[Luận văn 2023] Pháp luật về công đoàn ở Việt Nam và thực tiễn thực hiện trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh – ThS. Nguyễn Thị Vân Anh

[Luận văn 2023] Pháp luật về công đoàn ở Việt Nam và thực tiễn thực hiện trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh – ThS. Nguyễn Thị Vân Anh

1. Lý do chọn đề tài

Sự ra đời của Công đoàn Việt Nam đã đánh dấu một bước ngoặt quan trọng đối với quá trình đấu tranh và phát triển của phong trào công nhân Việt Nam. Tổ chức công đoàn chính là tập hợp giai cấp công nhân dưới ngọn cờ cách mạng vinh quang của Đảng Cộng sản Việt Nam. Sức mạnh ấy được Đảng và Bác Hồ lãnh đạo, rèn luyện, Công đoàn Việt Nam đã không ngừng lớn mạnh, trưởng thành và có những đóng góp to lớn vào thắng lợi vĩ đại của cách mạng Việt Nam, luôn đồng hành với sự phát triển của đất nước qua các thời kỳ, đã, đang và sẽ tiếp tục có những đóng góp to lớn cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Trong suốt chặng đường lịch sử vẻ vang của dân tộc, bằng sự hy sinh, phấn đấu không mệt mỏi của nhiều thế hệ nối tiếp nhau, tổ chức Công đoàn Việt Nam đã xây dựng được truyền thống vô cùng quý báu, đó là bản chất cách mạng, sự thống nhất về chính trị – tư tưởng và hành động thực chất là sợi dây nối liền giữa Đảng và quần chúng nhân dân, là nòng cốt trong mặt trận liên kết dân tộc Việt Nam.

Trải qua những giai đoạn lịch sử nhất định, với những điều kiện về chính trị, kinh tế, xã hội khác nhau, công đoàn Việt Nam đã nhiều lần thay đổi về tên gọi như: Công hội Đô (1929-1935), Nghiệp đoàn Ái hữu (1936-1939), Hội Công nhân Phân để (1939-1941), Hội Công nhân Cứu quốc (1941-1946), Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam (1946-1961), Tổng Công đoàn Việt Nam (1961-1988), Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam (1988 đến nay), cùng với đó là những sự thay đổi về vị trí, vai trò phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của công đoàn trong từng thời kì.

Quá trình phát triển của công đoàn đặt ra vấn đề tất yếu đó là sự phát triển về pháp luật công đoàn, tạo ra hành lang pháp lý nhằm điều chỉnh các vấn đề xoay quanh tổ chức và hoạt động của công đoàn để công đoàn có thể thực hiện chức năng và nhiệm vụ của mình. Hiện nay, Luật Công đoàn năm 2012 đang có hiệu lực thi hành. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng về tổ chức và hoạt động công đoàn trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, góp phần giữ vững ổn định chính trị – xã hội của đất nước. Tuy nhiên, đến nay, sau hơn 10 năm triển khai thực hiện Luật Công đoàn năm 2012, đã xuất hiện các yêu cầu đòi hỏi phải sửa đổi Luật Công đoàn, đó là: yêu cầu khắc phục một số hạn chế, bất cập của Luật Công đoàn, đáp ứng hoạt động của tổ chức công đoàn trong tình hình mới, yêu cầu từ thể chế hóa Hiến pháp năm 2013, các chủ trương, nghị quyết của Đảng và bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và yêu cầu từ hội nhập quốc tế.

Hiện nay, trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh, sự lớn mạnh của các khu công nghiệp đã trở thành động lực chủ yếu của quá trình phát triển kinh tế – xã hội. Cùng với đó, số lượng người lao động ngày càng tăng, quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động ngày càng trở thành vấn đề bức thiết cần được quan tâm, chú trọng. Những năm qua, công đoàn Bắc ninh đã và đang là niềm tin, là chỗ dựa vững chắc của đoàn viên và người lao động. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đã đạt được, thực tế công đoàn các cấp tỉnh Bắc Ninh vẫn gặp nhiều khó khăn, vướng mắc trong quá trình hoạt động.

Xuất phát từ những lý do trên, học viên lựa chọn đề tài: “Pháp luật về công đoàn ở Việt Nam và thực tiễn thực hiện trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh” làm luận văn tốt nghiệp của mình.

Luận văn này được hoàn thành trong khuôn khổ tham khảo tài liệu, thực hiện nghiên cứu đề tài: “Đánh giá về tính tương thích giữa Luật Công đoàn năm 2012 với các tiêu chuẩn lao động quốc tế và hệ thống pháp luật Việt Nam; kiến nghị, đề xuất sửa đổi Luật Công đoàn năm 2012” của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam do Trường Đại học Luật Hà Nội chủ trì.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Nghiên cứu pháp luật về công đoàn Việt Nam, có nhiều phương diện khác nhau được đề cập đến như: Quyền thành lập, gia nhập và hoạt động công đoàn của người lao động, chức năng quyền, trách nhiệm của Công đoàn, bảo đảm hoạt động của Công đoàn, giải quyết tranh chấp và xử lý vi phạm pháp luật về công đoàn, … Để hoàn thiện đề tài này, học viên đã đi tìm hiểu và nghiên cứu đa dạng công trình nghiên cứu, tiêu biểu có thể kể đến bao gồm:

Luận văn:

Luận văn “Vai trò của công đoàn trong hệ thống chính trị ở Việt Nam” của tác giả Vũ Thị Hải Yến năm 2007 tại trường Đại học Luật Hà Nội: Đề tài nghiên cứu về vai trò của công đoàn trên cơ sở chức năng, nhiệm vụ của công đoàn quy định tại Điều 10 Hiến pháp năm 1992, đánh giá thực trạng thực hiện vai trò, chức năng của công đoàn để tìm ra những yếu tố tích cực và bất cập, hạn chế của thực trạng đó, đồng thời, đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao vai trò của công đoàn trong hệ thống chính trị.

Luận văn “Công đoàn Việt Nam trong việc bảo vệ quyền và lợi ích người lao động trong quan hệ lao động” của tác giả Trần Thị Tố Linh năm 2016 tại trường Đại học Luật Hà Nội: Đề tài nghiên cứu vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến vai trò của công đoàn trong việc bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của người lao động, từ đó đề ra những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về công đoàn Việt Nam về vấn đề này.

Luận văn “Công đoàn với việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động từ thực tiễn tỉnh Bắc Giang” của tác giả Hoàng Thị Phương năm 2017 tại trường Đại học Luật Hà Nội: Luận văn trình bày nội dung quy định hiện hành về trách nhiệm công đoàn trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động, phân tích thực tiễn thực hiện các quy định này trên địa bàn tỉnh Bắc Giang, từ đó đưa ra những giải pháp nhằm hoàn thiện quy định của pháp luật và nâng cao hiệu quả hoạt động của công đoàn trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động trên địa bàn tỉnh Bắc Giang.

Luận văn “Quyền tự do công đoàn của người lao động ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Nguyễn Thị Mùi năm 2017 tại trường Đại học Luật Hà Nội: Luận văn nghiên cứu làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận về quyền tự do công đoàn của người lao động, phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật về quyền tự do công đoàn của người lao động. Qua đó, tác giả đề xuất những giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện quyền tự do công đoàn của người lao động ở Việt Nam trong thời gian tới.

Luận văn “Hoàn thiện pháp luật về Công đoàn Việt Nam theo Công ước số 98 của Tổ chức Lao động Quốc tế” của tác giả Chu Thuỳ Dương năm 2022 tại trường Đại học Luật Hà Nội: Luận văn nghiên cứu các quy định pháp luật Công đoàn Việt Nam và quy định quyền tổ chức và thương lượng tập thể, phân tích, đánh giá tính tương thích của Công ước 98 với Luật Công đoàn 2012, từ đó đưa ra một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật, giải quyết vướng mắc giữa quy định pháp luật Công đoàn Việt Nam trong mối tương quan và phù hợp với Công ước số 98.

Bài viết tạp chí:

Bài viết “Những nhân tố tác động đến tổ chức và hoạt động công đoàn Việt Nam hiện nay” của tác giả Nguyễn An Ninh trên Tạp chí Lý luận chính trị năm 2016: Bài viết phân tích 04 nhân tố tác động đến tổ chức và hoạt động Công đoàn Việt Nam hiện nay bao gồm: Đổi mới cơ chế quản lý kinh tế, vị thế của người lao động, sự đa dạng của người sử dụng lao động, sự đổi mới của hệ thống tổ chức công đoàn. Từ đó chỉ ra yêu cầu bức bách Công đoàn phải tự đổi mới mạnh mẽ, toàn diện để khẳng định vị thế trong xã hội và hệ thống chính trị.

Bài viết “Quyền tự do thành lập tổ chức đại diện của người lao động theo TPP và yêu cầu hoàn thiện pháp luật” của tác giả Lê Thị Hoài Thu trên Tạp chí Nghiên cứu lập pháp năm 2017: Bài viết phân tích các quyền tự do công đoàn của người lao động theo Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), nêu các điều kiện đảm bảo thực thi quyền tự do thành lập tổ chức đại diện của người lao động theo TPP và đặt ra các yêu cầu hoàn thiện pháp luật nhằm thực thi hiệu quả quyền tự do thành lập tổ chức đại diện của người lao động theo TPP.

Bài viết “Hoàn thiện quy định pháp luật về địa vị pháp lý của tổ chức công đoàn Việt Nam” của tác giả Phạm Thị Duyên Thảo trên Tạp chí Nghiên cứu lập pháp năm 2019: Bài viết phân tích các quy định của pháp luật Việt Nam về địa vị pháp lý của công đoàn Việt Nam nhằm đưa ra giải pháp khắc phục những bất cập, hoàn thiện hành lang pháp lý về vai trò của công đoàn trong quan hệ lao động.

Bài viết “Xây dựng giai cấp công nhân và tổ chức Công đoàn Việt Nam đáp ứng yêu cầu giai đoạn hiện nay” của tác giả Nguyễn Đình Khang trên Tạp chí Cộng sản năm 2020: Bài viết phân tích vai trò, tầm quan trọng đặc biệt của tổ chức công đoàn, mối quan hệ mật thiết, không thể tách rời, cùng phát triển giữa giai cấp công nhân và tổ chức công đoàn Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng. Tác giả cũng chỉ ra những kết quả tích cực trên các mặt hoạt động mà các cấp công đoàn đạt được khi có sự đổi mới mạnh mẽ về nội dung, phương thức hoạt động cũng như một số tồn tại, hạn chế cần khắc phục quyết liệt, kịp thời, từ đó đặt ra định hướng phát triển trong thời gian tới để tổ chức công đoàn có thể phát huy và làm tốt vai trò đại diện cho người lao động, thực hiện sứ mệnh lịch sử của mình.

Bài viết “Cơ sở pháp lý về tổ chức và hoạt động của công đoàn Việt Nam tổ chức đại điện lớn nhất của người lao động” của tác giả Nguyễn Thị Tuyết Vân trên Tạp chí Dân chủ và Pháp luật năm 2022: Bài viết tập trung phân tích những khía cạnh về: Cơ sở pháp lý cho hoạt động của tổ chức công đoàn, vị trí của tổ chức công đoàn, cơ cấu tổ chức của tổ chức công đoàn, tài chính của tổ chức công đoàn, qua đó, tác giả khẳng định Công đoàn Việt Nam xứng đáng là tổ chức đại diện lớn nhất của người lao động.

Sách tham khảo:

Cuốn sách “Bảo đảm quyền con người trong pháp luật lao động Việt Nam” của tác giả Lê Thị Hoài Thu do Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội xuất bản năm 2013: Công trình này trình bày các vấn đề có liên quan trực tiếp đến việc tôn trọng và bảo đảm thực thi quyền con người trong lĩnh vực lao động, trong đó bao gồm quyền tự do công đoàn của người lao động trong pháp luật Việt Nam. Đồng thời, cuốn sách cũng chỉ ra một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hơn nữa việc bảo đảm quyền con người trong lĩnh vực lao động.

Ngoài ra, còn các công trình nghiên cứu khác như: Luận văn “Pháp luật về đại diện người lao động ở Việt nam và một số quốc gia trên thế giới – những kinh nghiệm cho Việt Nam” của tác giả Nguyễn Thị Ngọc năm 2022 tại trường Đại học Luật Hà Nội, bài viết “Tổ chức đại diện người lao động tại doanh nghiệp theo Bộ luật Lao động năm 2019” của tác giả Nguyễn Thị Hồng Nhung trên Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp số 17 (417), tháng 9/2020, bài đăng “Khắc phục sự nữa với của Công đoàn ở Việt Nam trong phổ biến, giáo dục pháp luật cho người lao động” của tác giả Phạm Thị Duyên Thảo trên Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp số 7 (407), tháng 04/2020, bài đăng “Xây dựng đội ngũ cán bộ công đoàn cơ sở vững mạnh – khâu đột phá thực hiện thành công Nghị quyết Đại hội XII của Công đoàn Việt Nam” của tác giả Bùi Văn Cường trên Tạp chí Cộng sản năm 2019 – Số chuyên đề cơ sở 4, cũng cung cấp các thông tin hữu ích cho học viên trong việc mở rộng nghiên cứu và hoàn thiện luận văn.

3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

– Đối tượng nghiên cứu: Trong khuôn khổ luận văn thạc sĩ luật học, tác giả tập trung nghiên cứu nội dung quy định pháp luật hiện hành về công đoàn Việt Nam, phân tích thực trạng thực hiện pháp luật về công đoàn trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh, từ đó đưa ra một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về công đoàn ở Việt Nam từ thực tiễn thực hiện pháp luật trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh.

– Phạm vi nghiên cứu:

Phạm vi nội dung: Đề tài tập trung làm rõ các quy định pháp luật về Công đoàn Việt Nam tại Bộ luật lao động năm 2019, Luật Công đoàn năm 2012 và các văn bản liên quan về: Quyền thành lập, gia nhập và hoạt động công đoàn của người lao động, hệ thống tổ chức của công đoàn Việt Nam, quyền, trách nhiệm của công đoàn và những đảm bảo hoạt động của tổ chức công đoàn.

Phạm vi không gian: Đề tài nghiên cứu thực tiễn thực hiện pháp luật về công đoàn Việt Nam trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh. Đây là tình đã có bước phát triển vượt bậc và toàn diện trên tất cả các lĩnh vực và trở thành cực tăng trưởng kinh tế của cả nước, trong đó, đặc biệt là quy mô sản xuất công nghiệp, kim ngạch thương mại và thu hút vốn đầu tư nước ngoài.^[1] Bắc Ninh được Coldwell Banker Richard Ellis (CBRE) – công ty đầu tư và dịch vụ bất động sản thương mại lớn nhất thế giới ghi nhận là địa phương có nhiều khu công nghiệp mới đi vào hoạt động và trở thành điểm sáng mới trên thị trường khu công nghiệp phía Bắc năm 2022. Để đáp ứng nhu cầu phát triển đó, bên cạnh lao động địa phương, các doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh còn thu hút lượng lớn lao động đến từ các địa phương khác. Do vậy, học viên đã lựa chọn Bắc Ninh là địa bàn nghiên cứu về việc thực tiễn thực hiện pháp luật về công đoàn ở Việt Nam.

Phạm vi thời gian: Đề tài tập trung nghiên cứu các quy định pháp luật hiện hành về công đoàn ở Việt Nam và thực tiễn thực hiện trong 05 năm trở lại đây.

4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của đề tài là nghiên cứu các quy định pháp luật về công đoàn Việt Nam, phân tích, đánh giá thực tiễn thực hiện các quy định này trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh; trên cơ sở đó đưa ra được một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về công đoàn Việt Nam.

Mục đích trên được thực hiện trên cơ sở triển khai các nhiệm vụ nghiên cứu như sau:

• Làm rõ một số vấn đề lý luận về công đoàn Việt Nam và nội dung pháp luật về công đoàn ở Việt Nam.
• Phân tích thực trạng thực hiện pháp luật về công đoàn trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh.
• Đưa ra một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật về công đoàn ở Việt Nam từ thực tiễn thực hiện pháp luật trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh.

5. Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu nêu trên, đề tài sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin về duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Bên  cạnh đó, tùy từng mục đích mà học viên sử dụng ưu tiên các phương pháp sau khi thực hiện các Chương của đề tài, bao gồm: Phương pháp thu thập thông tin, phương pháp phân tích, phương pháp so sánh, phương pháp dự báo, phương pháp đánh giá thực tiễn, … Trong đó:

Phương pháp thu thập thông tin được sử dụng chủ đạo, là cơ sở cho việc thực hiện tốt phương pháp phân tích. Học viên thu thập thông tin từ các luận văn, tạp chí, sách để xác định các vấn đề nghiên cứu trọng tâm, tổng hợp số liệu từ các báo cáo hoặc các nguồn đáng tin cậy khác để phục vụ cho quá trình phân tích thực tiễn thực hiện pháp luật về công đoàn Việt Nam.

Phương pháp phân tích được sử dụng trong quá trình nghiên cứu lý luận nhu khi phân tích cơ sở lý luận, nội dung quy định của pháp luật về công đoàn Việt Nam, cũng như khi phân tích thực tiễn về hoạt động của tổ chức công đoàn trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh.

Phương pháp so sánh được sử dụng trong việc phân tích thực trạng pháp luật về công đoàn ở Việt Nam. Học viên tiến hành so sánh giữa các quy định pháp luật về công đoàn với nhau mà chủ yếu là giữa Luật Công đoàn năm 2012 và Bộ luật lao động năm 2019 để làm rõ sự phù hợp hay không phù hợp, làm cơ sở cho việc kiến nghị sửa đổi quy định tại Luật Công đoàn năm 2012 nhằm đảm bảo sự tương thích giữa các văn bản pháp luật.

Phương pháp dự báo được sử dụng trong việc dự đoán tình hình hoạt động của tổ chức công đoàn trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh trong thời gian tới trên cơ sở những số liệu thực tế phản ánh, dự báo những thay đổi về vai trò, tổ chức và hoạt động của tổ chức công đoàn trong tình hình mới nước ta đang hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, khi Bộ luật lao động năm 2019 đã có hiệu lực thi hành có những sự thay đổi nhất định về tổ chức công đoàn.

Phương pháp đánh giá thực tiễn được sử dụng thông qua việc đánh giá các thông tin từ các báo cáo của Cục Thống kê tỉnh Bắc Ninh, từ đó đưa ra những đánh giá, bổ sung kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật, nhằm xây dựng pháp luật phù hợp với thực tiễn về công đoàn Việt Nam, nâng cao tính khả thi và hiệu quả của các quy định pháp luật.

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

Về ý nghĩa khoa học: Luận văn sẽ cung cấp và hoàn thiện thêm kiến thức về công đoàn nói riêng và về đại diện lao động ở Việt Nam nói chung.

Về ý nghĩa thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ là nguồn tham khảo, học tập, nghiên cứu về công đoàn, là nguồn thông tin hữu ích cho hoạt động xây dựng và hoàn thiện pháp luật, có ý nghĩa thực tiễn với địa phương nhằm đặt ra những kiến nghị, giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của công đoàn trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh.

7. Bố cục của luận văn

Ngoài lời nói đầu và kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận văn được kết cấu gồm 3 chương

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về công đoàn và nội dung pháp luật về công đoàn ở Việt Nam.

Chương 2: Thực tiễn thực hiện pháp luật về công đoàn trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh.

Chương 3: Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về công đoàn ở Việt Nam từ thực tiễn thực hiện trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh

[1] Đề án “Phát triển quan hệ lao động trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2021 – 2025” ban hành kèm theo Quyết định số 395/QĐ-UBND ngày 21/10/2021 của Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh