[Luận văn 2019] Giải quyết tranh chấp hợp đồng thương mại bằng trọng tài thương mại – Thực tiễn tại Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) – ThS. Phạm Thị Thu Trang

LỜI NÓI ĐẦU

1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Tranh chấp thương mại là một hiện tượng phổ biến và thường xuyên diễn ra trong thực tiễn giao lưu kinh tế. Khi xảy ra tranh chấp trong KD, TM, các bên có nhiều lựa chọn như thương lượng, thỏa thuận, hòa giải có Hòa giải viên, Trọng tài thương mại hoặc Tòa án.

Với ý nghĩa quan trọng trong việc đảm bảo sự hài hòa của quan hệ thương mại, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tham gia giao dịch các cơ chế giải quyết tranh chấp là một đối tượng nghiên cứu quan trọng của khoa học pháp lý. Trong đó, các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế Tòa án (ADR) nổi bật lên như những cách giải quyết tranh chấp nhanh chóng thuận tiện, tiết kiệm thời gian và chi phí cho các bên.

TTTM là một loại hình ADR rất quan trọng mang tính chất tố tụng nhưng không chứa đựng yếu tố cưỡng chế nhà nước như Tòa án. Đây là một loại hình giải quyết tranh chấp có lịch sử lâu đời trên thế giới, nhưng ở Việt Nam thì mới chỉ bắt đầu xuất hiện từ những năm 90 của thế kỉ XX, và chỉ bắt đầu được thương mại hóa như một loại hình dịch vụ (hưởng đến lợi nhuận) kể từ năm 2003.

Mặc dù có một lịch sử phát triển chưa dải, nhưng hệ thống TTTM ở Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu, giữ vai trò quan trọng trong việc giải quyết các tranh chấp KD, TM vẫn phát sinh rất nhiều trong thời kì đầu xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.

Tuy nhiên, phương thức giải quyết tranh chấp bằng TTTM vẫn chưa được chú trọng phát triển đầy đủ. Pháp luật về TTTM có quy định còn chưa phù hợp, chưa phát được huy ưu điểm của loại hình này. Đứng trước bối cảnh hội nhập sâu rộng với nền kinh tế thế giới, thực tiễn hoạt động giải quyết tranh chấp tại các tổ chức TTTM phát sinh nhiều vấn đề, đòi hỏi phải được nghiên cứu kĩ lưỡng để sửa đổi trong thời gian tới.

Vì những lí do nêu trên, tôi đã chọn vấn đề “Giải quyết tranh chấp hợp đồng thương mại bằng trọng tài thương mại – Thực tiễn tại Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC)” làm đề tài luận văn tốt nghiệp cao học luật của mình.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Từ trước đến nay, vấn đề giải quyết tranh chấp HĐTM bằng TTTM đã được nhiều tác giả nghiên cứu. Một số công trình đã được công bố như: “Một số đặc điểm của pháp luật trọng tài phi chính phủ ở Việt Nam hiện nay” là bài viết của Nguyễn Am Hiểu, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 5/1997; “Pháp luật tố tụng và các hình thức tố tụng kinh tế” là bài viết của Nguyễn Như Phát, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 11/2001); “Trọng tài kinh tế phi chính phủ ở Việt Nam – Thực trạng và những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của nó” là bài viết của Dương Đăng Huệ, Thông tin khoa học pháp lý – Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý thuộc Bộ Tư pháp, số 5/1999), “Việc tiếp nhận Luật mẫu của UNCITRAL về trọng tài thương mại quốc tế ở một số nước và việc xây dựng dự thảo pháp lệnh trọng tài của Việt Nam” là bài viết của Dương Thanh Mai, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 8/1998) v.v…

Sau khi Pháp lệnh TTTM (2003) được ban hành, cũng đã có nhiều nghiên cứu mang tính chất giới thiệu các vấn đề nguyên tắc, đặc điểm, bản chất của TTTM, gắn với giới thiệu các quy định đầu tiên của pháp luật Việt Nam về loại hình giải quyết tranh chấp này. Có thể kể đến một số công trình như sau: “Pháp lệnh Trọng tài thương mại năm 2003 – Động lực mới cho sự phát triển của trọng tài phi chính phủ ở nước ta” của Dương Đăng Huệ đăng trên Tạp chỉ Dân chủ và Pháp luật; “Một số điểm bất cập của Pháp lệnh trọng tài thương mại Việt Nam về quy định tuyên quyết định trọng tài theo nguyên tắc đa số” của Đặng Hoàng Oanh Tạp chí Luật học số 5/2006; “Một số nội dung cơ bản của Pháp lệnh trọng tài thương mại” của Hoàng Thị Quỳnh Chi, Tạp chí Kiểm sát số 6/2003; “Pháp lệnh trọng tài thương mại Việt Nam với luật mẫu về trọng tài thương mại của UNCITRAL” của Trần Thái Dương, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật số 1/2004 v.v… Tuy nhiên, các bài viết này chỉ đề cập đến những vấn đề chung của TTTM như khái niệm, đặc điểm, bản chất của trọng tài, thực trạng tổ chức và hoạt động của Trung tâm trọng tài, sự hỗ trợ của Tòa án trong hoạt động tố tụng trọng tài.

Sau khi Luật TTTM (2010) được ban hành đã có thêm nhiều công trình nghiên cứu sâu hơn về TTTM, ví dụ như: “Giải quyết tranh chấp thương mại bằng phương thức trọng tài theo pháp luật Việt Nam hiện nay” là luận văn thạc sĩ của Lê Thị Đào; “Hủy phán quyết của Trọng tài thương mại theo Luật trọng tài thương mại năm 2010” là luận văn thạc sĩ của Phạm Minh; “Hiệu lực của thỏa thuận trọng tài theo Luật Trọng tài Thương mại năm 2010” là luận văn thạc sĩ của Nguyễn Anh Tuấn… Nhưng cho đến nay chưa có một công trình nào nghiên cứu pháp luật về giải quyết tranh chấp hợp đồng thương mại bằng phương thức trọng tài cũng như trình bày thực tiễn thi hành pháp luật tại một tổ chức trọng tài.

3. Phạm vi của việc nghiên cứu đề tài

Phạm vi của việc nghiên cứu đề tài là các quy định của pháp luật Việt Nam về giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài, như thẩm quyền của trọng tài, điều kiện thủ tục thụ lý, điều kiện công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài v.v…

Để đảm bảo sự chuyên sâu của nghiên cứng tương ứng với dung lượng của luận văn, tác giả luận văn tập trung giải quyết các vấn đề lí luận từ khi có Pháp lệnh TTTM (2003) đến nay. Về thực tiễn, luận văn nghiên cứu thực trạng thi hành pháp luật về TTTM tại VIAC. Luận văn tập trung phân tích các ví dụ thực tiễn tại VIAC, để làm sáng tỏ các vấn đề lí luận của đề tài.

4. Phương pháp nghiên cứu đề tài

Luận văn được thực hiện dựa trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng của chủ nghĩa Marx-Lenin quan điểm của Đảng Nhà nước, và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật.

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được tác giả sử dụng trong luận văn bao gồm: Phương pháp phân tích, phương pháp diễn giải, phương pháp lịch sử, phương pháp so sánh, phương pháp tổng hợp, phương pháp quy nạp v.v…

5. Mục đích và nhiệm vụ của việc nghiên cứu đề tài

Mục đích nghiên cứu của luận văn là đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện những quy định pháp lý, nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về giải quyết tranh chấp HĐTM bằng phương thức TTTM ở Việt Nam, trong đó có hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp tại VIAC.

Để thực hiện được mục đích nghiên cứu nêu trên tác giả luận văn thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu như sau:

Thứ nhất, nghiên cứu những vấn đề lí luận về giải quyết tranh chấp hợp đồng thương mại bằng TTTM, làm rõ các khái niệm, đặc trưng pháp lý, và ý nghĩa, vai trò của phương thức này;

Thứ hai, nghiên cứu phân tích thực trạng pháp luật của Việt Nam về giải quyết tranh chấp hợp đồng thương mại bằng TTTM;

Thứ ba, nghiên cứu thực tiễn thi hành pháp luật về giải quyết tranh chấp hợp đồng thương mại tại VIAC.

6. Những điểm mới của luận văn

So với các nghiên cứu đã được công bố trước đây, những điểm mới của luận vẫn này là:

1) Trình bày toàn diện và có hệ thống các vấn đề pháp lý liên quan đến giải quyết tranh chấp hợp đồng thương mại bằng TTTM

2) Luận văn trình bày những phương thức mới của giải quyết tranh chấp bằng TTTM trên thế giới và tại Việt Nam, như việc giải quyết tranh chấp trực tuyến (ODR).

3) Luận văn cung cấp những số liệu được cập nhật về tình hình hoạt động của các tổ chức trọng tài trong thời gian gần đây, và những vấn đề thực tiễn phát sinh từ hoạt động trọng tài của VIAC.

4) Luận văn đưa ra phương hướng và những giải pháp cụ thể để hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp thương mại bằng TTTM.

5) Luận văn đưa ra các giải pháp để nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật tại các trung tâm TTTM ở Việt Nam trong thời gian tới.

7. Kết cấu của luận văn

Ngoài Lời nói đầu, Kết luận, Danh mục Tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm ba chương như sau:

Chương 1. Những vấn đề lý luận của việc giải quyết tranh chấp hợp đồng thương mại bằng trọng tài thương mại và pháp luật về giải quyết tranh chấp hợp đồng thương mại bằng trọng tài thương mại.

Chương 2. Thực trạng pháp luật về giải quyết tranh chấp hợp đồng thương mại bằng trọng tài thương mại và thực tiễn tại Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam.

Chương 3. Các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về giải quyết tranh chấp hợp đồng thương mại bằng trọng tài thương mại.