[Luận văn 2021] Nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong xét xử từ thực tiễn xét xử hành chính ở Thành phố Hồ Chí Minh – ThS. Ngô Thị Thu Huyền

[Luận văn 2021] Nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong xét xử từ thực tiễn xét xử hành chính ở Thành phố Hồ Chí Minh – ThS. Ngô Thị Thu Huyền

1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân, từ những năm đầu của thập kỷ 90 thế kỷ XX, vấn đề cần phải có cơ chế kiểm soát hữu hiệu hoạt động của cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức trong quản lý, điều hành xã hội, khắc phục những biểu hiện của quyền lạm quyền lộng quyền hoặc trốn tránh trách nhiệm đã được đặt ra. Để thực hiện được điều này, ngoài cơ chế kiểm tra, giám sát, giải quyết khiếu nại hành chính, Nhà nước ta đã thiết lập cơ chế giải quyết các tranh chấp hành chính bằng con đường tư pháp. Theo đó, Tòa án có thẩm quyền phán quyết tính hợp pháp của các quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức, khi những quyết định và hành vi đó xâm hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức. Đây cũng chính là một chủ trương lớn của Đảng ta gắn liền với công cuộc đổi mới, cải cách nền hành chính quốc gia, cải cách hệ thống tư pháp.

Lần đầu tiên trong lịch sử hình thành và phát triển của pháp luật tố tụng hành chính Việt Nam, quyền khởi kiện vụ án hành chính của người dân để yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp của mình đã được ghi nhận tại Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính năm 1996. Cùng với sự phát triển của đời sống chính trị, kinh tế – xã hội, pháp luật tố tụng hành chính Việt Nam ngày càng được hoàn thiện và điều này được đánh dấu bằng sự ra đời của Luật Tố tụng hành chính năm 2010. Sau một thời gian thi hành Luật Tố tụng hành chính năm 2010 cho thấy mặc dù số lượng các vụ án hành chính ngày càng gia tăng nhưng chất lượng giải quyết, xét xử các vụ án hành chính chưa thực sự được đảm bảo, số lượng các bản án, quyết định về vụ án hành chính bị hủy, sửa chira giảm mạnh; thời hạn giải quyết, xét xử các vụ án hành chính theo quy định của trong một số trường hợp vẫn còn bị vi phạm. Thực tế trên đòi hỏi cần phải tiếp tục hoàn thiện pháp luật tố tụng hành chính Việt Nam. Vì vậy, ngày 15/11/2015, Quốc hội đã thông qua Luật Tố tụng hành chính năm 2015 với nhiều quy định mới, trong đó có các quy định liên quan đến thẩm quyền của Tòa án và bổ sung thêm quy định về nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong xét xử. Đây là một bước ngoặt, một sự đổi mới trong quá trình xét xử án hành chính đảm bảo tính khách quan, hiệu quả, khả thi trong việc giải quyết các khiếu kiện hành chính.

Nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong xét xử được ghi nhận trong Luật Tố tụng hành chính 2015. Thực tiễn xét xử hành chính cho thấy ngoài kết quả tích cực, khả quan của việc bảo đảm thực hiện nguyên tắc này như. Giúp Tòa án tìm ra được sự thật khách quan của vụ án một cách nhanh chóng nhất để giải quyết vụ án, giúp các chủ thể tranh tụng đều được quyền bình đẳng chủ động và công khai đưa ra chứng cứ, căn cứ pháp lý, lập luận và đối đáp để chứng minh, biện luận nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình trước tòa án theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định vẫn còn những tồn tại, hạn chế trong việc thực hiện nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong xét xử, ảnh hưởng tiêu cực đến xét xử hành chính, bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Thực tiễn xét xử hành chính ở Thành phố Hồ Chí Minh đã minh chứng điều này.

Việc đi sâu tìm hiểu về nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong xét xử giải quyết các vụ án hành chính của Tòa án thực hiện trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh còn có ít công trình nghiên cứu. Hồ Chí Minh là trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước, vì thế, số lượng các vụ án hành chính khởi kiện ra Tòa ngày càng gia tăng Việc nghiên cứu tìm hiểu nguyên tắc bảo đảm tranh tụng qua đó đưa ra các giải pháp nâng cao chất lượng công tác xét xử các vụ án hành chính xem xét trong phạm vi cụ thể như Thành phố Hồ Chí Minh là một việc làm có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn. Với ý nghĩa đó, tôi lựa chọn đề tài “Nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong xét xử từ thực tiễn xét xử hành chính ở Thành phố Hồ Chí Minh” làm luận văn thạc sĩ luật học. Qua quá trình nghiên cứu tài liệu và viết luận văn sẽ giúp tôi rất nhiều trong việc tích lũy thêm được những kiến thức cần thiết phục vụ công việc đóng góp vào công cuộc nghiên cứu khoa học luật hành chính nói chung và công việc của tôi sau này nói riêng.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Tranh tụng trong quá trình xét xử các vụ án nói chung và án hành chính nói riêng là biểu hiện tập trung rõ nét nhất của tinh thần dân chủ và bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Từ trước đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu khoa học liên quan đến vấn đề tranh tụng này và có thể kể đến một số công trình nghiên cứu sau đây:

Luận văn: “Nguyên tắc tranh tụng trong xét xử vụ án hành chính” của tác giả Nguyễn Thanh Hải, Trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2017. Luận văn đã đóng góp những vấn đề lý luận và thực trạng thực hiện thực hiện nguyên tắc tranh tụng trong xét xử vụ án hành chính, đồng thời đưa ra một số giải pháp nhằm thúc đẩy việc thực hiện nguyên tắc một cách sâu rộng nâng cao hiệu quả thực hiện tranh tụng bảo đảm quyền lợi ích hợp pháp của đương sự trong vụ án hành chính

Luận văn “Bảo đảm nguyên tắc tranh tuong trong xét xử tại các Tòa án nhân dân trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk. Thực trạng và giải pháp” của tác giả Lê Thị Hương Giang Trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2019. Luận văn đã làm đánh giá được thực trạng về nguyên tắc bảo đảm tranh tụng và thực tiễn áp dụng các quy định tại các Tòa án nhân dân trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk. Từ đó, đưa ra những yêu cầu giải pháp nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả về việc thực hiện nguyên tắc tại các Tòa án nhân dân trên địa bàn Đắk Lắk nói riêng và cả nước nói chung.

Luận văn “Thực hiện nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong xét xử vụ án hành chính tại Tòa án nhân dân tỉnh Phú Thọ” của tác giả Phùng Thị Phương Anh, Trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2020. Luận văn đã phân tích nguyên tắc tranh tụng cụ thể trong các quy định của Luật tố tụng hành chính 2015. Đánh giá thực trạng thực hiện nguyên tắc tranh tụng trong xét xử vụ án hành chính thể hiện ở quy định của pháp luật và thực tiễn áp dụng Qua đó chỉ ra được tồn tại, hạn chế, vướng mắc, nguyên nhân trong việc thực hiện nguyên tắc tranh tụng khi xét xử hành chính tại tòa án nhân dân tỉnh Phú Thọ, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện nguyên tắc bảo đảm tranh tụng.

Tuy nhiên vẫn chưa có nghiên cứu cập nhật những vấn đề liên quan đến nguyên tắc đảm bảo tranh tụng trong xét xử các vụ án hành chính của Tòa án nhân dân từ thực tiễn địa phương thành phố Hồ Chí Minh. Việc nghiên cứu chuyên sâu về nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong xét xử từ thực tiễn xét xử hành chính ở Thành phố Hồ Chí Minh là cần thiết bởi từ khi Luật Tố tụng hành chính năm 2015 được ban hành, nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn khi áp dụng pháp luật đã được đặt ra cần được quan tâm, giải quyết kịp thời trong bối cảnh một địa bàn cụ thể như Thành phố Hồ Chí Minh.

3. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu

Trên cơ sở phân tích quy định pháp luật hiện hành về nguyên tắc đảm bảo tranh tụng trong xét xử án hành chính, luận văn đi sâu vào nghiên cứu, đánh giá hoạt động xét xử án hành chính trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh với việc bảo đảm nguyên tắc tranh tụng. Đồng thời nghiên cứu đề tài này nhằm làm sáng tỏ các vấn đề lý luận cơ bản về nguyên tắc bảo đảm tranh tụng và phân tích, đánh giá pháp luật, thực tiễn thi hành pháp luật về nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong xét xử hành chính. Trên cơ sở đó đề xuất những kiến nghị, giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật và bảo đảm thực hiện nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong tố tụng hành chính, nâng cao hiệu quả xét xử án hành chính.

Để thực hiện mục địch trên luận văn tập trung giải quyết các vấn đề sau:

– Làm rõ một số vấn đề lý luận về nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong tố tụng hành chính như: Khái niệm, nội dung và ý nghĩa cũng như cơ sở của việc quy định nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong tố tụng hành chính, quan hệ giữa nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong xét xử hành chính với một số nguyên tắc tố tụng hành chính khác và các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong xét xử hành chính.

– Phân tích, đánh giá nội dung của nguyên tắc bảo đảm tranh tụng theo quy định của pháp luật tố tụng hành chính Việt Nam hiện hành và thực trạng áp dụng nguyên tắc đó trong thực tiễn xét xử ở Thành phố Hồ Chí Minh.

– Đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và bảo đảm thực hiện nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong xét xử án hành chính nhằm nâng cao chất lượng xét xử hành chính, bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức, nâng cao vị thế, uy tín của Tòa án theo đúng tinh thần cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền Xã hội chủ nghĩa.

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1. Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là những vấn đề lý luận về nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong tố tụng hành chính, các quy định của pháp luật tố tụng hành chính Việt Nam về nguyên tắc bảo đảm tranh tụng, thực tiễn áp dụng nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong xét xử hành chính của các Tòa án ở thành phố Hồ Chí Minh

4.2. Phạm vi nghiên cứu

Nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong TTHC là vấn đề lớn, có nhiều nội dung khác nhau, trong phạm vi của một luận văn thạc sĩ không thể xem xét giải quyết hết mọi vấn đề để làm sáng tỏ. Do đó, luận văn chỉ chủ yếu tập trung vào việc nghiên cứu nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong phạm vi sau:

Về không gian: Nghiên cứu tại tại các Tòa án cấp huyện và Tòa án Thành phố trong hoạt động xét xử sơ thẩm và hoạt động xét xử phúc thẩm ở Thành phố Hồ Chí Minh.

Về thời gian: Từ năm 2016 đến nay.

Về nội dung: Các quy định của Hiến pháp năm 2013, các quy định của Luật Tố tụng hành chính năm 2015 cụ thể hóa về nguyên tắc tranh tụng trong xét xử hành chính, các số liệu và báo cáo để đánh giá thực trạng thực hiện nguyên tắc bảo đảm tranh tụng tại Tòa án ở thành phố Hồ Chí Minh.

5. Phương pháp nghiên cứu của luận văn

Để hoàn thành đề tài này, tác giả đã dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác-Lê-nin (chủ nghĩa duy vật biện chứng), tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng và Nhà nước ta tổ chức hoạt động tư pháp, về xét xử án hành chính.

Đồng thời, luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu cụ thể như tổng hợp, phân tích khái quát những vấn đề cơ bản nhất về lý luận và thực tiễn xét xử án hành chính, so sánh việc áp dụng pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính và Luật Tố tụng hành chính. Luận văn cũng nghiên cứu thực tiễn, tổng kết số liệu từ năm 2016 đến 2020 trong hoạt động xét xử án hành chính của Tòa án nhân dân ở thành phố Hồ Chí Minh.

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

Luận văn tập trung phân tích những vấn đề lý luận và pháp luật về nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong xét xử hành chính một cách cập nhật nhất. Qua đó, phân tích và đánh giá thực tế giải quyết xét xử vụ án hành chính thông qua các vụ án cụ thể đã giải quyết tại địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh trên cơ sở những quy định của Luật TTHC 2015 và các văn bản pháp luật liên quan được áp dụng trong hoạt động xét xử vụ án hành chính để đảm bảo nguyên tắc tranh tụng. Luận văn đưa ra những phương hướng và giải pháp cụ thể nhằm nâng cao chất lượng xét xử vụ án hành chính trong bối cảnh hiện nay. Luận văn có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho những người làm thực tiễn về xét xử, xây dựng chính sách, pháp luật, làm tài liệu tham khảo cho hoạt động giảng dạy, nghiên cứu.

7. Kết cấu của luận văn

Với đề tài này, ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, tác giả đưa ra luận văn gồm 3 chương sau:

 Chương 1: Một số vấn đề lý luận và pháp luật về nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong xét xử hành chính.

Chương 2: Thực tiễn thực hiện nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong xét xử hành chính ở Thành phố Hồ Chí Minh.

Chương 3: Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong xét xử hành chính từ thực tiễn ở Thành phố Hồ Chí Minh.