[Luận văn 2020] Di chúc hợp pháp theo pháp luật dân sự Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Hà Nam – ThS. Hoàng Thị Hương Giang

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

Trong quan hệ dân sự, thừa kế luôn là vấn đề phức tạp do những xung đột quyền lợi của các chủ thể xoay quanh tài sản của người chết để lại. Về bản chất, một người chết đi nhưng không có nghĩa quyền và nghĩa vụ về tài sản của người đó cũng mất đi. Do đó, những tài sản mà họ để lại sau khi chết mà không phân định rõ ràng có thể gây ra tranh chấp giữa các chủ thể con sống đặc biệt là các chủ thể có quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng đối với người chết. Nhằm hạn chế tới mức thấp nhất những mâu thuẫn xảy ra sau khi người có tài sản chết nhà làm luật đã trao quyền cho các cá nhân được tự do thể hiện ý chí của mình trong việc định đoạt tài sản sau khi chết thông qua việc lập di chúc để phân định di sản. Tuy nhiên, quyền tự do định đoạt di sản vẫn phải nằm trong khuôn khổ pháp luật trong từng thời kỳ khác nhau.

Ở nước ta, ngay từ thời phong kiến, các quy định về thừa kế nói chung và thừa kế theo di chúc nói riêng đã được ghi nhận một cách cụ thể. Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau cùng với sự phát triển đất nước, kinh tế, xã hội các quy định về thừa kế ngày càng được hoàn thiện và trở thành một chế định quan trọng trong hệ thống các quy phạm pháp luật dân sự Việt Nam từ Pháp lệnh thừa kế năm 1990 đến Bộ luật Dân sự 2005 và mới đây nhất là Bộ luật Dân sự 2015. Trong đó, các quy định về di chúc hợp pháp cũng có sự thay đổi nhất định qua các thời kỳ, các quy định sau này được hình thành trên các cơ sở quy định trước đây, có sự kế thừa và phát huy những ưu điểm và khắc phục được những thiếu sót để phù hợp với thực tiễn. Mặc dù, hiện nay quy định về di chúc hợp pháp đã được hoàn thiện, song bên cạnh đó vẫn còn tồn tại một số bất cập trong một số quy định như quy định về người lập di chúc từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi, ý chí của người lập di chúc, hình thức của di chúc,… dẫn đến nhiều cách hiểu khác nhau, nhiều cách áp dụng khác nhau và gây khó khăn trong việc áp dụng trên thực tế. Bởi vậy việc nghiên cứu hoàn thiện các quy định pháp luật về di chúc hợp pháp là đòi hỏi cấp thiết, không chỉ của các cơ quan có thẩm quyền mà còn của mỗi cá nhân, tổ chức trong việc nghiên cứu, đóng góp ý kiến, đưa ra các kiến nghị, giải pháp để nhằm hoàn thiện quy định pháp luật liên quan đến di chúc nói chung và di chúc hợp pháp nói riêng.

Cho đến thời điểm hiện nay, mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu khoa học liên quan đến các quy định về di chúc hợp pháp được công bố ở các loại hình khác nhau song các công trình này hoặc là nghiên cứu chung về di chúc hoặc chỉ nghiên cứu một khía cạnh nhỏ về di chúc hợp pháp. Một số công trình nghiên cứu về di chúc hợp pháp nhưng lại thực hiện ở thời điểm BLDS năm 2015 chưa có hiệu lực pháp luật hoặc chưa đưa ra được nhiều kiến nghị hoàn thiện pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật, đặc biệt chưa có công trình nghiên cứu thực tiễn thực hiện pháp luật về di chúc hợp pháp tại tỉnh Hà Nam.

Vì vậy, nhận thấy tinh cấp thiết và tầm quan trọng trong các quy định về di chúc hợp pháp và thực tiễn áp dụng quy định này nên tác giả lựa chọn đề tài: “Di chúc hợp pháp theo quy định của pháp luật dân sự Việt Nam và thực tiễn thực hiện tại tỉnh Hà Nam”. Việc nghiên cứu đề tài sẽ mang lại những giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Thừa kế luôn là nội dung được nhiều tác giả đặc biệt quan tâm trong các công trình nghiên cứu của mình trong lĩnh vực khoa học pháp lý. Trong đó, cũng có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến di chúc hợp pháp, có thể kể đến một số công trình sau:

– Phạm Văn Tuyết (2003), Thừa kế theo di chúc theo quy định của Bộ luật Dân sự, Luận án tiến sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội. Đây là công trình nghiên cứu chuyên sâu về thừa kế theo di chúc nói chung trong đó có nội dung về di chúc hợp pháp. Theo đó, tác giả đã làm rõ và xác định các điều kiện mà di chúc phải đáp ứng nếu muốn được coi là hợp pháp; xác định di chúc không hợp pháp luôn là di chúc không có hiệu lực, di chúc hợp pháp vẫn có thể không có hiệu lực, đồng thời chỉ ra một số kiến nghị hoàn thiện về di chúc hợp pháp. Tuy nhiên, di chúc hợp pháp chỉ là một vấn đề nhỏ mà tác giả đề cập đến trong công trình nghiên cứu của mình, ngoài ra tác giả còn tập trung vào một số vấn đề khác về thừa kế theo di chúc như quyền của người lập di chúc, việc thay thế di chúc,…. Hơn nữa, thời điểm công trình này được hoàn thành là khi BLDS 1995 đang có hiệu lực, do đó đối với việc đánh giá các quy định về di chúc hợp pháp tập trung chủ yếu vào quy định thời kỳ đó.

– Phùng Trung Tập (2008), Luật thừa kế Việt Nam, sách chuyên khảo, Nxb. Hà Nội. Trong công trình nghiên cứu này, tác giả tập trung nghiên cứu các quy định về thừa kế nói chung trong đó các quy định về di chúc hợp pháp chỉ là khía cạnh nhỏ và việc đánh giá chỉ trên cơ sở BLDS 2005.

– Trịnh Hữu Toản (2016), Điều kiện có hiệu lực của di chúc, Luận văn thạc sĩ luật học, Trường Đại học luật Hà Nội. Trong luận văn này, tác giả tập trung nghiên cứu về điều kiện có hiệu lực di chúc nói chung trong đó tác giả cũng đã chỉ ra các điều kiện để di chúc hợp pháp, một số bất cập về di chúc hợp pháp để đưa ra hướng hoàn thiện. Tuy nhiên tại thời điểm công trình này ra đời, BLDS 2015 chưa có hiệu lực pháp luật, do đó tác giả chỉ tập trung nghiên cứu quy định BLDS 2005 và BLDS 2015 sắp có hiệu lực để từ đó đánh giá những bất cập trong quy định của BLDS 2005. Vì vậy, việc nghiên cứu quy định về di chúc hợp pháp theo pháp luật hiện hành và thực tiễn áp dụng là cần thiết.

– Bùi Thị Phương Tủ (2016), Hiệu lực pháp luật của di chúc – Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Luận văn thạc sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội. Luận văn này đã tập trung nghiên cứu các quy định về điều kiện có hiệu lực của di chúc, trong đó có các quy định về di chúc hợp pháp. Song thời điểm này là thời điểm BLDS 2005 có hiệu lực pháp luật nên tác giả chỉ tập trung nghiên cứu dựa trên các quy định của BLDS 2005 để đưa ra các kiến nghị hoàn thiện. Tuy nhiên, đối với các kiến nghị hoàn thiện cũng chưa tập trung nhiều đối với các quy định về di chúc hợp pháp mà chủ yếu là các kiến nghị về các điều kiện có hiệu lực khác của di chúc.

– Lê Thị Mỹ Lanh (2018), Điều kiện có hiệu lực của di chúc theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, Luận văn thạc sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội. Trong Luận văn này, tác giả cũng đã nghiên cứu đánh giá các quy định pháp luật dân sự về di chúc hợp pháp, tuy nhiên lại chưa có nhiều kiến nghị hoàn thiện liên quan đến quy định về di chúc hợp pháp.

– Hoàng Thị Loan (2019), Điều kiện có hiệu lực của di chúc theo quy định pháp luật dân sự Việt Nam, Luận án tiến sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội. Đây là công trình Luận án tiến sĩ mới nhất về điều kiện có hiệu lực của di chúc theo quy định pháp luật dân sự Việt Nam. Trong công trình nghiên cứu này, tác giả đã nghiên cứu các quy định pháp luật hiện hành về điều kiện có hiệu lực của di chúc nói chung trong đó có các quy định về di chúc hợp pháp chỉ là một khía cạnh nhỏ của công trình nghiên cứu. Theo đó, tác giả cũng đã phân tích, đánh giá các hạn chế, bất cập, phân tích thực tiễn áp dụng trên phạm vi rộng và kiến nghị hoàn thiện.

Với các công trình trên thi khi nghiên cứu đề tài “Di chúc hợp pháp theo quy định của pháp luật dân sự Việt Nam và thực tiễn thực hiện tại tỉnh Hà Nam”, tác giả có thuận lợi là được tham khảo nhiều tài liệu, được tiếp cận nhiều quan điểm về di chúc hợp pháp. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu này lại đi sâu vào các quy định có hiệu lực của di chúc nói chung và chưa đánh giá thực tiễn trên phạm vi áp dụng cụ thể nào đó. Vì vậy, việc nghiên cứu này vẫn rất cần thiết để góp phần làm rõ cơ sở lý luận thực tiễn thực hiện các quy định về di chúc hợp pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện quy định pháp luật về di chúc hợp pháp và một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả trong hoạt động thực hiện quy định pháp luật về di chúc hợp pháp.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu đề tài

Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của luận văn là di chúc hợp pháp theo quy định của pháp luật Việt Nam và thực tiễn thực hiện tại tỉnh Hà Nam.

Phạm vi nghiên cứu:

– Về không gian: Luận văn tập trung nghiên cứu quy định hiện hành về di chúc hợp pháp ở Việt Nam và thực tiễn thực hiện tại tỉnh Hà Nam.

– Về thời gian: Luận văn tập trung nghiên cứu quy định về di chúc hợp pháp từ khi Bộ luật Dân sự 2015 có hiệu lực, tuy nhiên tác giả cũng so sánh với Bộ luật Dân sự 2005 để từ đó có những đánh giá về ưu điểm và các mặt còn hạn chế của các quy định pháp luật hiện hành.

– Về nội dung: Luận văn tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận, thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về di chúc hợp pháp mà trọng tâm xoay quanh quy định về điều kiện để di chúc được coi là hợp pháp.

4. Mục tiêu nghiên cứu đề tài

– Về mục tiêu tổng quát, Luận văn sẽ nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống về các quy định về di chúc hợp pháp theo pháp luật Việt Nam hiện hành, so sánh, đánh giá với quy định trước đây để chỉ ra các mặt hạn chế, bất cập và trên cơ sở đó sẽ đưa ra một số kiến nghị nhằm hoàn thiện quy định pháp luật.

– Về mục tiêu cụ thể, Luận văn sẽ đánh giá thực tiễn thực hiện quy định hợp pháp trên địa bàn tỉnh Hà Nam, từ đó đưa ra những giải pháp nhằm nâng cao hoạt động thực hiện pháp luật về di chúc hợp pháp.

5. Phương pháp nghiên cứu

Trong đề tài của mình, tác giả sử dụng phương pháp luận dựa trên nghiên cứu khoa học của chủ nghĩa Mác – Lênin về duy vật biện chứng tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật, quan điểm chỉ đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam và nhà nước ta về phương hướng xây dựng hoàn thiện quy định pháp luật dân sự.

Bên cạnh đó, tác giả sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể như phương pháp tổng hợp, phân tích, bình luận trong việc phân tích đánh giá các quy định pháp luật về di chúc hợp pháp, phương pháp so sánh trong việc so sánh các quy định pháp luật của BLDS 2015 và BLDS 2005, để từ đó chỉ ra các mặt ưu điểm và hạn chế đối với các quy định này,… đồng thời vận dụng linh hoạt giữa lý thuyết và thực tiễn đưa ra các dẫn chứng nhằm hoàn thiện quy định pháp luật cũng như nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động thực hiện pháp luật về di chúc hợp pháp.

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

Luận văn nghiên cứu, phân tích một cách có hệ thống những quy định của pháp luật về di chúc hợp pháp và thực tiễn thực hiện tại tỉnh Hà Nam. Để từ đó chỉ ra các bất cập, hạn chế và đưa ra giải pháp hoàn thiện.

Về mặt thực tiễn luận văn này có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo trong phạm vi nhất định, đồng thời luận văn ở một mức độ nào đó có thể là tài liệu tham khảo cho hoạt động lập pháp, góp phần hoàn thiện quy định về di chúc hợp pháp trong tương lai.

7. Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn bao gồm 3 chương như sau:

Chương 1. Một số vấn đề lý luận về di chúc và di chúc hợp pháp

Chương 2. Thực trạng pháp luật Việt Nam hiện hành về di chúc hợp pháp

Chương 3. Thực tiễn thực hiện quy định pháp luật về di chúc hợp pháp tại tỉnh Hà Nam và một số kiến nghị hoàn thiện.