhân và quyền thừa kế được pháp luật bảo hộ”.

Xã hội ngày càng phát triển, đời sống kinh tế của người dân ngày càng được cải thiện, sự hiểu biết pháp luật ngày càng cao thì các vấn đề về thừa kế đặt ra ngày càng phức tạp với các tranh chấp liên quan đến thừa kế ngày càng đa dạng trong đó có vấn đề về thời hiệu thừa kế. Thời hiệu thừa kế là một trong những nội dung quan trọng trong hệ thống các quy định liên quan đến chế định thừa kế trong pháp luật dân sự Việt Nam. Thời hiệu thừa kế đã được quy định trong Pháp lệnh thừa kế năm 1990, trải qua BLDS năm 1995, BLDS năm 2005, BLDS sửa đổi năm 2011 và đến nay đã có nhiều thay đổi trong BLDS năm 2015. Chính vì lịch sử có nhiều thay đổi biến động như vậy, nên việc áp dụng các quy định pháp luật về thời hiệu thừa kế tạo ra nhiều cách hiểu và áp dụng không thống nhất khi phát sinh tranh chấp về thừa kế.

Trên cơ sở những thiếu sót, hạn chế của BLDS năm 2005, BLDS năm 2015 đã thay đổi nhiều quy định trong đó sửa đổi cơ bản quy định liên quan đến thời hiệu thừa kế, đặt ra nhiều vấn đề pháp lý trong việc áp dụng pháp luật. Việc nghiên cứu, đánh giá những thay đổi về thời hiệu thừa kế theo quy định mới hiện hành cũng như sự phát triển của thời hiệu thừa kế trong tiến trình lập pháp là cần thiết cả về mặt lý luận và thực tiễn, có ý nghĩa quan trọng trong việc áp dụng pháp luật, giải quyết các tranh chấp về thừa kế trong thực tiễn cũng như hoàn thiện hơn nữa các quy định về thời hiệu thừa kế nói riêng và pháp luật dân sự nói chung. Chính vì vậy, tác giả đã chọn đề tài: “Thời hiệu thừa kế theo quy định của pháp luật dân sự Việt Nam và thực tiễn áp dụng”. Trong giới hạn của luận văn tác giả muốn nghiên cứu một cách toàn diện các quy định về thời hiệu thừa kế, phương thức áp dụng quy định về thời hiệu thừa kế cũng như đánh giá quy định này trong thực tiễn từ đó đưa ra kiến nghị đối với quy định về thời hiệu thừa kế.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Đối với vấn đề thời hiệu thừa kế đã có nhiều công trình nghiên cứu sách chuyên khảo, bài viết nghiên cứu Tuy nhiên khi BLDS năm 2015 thi hành với những thay đổi đáng kể trong quy định về thời hiệu thừa kế, những bài viết đề cập đến thời hiệu thừa kế theo quy định mới còn tương đối hạn chế. Có thể kể đến những công trình nghiên cứu, bài viết như sau:

– Sách chuyên khảo: Luật Thừa kế Việt Nam – Bản án và bình luận bản án của tác giả Đỗ Văn Đại (2016), Nxb. Hồng Đức – Hội luật gia Việt Nam, tập 1 và 2. Tác giả đã đặt ra và giải quyết một cách toàn diện hầu hết các vấn đề của chế định thừa kế trong đó có thời hiệu thừa kế. Trên cơ sở những bản án thực tế, tác giả phân tích cụ thể, sâu sắc những vấn đề lý luận chuyên sâu về thời hiệu thừa kế.

Sách chuyên khảo: Thời hiệu thừa kế và thực tiễn xét xử của tác giả Tưởng Duy Lượng, Nxb. Tư pháp. Cuốn sách này là tập hợp những bài viết của tác giả liên quan đến thời hiệu thừa kế, những vấn đề đưa ra tập trung xung quanh áp dụng quy định trong thực tiễn giải quyết, xét xử vụ việc liên quan đến thừa kế.

– Sách chuyên khảo: Pháp luật về thừa kế và thực tiễn giải quyết tranh chấp Nxb, Tư pháp của tác giả Phạm Văn Tuyết và Lê Kim Giang, Tài liệu đã khái quát và phân tích toàn diện những vấn đề lý luận về thừa kế và thực tiễn giải quyết tranh chấp trong đó cỏ đề cập đến thời hiệu thừa kế.

– Bài viết Những rào cản pháp lý từ việc quy định về thời hiệu khởi kiện quyền thừa kế trong Bộ luật dân sự của tác giả Nguyễn Minh Hằng, Tạp chí kiểm sát, số 13 (2015). Bài viết đã đưa ra những bất cập từ việc quy định về thời hiệu khởi kiện quyền thừa kế trong BLDS, từ đó đưa ra quan điểm về vấn đề nên bỏ thời hiệu khởi kiện yêu cầu chia di sản. Có quan điểm ngược lại, bài viết Cần có quy định thời hiệu khởi kiện về thừa kế của tác giả Đỗ Văn Chinh và Trần Thị Nương (2016) trên Tạp chí Tòa án nhân dân số 3 đã luận ban và đưa ra ý kiến vẫn tiếp tục quy định thời hiệu khởi kiện về thừa kế.

Ngoài ra, còn có một số bài viết khác cũng đề cập đến quy định về thời hiệu thừa kế trong BLDS năm 2015 như: Áp dụng thời hiệu thừa kế đối với di sản là bất động sản từ ngày 01/01/2017 của tác giả Phan Thị Vân Hương và Đặng Thị Phương trên Tạp chí Tòa án nhân dân, số 15 (2017); Thời hiệu yêu cầu chia di sản trong Bộ luật Dân sự năm 2015, Tạp chí Tòa án nhân dân là I, II số 4, 5 (2015), Thời hiệu thừa kế theo quạ định của Bộ luật Dân sự năm 2015 của tác giả Nguyễn Thanh Phúc đăng trên tạp chí Dân chủ và pháp luật số 22018…

Có thể thấy tuy đã có những công trình nghiên cứu và bài viết đề cập đến, nhưng chưa thực sự đề cập chuyên sâu và toàn diện nhất về thời hiệu thừa kế mà chủ yếu là lồng trong các vấn đề về thừa kế và đề cập đến một khía cạnh của thời hiệu thừa kế. Do đó, với mong muốn có được cái nhìn khái quát hơn luận văn xin được đề cập đến các vấn đề lý luận liên quan đến thời hiệu thừa kế, các quy định về thời hiệu thừa kế phát triển qua từng thời kì, đặc biệt là quy định trong BLDS năm 2015 và thực tiễn áp dụng,

3. Mục đích nghiên cứu của đề tài

Luận văn nghiên cứu nhằm mục đích làm sáng tỏ một cách có hệ thống và toàn diện những vấn đề lý luận cơ bản về thời hiệu thừa kế theo quy định của pháp luật hiện hành, phân tích cơ sở lý luận về thời hiệu thừa kế, ý nghĩa của thời hiệu thừa kế, phân tích trên tiêu chí so sánh giữa các quy định về thời hiệu thừa kế từng thời kỳ. Phân tích đánh giá thực trạng quy định của pháp luật hiện hành và việc áp dụng pháp luật về thời hiệu thừa kế. Đưa ra kiến nghị hoàn thiện các quy định về thời hiệu và thời hiệu thừa kế.

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu những vấn đề sau những vấn đề lý luận chung về thời hiệu và thời hiệu thừa kế, những quy định về thời hiệu thừa kế trong BLDS năm 2015; thực tiễn áp dụng thông qua những bản án của Tòa án và kiến nghị về thời hiệu thừa kế.

Nghiên cứu một cách tổng thể quy định của pháp luật Việt Nam về thời hiệu thừa kế từ khi có Pháp lệnh thừa kế năm 1990 đến nay, tập trung vào các quy định của BLDS năm 2015.

5. Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu như phân tích tổng hợp, quy nạp, so sánh để làm rõ hơn những vấn đề lý luận chung quy định của pháp luật cũng như thực tiễn áp dụng quy định về thời hiệu thừa kế.

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Tác giả mong muốn luận văn sẽ là một đóng góp nhỏ vào việc nghiên cứu cũng như hoàn thiện các quy định của pháp luật thừa kế nói chung và thời hiệu thừa kế nói riêng. Những vấn đề luận văn đưa ra có thể là tài liệu tham khảo trong quá trình nghiên cứu cũng như trong thực tiễn đối với các chủ thể tham gia vào quan hệ pháp luật thừa kế, giúp họ có thêm kiến thức về những quy định về thời hiệu thừa kế để tự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

7. Kết cấu của luận văn

Luận văn được kết cấu thành 3 phần Mở đầu, nội dung và kết luận. Trong đó, phần nội dung của luận văn được xây dựng thành 3 chương:

– Chương 1: Một số vấn đề lý luận chung về thời hiệu thừa kế.

– Chương 2 Pháp luật dân sự Việt Nam hiện hành về áp dụng các loại thời hiệu thừa kế.

– Chương 3: Thực tiễn áp dụng quy định về thời hiệu thừa kế và một số kiến nghị hoàn thiện.