[Luận văn 2019] Pháp luật và thực tiễn công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài ở Việt Nam – ThS. Lê Hải Long

PHẦN MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài

Trong những năm gần đây, việc đẩy mạnh cải cách tư pháp, thủ tục hành chính là một trong những vấn đề mà Đảng và Nhà nước quan tâm và được đặt lên hàng đầu. Điều này được thể hiện trong các Nghị quyết như Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24 tháng 5 năm 2005 của Bộ Chính trị về chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020, Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02 tháng 6 năm 2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020. Bên cạnh đó, hệ thống pháp luật cũng cần được nâng cấp và hoàn thiện để bắt kịp với sự hội nhập sâu và rộng trên trường quốc tế do trong bối cảnh hiện nay, cơ chế pháp lý^[1] khi giải quyết các yêu cầu công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam còn nhiều phức tạp, liên quan đến chủ quyền quốc gia cũng như quyền và lợi ích của các bên liên quan. Ngày 12 tháng 09 năm 1995, Việt Nam chính thức là thành viên của Công ước New York năm 1958^[2], điều đó cũng buộc các quốc gia khi tham gia phải cam kết tuân thủ, thực hiện cam kết quốc tế về xem xét đơn yêu cầu công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài cũng như thi hành các phán quyết của trọng tài nước ngoài khi có yêu cầu. Nhận thức được điều đó, Bộ luật Tố tụng dân sự đầu tiên của Việt Nam được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua tại kỳ họp thứ 5, khóa XI ngày 05 tháng 6 năm 2004, có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 01 năm 2005, đã quy định thủ tục công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài, quyết định của trọng tài nước ngoài tại phần thứ sáu của Bộ luật này, được Quốc hội thông qua sửa đổi, bổ sung vào ngày 29 tháng 3 năm 2011. Tuy nhiên, sau gần 10 năm phát triển, nền kinh tế Việt Nam đã phát triển vượt bậc với tốc độ tăng trưởng chóng mặt^[3], đã dẫn đến các quan hệ có yếu tố nước ngoài diễn ra ngày càng nhiều và phức tạp do đó đòi hỏi cần có những cơ chế mới để thay đổi hệ thống pháp luật cho phù hợp hơn với xu thế phát triển. Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004, sửa đổi bổ sung năm 2011 đã dần bắt đầu bộc lộ những khiếm khuyết, ngày 25 tháng 11 năm 2015 Quốc hội đã thông qua Bộ luật Tố tụng dân sự thứ hai của Việt Nam có hiệu lực đầy đủ vào ngày 01 tháng 01 năm 2017. Thủ tục công nhận và cho thi hành tại Việt Nam hoặc không công nhận bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài, công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài được quy định tại phần thứ bảy của luật này. Trước những yêu cầu về thực tiễn đó, việc tiếp tục nghiên cứu về vấn đề công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam, nhằm góp phần tìm ra những hạn chế, vướng mắc để hoàn thiện hơn những quy định của pháp luật cũng như thì hành phán quyết được thuận lợi hơn, nâng cao hiệu quả trong công tác giải quyết các vụ việc có yếu tố nước ngoài, học viên chọn đề tài “Pháp luật và thực tiễn công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài ở Việt Nam” cho luận văn Thạc sĩ Luật học của mình.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Trong lĩnh vực khoa học pháp lý, đã có nhiều công trình, bài viết liên quan đến vấn đề công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam như:

– Về giáo trình: Giáo trình Tư pháp quốc tế, Thương mại quốc tế, Luật Dân sự, Luật Tố tụng Dân sự của Đại học Luật Hà Nội, Khoa luật – Đại học quốc gia Hà Nội, Khoa Luật – Viện Đại học Mở Hà Nội.

Các giáo trình này đã đưa ra những khái niệm, đặc điểm, cơ sở lý luận, có sở thực tiễn về trọng tài, đặc biệt là trọng tài thương mại cũng như mang đến những kiến thức tổng quát nhất về vấn đề công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài.

– Các bài viết, tài liệu:

+ Đặng Hoàng Oanh (2009), Những vấn đề tồn tại trong pháp luật và thực tiễn công nhận và cho thi hành tại Việt Nam quyết định của trọng tài nước ngoài: Thử nhìn từ vụ việc TYCO.

Bài viết trên của tác giả Đặng Hoàng Oanh đã đề cập những tới những vấn đề bất cập, khó khăn trong việc công nhận và thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài như cách hiểu về “tranh chấp thương mại” của Tòa án vẫn còn theo nghĩa hẹp cũng như không rõ ràng trong việc chỉ ra những vi phạm liên quan đến “các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam” hay chỉ ra những điểm chưa hợp lý trong hoạt động tư pháp quốc tế ở Việt Nam. Bên cạnh đó, bài viết cũng đã đưa ra 05 kiến nghị để những vụ việc công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam được hiệu quả hơn.

+ Tưởng Duy Lượng, Thực tiễn giải quyết đơn yêu cầu công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam và một số điểm cần lưu ý.

Qua bài viết, tác giả đã chỉ ra những vấn đề bất cập từ thực tiễn cũng như một số vấn đề cần chú ý và đề xuất liên quan đến việc công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam.

+ Nguyễn Mạnh Dũng (2016), Thi hành Bản án, Quyết định của Tòa án, Trọng tài nước ngoài.

Bài viết đã thể hiện một góc nhìn khác trong vấn đề công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài của tác giả đó là vấn đề hài hòa hóa các luật, các thủ tục quy tắc tố tụng cũng như tăng cường hợp tác về tư pháp giữa các thành viên trong ASEAN. Xem xét kinh nghiệm giữa các quốc gia trong khối ASEAN để tìm ra những giải pháp thúc đẩy việc công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam.

+ Lê Nguyễn Gia Thiện (2018) “Phán quyết trọng tài nước ngoài và “Phán quyết của trọng tài nước ngoài” Kinh nghiệm của Đức và gợi mở nhằm hoàn thiện pháp luật Việt Nam.

Tác giả Lê Nguyễn Gia Thiện đã nghiên cứu các quy định pháp luật về công nhận và cho thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài tại Đức, kết hợp với các quan niệm về mặt pháp luật của các nhà làm luật tại quốc gia này để chỉ ra những bất cập trong các quy định về công nhận và cho thi phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam từ đó đưa ra những đề xuất kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy phạm pháp luật đó.

+ Dư Ngọc Bích (2004), Công nhận và thi hành bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài: Phải chăng nguyên tắc có đi có lại là giải pháp.

Bài viết đã đề cập đến một trong những nguyên tắc được dùng phổ biến nhất trong các quan hệ quốc tế tại các quốc gia trên thế giới đó là nguyên tắc “có đi có lại”. Qua những đánh giá của tác giả, việc các quốc gia tham gia điều ước quốc tế là giải pháp tối ưu nhưng không phải lúc nào cũng thực hiện một cách dễ dàng do sự khác biệt về pháp luật cũng như chuẩn mực đạo đức của các quốc gia đó. Việc ký kết các Hiệp định song phương cũng chỉ là giải pháp để giải quyết vấn đề của hai quốc gia. Do vậy, việc áp dụng nguyên tắc “có đi có lại” đôi khi lại giải quyết được các đòi hỏi từ thực tế.

– Các luận án tiến sĩ và luận văn thạc sĩ như:

+ Luận án tiến sĩ Bành Quốc Tuấn (2015), Hoàn thiện pháp luật về công nhận và cho thi hành tại Việt Nam Bản án, Quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài, Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội.

+ Luận văn thạc sĩ Đỗ Hoài Nam (2017), Công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài ở Việt Nam theo quy định của các Điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên – Liên hệ từ Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, Khoa Luật – Viện Đại học Mở Hà Nội.

+ Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thanh Phong (2019), “Thủ tục công nhận và cho thi hành tại Việt Nam phán quyết của trọng tài thương mại nước ngoài”, Học viện Khoa học Xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam.

Các công trình trên tuy đã giúp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật về công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam nhưng vẫn chưa đưa ra các giải pháp hoàn thiện cũng như nâng cao hiệu quả để những thay đổi đó đi vào thực tiễn. Đó đều là những vấn đề cấp thiết cần được giải quyết một cách triệt để việc công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam nói riêng cũng như hệ thống pháp luật Việt Nam nói chung đạt được hiệu quả cao nhất.

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

– Tìm hiểu các quy định pháp luật về công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài tại Việt Nam cũng như trên thế giới để làm rõ các nội dung vấn đề cần nghiên cứu.

– Xem xét thực trạng vấn đề công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam cũng như thế giới nhằm đánh giá cũng như tìm ra giải pháp để nâng cao tính hiệu quả của những quy định đó.

4. Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu

Xuất phát từ mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu bao gồm:

– Cơ sở lý luận liên quan đến pháp luật công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam.

– Thực tiễn công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam.

– Các quy định trong pháp luật Việt Nam và pháp luật một số quốc gia trên thế giới cũng như một số điều ước quốc tế.

– Các giải pháp nâng cao, hoàn thiện hệ thống pháp luật về công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam.

5. Phương pháp nghiên cứu

– Phương pháp luận: Đây là phương pháp sử dụng những nghiên cứu về duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác – Lê Nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, cương lĩnh xây dựng đất nước, chiến lược phát triển kinh tế – xã hội, điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên để nêu lên những quan điểm cơ bản trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam trong xu hướng phát triển và hội nhập.

– Phương pháp cụ thể:

+ Phương pháp phân tích: Đây là phương pháp được sử dụng rộng rãi, thường xuyên trong quá trình nghiên cứu pháp luật. Phương pháp phân tích là phương pháp dùng để chia vấn đề phức tạp thành các bộ phận nhỏ hơn, những yếu tố đơn giản hơn để nghiên cứu và làm sáng rõ vấn đề, như việc phân tích khái niệm về công nhận và cho thi hành, khái niệm về phán quyết của trọng tài nước ngoài để làm rõ hơn các cơ sở lý luận cũng như thực tiễn pháp luật về công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài.

+ Phương pháp tổng hợp: Đây là phương pháp liên kết, thống nhất các bộ phận, yếu tố đã được phân tích, vạch ra mối liên hệ nhằm khái quát hóa các vấn đề như việc làm rõ vấn đề cần nghiên cứu.

+ Phương pháp so sánh: Đây là phương pháp nghiên cứu được áp dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau trong đó có khoa học pháp lý về công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài. Việc tiến hành so sánh vấn đề quy định về công nhận và cho thi hành trong các hệ thống pháp luật lớn trên thế giới như dân luật, thông luật hay hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa đã chỉ ra những điểm giống và khác nhau của các hiện tượng liên quan tới vấn đề công nhận và cho thi hành đã và đang tồn tại trong lịch sử.

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn đề tài

Về mặt ý nghĩa khoa học: Đây là sự bổ sung thêm vào nguồn nghiên cứu khoa trong hệ thống các nguồn nghiên cứu đã được công bố trước đây liên quan đến vấn đề công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam. Dựa trên những kinh nghiệm của các quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới để đưa ra những giải pháp, kiến nghị giúp quá trình công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam càng đi vào hoàn thiện.

Về mặt thực tiễn: Đề tài được thực hiện trên cơ sở lý luận cũng như thực tiễn về pháp luật công nhận và cho thi hành, dựa trên những nguồn luật trong nước cũng như quốc tế, qua đó nhằm đánh giá, phân tích những ảnh hưởng, tác động của các quy định pháp luật hiện hành đến vấn đề công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam. Bên cạnh đó, đề tài cũng giúp người đọc nắm bắt sơ qua những quy định pháp luật, quy trình, thủ tục trong việc công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam.

7. Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, kết cấu luận văn được chia làm 03 chương:

– Chương 1: Một số vấn đề lý luận về công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam.

– Chương 2: Pháp luật về công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam và kinh nghiệm một số nước về công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài.

– Chương 3: Thực tiễn công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam và một số đề xuất.

[1] https://tapchitoaan.vn/bai-viet/phap-luat-the-gioi-phan-quyet-trong-tai-nuoc-ngoai-theo-cong-uoc-new-york-1958-thuc-tien-ap-dung-tai-mot-so-quoc-gia-va-de-xuat-ap-dung-tai-viet-nam, truy cập ngày 12/05/2019.

[2] Công ước về công nhận và cho thi hành các quyết định của Trọng tài nước ngoài thường được biết đến với cái tên Công ước New York, được thông qua vào năm 1958, có hiệu lực từ ngày 7/6/1950, (sau đây gọi tắt là Công ước New York năm 1958).

[3] https://www.gso.gov.vn/Default.aspx?tabid=217, ngày truy cập 15/5/2019.