[Luận văn 2020] Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tai nạn giao thông đường bộ – Thực tiễn trên địa bàn tỉnh Hòa Bình – ThS. Đỗ Anh Tuấn

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

Nước ta là một nước đang phát triển, cơ sở hạ tầng còn non yếu. Hệ thống giao thông đang từng bước được đầu tư, nâng cấp, xây dựng mới, phương tiện tham gia giao thông trong thời gian gần đây tăng nhanh về số lượng và đa dạng về chủng loại. Phương tiện di chuyển của người dân phần lớn là mô tô và ô tô, vì vậy, giao thông vận tải nói chung giao thông đường bộ (GTĐB) nói riêng đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển nền kinh tế quốc dân đảm bảo an ninh quốc phòng. “Mọi người có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khỏe, danh dự và nhân phẩm”, đây là cơ sơ pháp lý quan trọng bảo đảm các quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể đã được khẳng định trong Hiến pháp của nước ta (Điều 20, Hiến pháp năm 2013). Tuy nhiên, trong đời sống dân sự, con người phải tham gia vào các mối quan hệ phong phú, đa dạng. Khi tham gia, các chủ thể phải thực hiện đúng quyền, nghĩa vụ của mình theo quy định của pháp luật. Để duy trì trật tự an toàn xã hội, Nhà nước thiết lập, xây dựng cơ chế pháp lý, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia pháp luật. Theo đó, cá nhân tổ chức có quyền, lợi ích bị xâm hại có quyền sử dụng các biện pháp được pháp luật quy định để bảo vệ quyền lợi của mình. Đồng thời, pháp luật luôn ngăn chặn các hành vi xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân trong xã hội. Người thực hiện hành vi gây thiệt hại cho các chủ thể khác thì phải bị xử lý nhằm ngăn ngừa và hạn chế các hành vi vi phạm pháp luật: Cơ sở pháp lý của trách nhiệm dân sự này quy định trong Bộ luật Dân sự (BLDS) về quy định bồi thường thiệt hại (BTTH) ngoài hợp đồng.

Những năm gần đây, với tốc độ đô thị hóa nhanh, dân số gia tăng không ngừng là nguyên nhân dẫn đến sự gia tăng của phương tiện giao thông (phương tiện cơ giới). Nhưng cơ sở hạ tầng giao thông cũng như ý thức chấp hành pháp luật của người dân nhìn chung còn thấp và nhiều nguyên nhân khác dẫn đến tai nạn giao thông (TNGT) nói chung và tai nạn giao thông đường bộ (TNGTĐB) nói riêng ngày càng tăng đến mức báo động khi thiệt hại xảy ra đã xâm phạm tới tính mạng, sức khỏe, tài sản quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong xã hội được luật pháp bảo vệ thì phải được bù đắp một cách thỏa đáng… Thế nhưng trong thực tiễn xét xử các vụ án TNGTĐB không phải trường hợp nào cũng được giải quyết một cách công bằng đảm bảo quy định của pháp luật, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân trong nhiều trường hợp chưa được đảm bảo thực hiện. Nguyên nhân của những tồn tại này trước hết phải nói đến quy định của pháp luật chưa phù hợp với thực tiễn hiệu quả áp dụng không cao, có quy định còn mang tính khái quát, chung chung mà chưa có hướng dẫn cụ thể, gây khó khăn cho quá trình áp dụng sự mâu thuẫn, chồng chéo giữa các quy định của BLDS năm 2015 và các văn bản pháp luật khác làm cho hoạt động giải quyết không thống nhất, tâm lý e ngại của người dân trước thủ tục rườm ra của cơ quan công quyền nên đa phần người dân tự thỏa thuận bồi thường qua loa, đại khái giữa những người tham gia giao thông khi tai nạn xảy ra. Hơn nữa, BTTH ngoài hợp đồng là những quan hệ phức tạp, không phải thiệt hại nào cũng bồi thường được bằng vật chất, có những thiệt hại không thể khôi phục lại được. Vì vậy, học viên lựa chọn đề tài: “Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tai nạn giao thông đường bộ – Thực tiễn trên địa bàn tỉnh Hòa Bình” để làm đề tài nghiên cứu luận văn thạc sĩ.

2. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại (TNBTTH) ngoài hợp đồng nói chung và TNBTTH do GTĐB gây ra nói riêng là một nội dung vô cùng quan trọng đã được nhiều tác giả nghiên cứu cụ thể:

– Luận án tiến sĩ luật học: “Trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong các vụ tai nạn giao thông đường bộ” của Nguyễn Thanh Hồng (2001).

Đây là công trình khoa học nghiên cứu đầy đủ toàn diện về TNBTTH trong các vụ TNGTĐB, tại chương 1 của luận án tác giả đã làm rõ các vấn đề lý luận về TNBTTH trong các vụ TNGTĐB như khái niệm TNGTĐB, TNBTTH trong các vụ TNGTĐB, đặc điểm pháp lý của TNBTTH trong các vụ TNGTĐB, tại chương 2 của luận án, tác giả phân tích thực trạng pháp luật về TNBTTH trong các vụ TNGTĐB; thực hiện áp dụng pháp luật và hoàn thiện pháp luật về TNBTTH trong các vụ TNGTDB được tác giả trình bày tại chương 3 của luận án.

– Luận án tiến sĩ luật học: “Trách nhiệm bồi thường thiệt hại – Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” của Phạm Kim Anh.

Công trình này không nghiên cứu về TNBTTH trong các vụ TNGT nói riêng mà nghiên cứu chung về loại TNBTTH. Thực chất, TNBTTH trong các vụ TNGTĐB là một trong những loại TNBTTH; do vậy, các kết quả nghiên cứu trong luận án là cơ sở nền tảng để học viên vận dụng trong việc nghiên cứu đề tài của mình.

– Luận văn thạc sĩ luật học: “Trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong các vụ tai nạn giao thông đường hộ trên địa bàn thành phố Sơn La” của Tô Xuân Hoàng Trường Đại học Luật Hà Nội, 2016.

Trong công trình này, tác giả đã làm rõ những vấn đề lý luận về TNBTTH trong các vụ TNGTĐB; phân tích những quy định của pháp luật hiện hành về TNBTTH do TNGTĐB gây ra; đánh giá tình hình TNGTĐB trên địa bàn thành phố Sơn La và thực tế xử lí về TNBTTH này, từ đó đề xuất kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về vấn nội dung này.

– Luận văn thạc sĩ luật học: “Trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong các vụ tai nạn giao thông đường bộ và thực tiễn thực hiện tại thành phố Hải Phòng” của Nguyễn Ngọc Đại (2016).

Tác giả luận văn trình bày những vấn đề lý luận về TNBTTH trong các vụ tại TNGTĐB. Phân tích nội dung TNBTTH trong các vụ tai TNGTĐB theo quy định của pháp luật dân sự hiện hành và thực tiễn thực hiện tại thành phố Hải Phòng từ đó đưa ra các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật.

Nhìn chung các đề tài trên đã nêu và phân tích những vấn đề chung về TNBTTH ngoài hợp đồng nguyên tắc BTTH, căn cứ phát sinh TNBTTH, thể thức bồi thường chủ thể trong quan hệ bồi thường thực trạng và giải pháp hoàn thiện TNBTTHNHĐ nói chung và TNBTTHNHĐ do TNGTĐB nói riêng. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu này được nghiên cứu trong phạm vi không gian không trùng lặp nhau và được triển khai theo hướng khác nhau phù hợp với từng điều kiện trong địa phương cụ thể. Để làm rõ hơn quy định của pháp luật hiện hành về BTTH trong TNGTĐB, học viên lựa chọn đề tài này nghiên cứu trong phạm vi địa phương tỉnh Hòa Bình làm đề tài nghiên cứu luận văn thạc sĩ luật học với mong muốn sẽ góp phần hoàn thiện hơn nữa các quy định của pháp luật hiện hành về vấn đề TNBTTH đo vi phạm các quy định về trật tự, an toàn GTĐB.

3. Đối tượng nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu những quy định pháp luật hiện hành về TNBTTH trong các vụ TNGTĐB. Bên cạnh việc nghiên cứu thực trạng quy định pháp luật, tác giả luận văn cũng nghiên cứu hoạt động vận dụng áp dụng pháp luật về TNBTTH do TNGTĐB gây ra.

4. Phạm vi nghiên cứu

Về nội dung nghiên cứu, tác giả nghiên cứu các quy định pháp luật hiện hành về TNBTTH do TNGTĐB gây ra theo quy định của BLDS năm 2015 và một số văn bản pháp luật chuyên ngành có liên quan như: Luật Kinh doanh bảo hiểm, Luật GTĐB nhưng tập trung nghiên cứu sâu các quy định của BLDS năm 2015.

Phạm vi về không gian nghiên cứu: Tác giả tập trung nghiên cứu quy định của pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về TNBTTH do TNGT gây ra trên địa bàn thành phố Hòa Bình.

Phạm vi về thời gian nghiên cứu: Tác giả tập trung nghiên cứu quy định pháp luật về TNBTTH do TNGT đường bộ kể từ khi BLDS năm 2015 có hiệu lực và thực tiễn thực hiện pháp luật tại Hoà Bình trong những năm gần đây.

5. Phương pháp nghiên cứu

Đề tài là công trình nghiên cứu có tỉnh hệ thống về các nội dung pháp luật liên quan đến TNBTTH ngoài hợp đồng nói chung và TNBTTH trong các vụ TNGT nói riêng. Trong quá trình thực hiện đề tài tác giả đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu như phương pháp phân tích logic tại chương 1 để làm rõ những vấn đề lý luận về TNBTTH ngoài hợp đồng nói chung và TNBTTH do TNGTĐB gây ra nói riêng.

Tại chương 2 tác giả luận văn chủ yếu sử dụng phương pháp tổng hợp, so sánh luật học nhằm đối chiếu tìm ra những quy định mới của pháp luật về điều kiện phát sinh TNBTTH, chủ thể chịu TNBTTH, mức BTTH trong các vụ thiệt hại do TNGTĐB gây ra.

Tại chương 3 tác giả sử dụng các phương pháp duy vật biện chứng kết hợp đối chiếu giữa lý luận và thực tiễn nhằm phân tích những thành công và những mặt hạn chế của hoạt động vận dụng quy định pháp luật về TNBTTH do TNGTĐB gây ra trên địa bàn tỉnh Hòa Bình. Thông qua đó xác định nguyên nhân của những tồn tại và đề xuất giải pháp khắc phục, hoàn thiện quy định pháp luật cũng như cách thức áp dụng pháp luật nhằm đảm bảo quyền lợi ích hợp pháp của đương sự.

6. Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của luận văn được thiết kế thành 3 chương:

Chương 1: Khái quát chung về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tai nạn giao thông đường bộ.

Chương 2: Thực trạng pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tai nạn giao thông đường bộ.

Chương 3: Thực tiễn thực hiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tai nạn giao thông đường bộ tại tỉnh Hòa Bình và một số kiến nghị hoàn thiện.