[Luận văn 2018] Pháp luật về thi hành phán quyết trọng tài thương mại Việt Nam – ThS. Nguyễn Phan Linh

LỜI MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, trọng tài thương mại, với tư cách là một cơ chế giải quyết tranh chấp ngoài toà án, đã và đang góp phần không nhỏ vào sự ổn định của hoạt động thương mại trên thế giới. Ở nước ta, tiến trình hình thành và phát triển của trọng tài thương mại được thể hiện qua ba giai đoạn chủ yếu: giai đoạn sơ khai (trước năm 2003), giai đoạn chuyển tiếp (năm 2003 – 2010) và giai đoạn hội nhập (năm 2010 – nay). Nền kinh tế thị trường nước ta hiện nay đang trong giai đoạn phát triển với tốc độ nhanh chóng với sự tham gia của nhiều chủ thể khác nhau. Hệ quả tất yếu của quá trình phát triển kinh tế là những tranh chấp trong kinh tế nói chung, trong kinh doanh thương mại nói riêng, các tranh chấp này diễn ra ngày càng đa dạng và phức tạp về cả tính chất và quy mô. Do đó, để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia cũng như đáp ứng được môi trường lành mạnh cần thiết cho phát triển kinh tế, cần phải có các phương thức giải quyết tranh chấp phù hợp có hiệu quả. Đóng vai trò là một trong các phương thức giải quyết tranh chấp phổ biến trên thế giới bên cạnh các phương thức như thương lượng, hòa giải, tòa án, trọng tài là phương thức giải quyết tranh chấp có nhiều ưu việt với khả năng bảo mật thông tin, mức độ linh hoạt cao giữa các bên có tranh chấp.

Giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài thương mại là xu thế ngày càng phổ biến trong bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế. Trong hoạt động thương mại, tôn trọng quyền tự quyết định về tài sản, quyền lợi kinh tế là một trong những quyền quan trọng hàng đầu đối với doanh nghiệp và Luật Trọng tài thương mại đã khắc phục khá triệt để những hạn chế của hoạt động giải quyết tranh chấp trước đây, đảm bảo phù hợp với pháp luật trọng tài thương mại quốc tế. Vụ trưởng Vụ Bổ trợ tư pháp (Bộ Tư pháp) Đỗ Hoàng Yến cho biết: “Số lượng xét xử các vụ án kinh tế của toàn ngành Tòa án những năm qua là rất hạn chế. Trong khi, nhu cầu giải quyết tranh chấp thương mại của doanh nghiệp thì lớn gấp nhiều lần. Điều này cho thấy pháp luật về giải quyết tranh chấp thương mại còn hổng ở nhiều chỗ. Nếu có tranh chấp thì việc phải đưa vụ việc ra tòa án là chuyện “cực chẳng đã” đối với tất cả các doanh nghiệp. Mà quan trọng là mất uy tín với thị trường, với bạn hàng. Chưa biết sự việc đúng sai ra sao, nhưng doanh nghiệp đã phải ra tòa án thì cơ hội hợp tác với các doanh nghiệp khác sẽ bị ảnh hưởng ít nhiều. Bên cạnh đó, thủ tục để giải quyết một vụ tranh chấp thương mại tại tòa án thời gian qua cũng khiến nhiều doanh nghiệp nản lòng bởi phải tốn nhiều thời gian để hoàn thiện các thủ tục, nhiều khi các vụ tranh chấp thương mại còn luân chuyển từ tòa kinh tế – tòa dân sự – tòa hành chính khiến cho doanh nghiệp gặp rất nhiều khó khăn.”[1]. Trái ngược hẳn với phương thức giải quyết tranh chấp bằng con đường Tòa án, việc lựa chọn phương thức Trọng tài thương mại có thể “linh hoạt” trong việc tự do, lựa chọn hình thức trọng tài, lựa chọn trọng tài viên, quyền lựa chọn địa điểm…, không những đảm bảo được bí mật giữa các bên có tranh chấp mà còn giữ được uy tín với các bạn hàng, tránh được những sức ép từ bên ngoài, góp phần hạn chế tối đa những nguy cơ đến từ các tác động bên ngoài khiến phán quyết trọng tài thiếu khách quan.

Tuy có nhiều ưu điểm là vậy nhưng trên thực tế, phương thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài dường như chưa thật sự được các chủ thể trong quan hệ kinh doanh thương mại ưu tiên lựa chọn khi có tranh chấp xảy ra. Nguyên nhân dẫn tới hạn chế này phần vì tâm lý của các thương nhân đều cho rằng các phán quyết của TTTM sẽ không có giá trị thực thi do vậy họ vẫn chưa lựa chọn sử dụng TTTM như là một trong những phương thức giải quyết các tranh chấp ưu thế so với tòa án. Nguyên nhân cơ bản của tình trạng này là do các quy định pháp luật thi hành phán quyết của Trọng tài hiện nay vẫn còn chưa thích hợp, dẫn đến hiệu quả thi hành chưa cao. Phán quyết Trọng tài sẽ chỉ là những quyết định tồn tại trên giấy tờ nếu không được tổ chức thi hành hoặc không được thi hành đầy đủ trên thực thế sẽ gây dư luận xấu, ảnh hưởng trực tiếp đến lòng tin của các thương nhân nói riêng, của các chủ thể tham gia nền kinh tế thị trường nói chung vào tính nghiêm minh của pháp luật.

Với những lý do trình bày nêu trên, học viên đã lựa chọn đề tài: “Pháp luật về thi hành phán quyết Trọng tài thương mại Việt Nam” làm luận văn thạc sỹ của mình với mong muốn sẽ làm sáng tỏ một số vấn đề cơ bản về lý luận cũng như thực tiễn thi hành các phán quyết của trọng tài thương mại Việt Nam, qua đó có những đề xuất xây dựng một cơ chế thi hành phán quyết Trọng tài thương mại phù hợp với lý luận cũng như thực tiễn tại Việt Nam.

2. Tình hình nghiên cứu của đề tài

Song hành cùng với sự phát triển của nền kinh tế, việc thi hành phán quyết của trọng tài là vấn đề khá phức tạp, nhận được nhiều sự chú ý, quan tâm, theo dõi từ phía các học giả, nhà nghiên cứu, giới luật gia trong và ngoài nước, đặc biệt là các chuyên gia và những người làm công tác thực tiễn. Không nằm ngoài xu thế đó, trên nhiều diễn đàn, sách báo, tạp chí, các buổi hội thảo đã có nhiều bài viết, các buổi trao đổi, các công trình nghiên cứu về hoạt động Trọng tài thương mại. Tuy vậy, nhìn chung, các công trình, sách báo, bài viết này đều chỉ tập trung phân tích làm rõ các quy định chung của Trọng tài thương mại dưới giác độ lý luận hoặc thực trạng hoạt động của các trung tâm trọng tài ở Việt Nam hay những hạn chế bất cập của pháp luật về Trọng tài thương mại, từ đó đưa ra một số giải pháp cơ bản đề hoàn thiện. Bên cạnh đó, đã có nhiều công trình về Trọng tài và giải quyết tranh chấp bằng trọng tài mà tiêu biểu là các công trình: “Giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài – Thực tiễn hoạt động của các trung tâm trọng tài thương mại trên địa bàn thành phố Hà Nội”– luận văn thạc sĩ luật học của Nguyễn Mạnh Linh năm 2015; “Phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại bằng trọng tài và toà án dưới góc độ so sánh”– luận văn thạc sĩ luật học của Cao Thị Thanh Thuỷ năm 2012; “Những vấn đề lý luận và thực tiễn về thẩm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài thương mại”– luận văn thạc sĩ luật học của Lê Thị Nhàn năm 2012; “Giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài vụ việc tại Việt Nam” – luận văn thạc sỹ luật học của Trần Thị Thắm năm 2013; “Những nguyên tắc giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại” – luận văn thạc sỹ luật học của Nguyễn Thị Hiền năm 2013. Tuy vậy, các công trình này chỉ tập trung chủ yếu vào phân tích, nghiên cứu cơ cấu tổ chức và hoạt động của Trọng tài, cách thức, thẩm quyền giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại, còn vấn đề pháp luật về thi hành phán quyết của Trọng tài thương mại Việt Nam ít được đề cập tới, hoặc có nhưng đã không còn phù hợp với tình hình thực tế vốn có nhiều biến động như hiện nay. Về cơ bản pháp luật về thi hành phán quyết trọng tài vẫn chưa được thực sự quan tâm và như vậy cho đến nay, chưa có một công trình nào nghiên cứu cơ sở lý luận một cách cơ bản và toàn diện về vấn đề này.

3. Mục đích, đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở phân tích, lập luận để làm rõ một số vấn đề lý luận và thực tiễn về pháp luật thi hành phán quyết trọng tài thương mại Việt Nam, mục đích của luận văn là đề xuất một số giải pháp tiếp tục hoàn thiện pháp luật về thi hành phán quyết Trọng tài thương mại và bảo đảm hiệu quả hoạt động thi hành phán quyết Trọng tài thương mại ở Việt Nam hiện nay nhằm tạo một hành lang pháp lý an toàn chung, bảo đảm quyền tự do kinh doanh của các chủ thể kinh doanh, hướng các quan hệ kinh doanh phát triển tích cực, đặt chúng trong mối quan hệ hài hòa với lợi ích chung của nền kinh tế – xã hội.

Để đạt được mục đích nêu trên, nhiệm vụ của luận văn này bao gồm:

1. a) Nghiên cứu, làm rõ khái niệm và các đặc điểm của phán quyết trọng tài; những vấn đề lý luận về thi hành phán quyết trọng tài thương mại
2. b) Phân tích thực trạng quy định pháp luật về thi hành phán quyết trọng tài thương mại về trình tự, thủ tục thi hành phán quyết trọng tài thương mại; so sánh với các quy định pháp luật về thi hành phán quyết trọng tài ở các nước trên thế giới, tìm hiểu những vướng mắc, bất cập, hạn chế nhằm đề xuất những giải pháp hoàn thiện pháp luật về thi hành phán quyết trọng tài thương mại Việt Nam.
3. c) Phân tích thực trạng thi hành phán quyết trọng tài thương mại Việt Nam hiện nay, những hạn chế, vướng mắc trong quá trình tổ chức thi hành phán quyết Trọng tài thương mại, làm rõ những nguyên nhân của thực trạng nói trên để từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về thi hành phán quyết Trọng tài thương mại.

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là những quy định pháp luật về thi hành phán quyết Trọng tài thương mại và thực tiễn thi hành phán quyết Trọng tài thương mại ở Việt Nam hiện nay. Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở các quy định hiện hành về Trọng tài thương mại, chủ yếu được ghi nhận tại Luật TTTM 2010, Luật thi hành án dân sự 2008, sửa đổi bổ sung năm 2014.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn được triển khai trên cơ sở phương pháp luận của triết học Macxit chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp các phương pháp nghiên cứu lịch sử, phương pháp so sánh, thống kê, điều tra, phương pháp phân tích, tổng hợp, khảo cứu tài liệu… để làm sáng tỏ các khía cạnh của vấn đề pháp luật về thi hành phán quyết trọng tài thương mại Việt Nam.

4. Kết cấu của Luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, Luận văn có nội dung được chia thành 3 chương, cụ thể như sau:

Chương 1: Một số vấn đề cơ bản về thi hành phán quyết trọng tài thương mại

Chương 2: Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành các quy định pháp luật Việt Nam về thi hành phán quyết trọng tài thương mại

Chương 3: Một số giải pháp nhằm hoàn thiện, nâng cao hiệu quả thi hành phán quyết trọng tài thương mại Việt Nam.

[1] https://baomoi.com/vai-tro-cua-trong-tai-thuong-mai-chua-duoc-hieu-day-du/c/9836368.epi, truy cập ngày 10/7/2018