[Luận văn 2019] Hình thức của di chúc – ThS. Lê Mai Chi

[Luận văn 2019] Hình thức của di chúc – ThS. Lê Mai Chi

1. Tính cấp thiết của đề tài

Pháp luật dân sự là một ngành luật có vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh các quan hệ nhân thân và quan hệ tài sản ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của dân chúng. Chế định thừa kế là một trong những chế định quan trọng trong pháp luật dân sự Việt Nam, mang tính truyền thống đồng thời mang tính lợi ích kinh tế. Vì lý do đó, chế định thừa kế tài sản cả về lý luận cũng như thực tiễn luôn diễn biến hết sức phức tạp.

Hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam quy định việc thừa kế được thực hiện theo hai hình thức là thừa kế theo pháp luật và thừa kế theo di chúc. Thừa kế theo di chúc là sự chuyển dịch một phần hoặc toàn bộ tài sản thuộc quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng của người đã chết cho người khác còn sống theo ý nguyện của người đó trước khi chết và được thể hiện trong di chúc. Trong 25 điều quy định tại Bộ luật Dân sự 2015 (từ Điều 624 đến Điều 648) về thừa kế theo di chúc, một trong số những nội dung quan trọng đó là quy định về hình thức của di chúc. Đây là một vấn đề pháp lý cần thiết để quyết định việc thừa kế theo di chúc có được thực hiện hay không phụ thuộc vào di chúc đó có hợp pháp hay không. Vì hình thức của di chúc là một trong những yếu tố tạo nên tính hợp pháp của di chúc nên đây cũng là nguyên nhân gây phát sinh các tranh chấp về thừa kế theo di chúc trong những năm gần đây.

Hiện nay, các tranh chấp về thừa kế theo di chúc đang có xu hướng gia tăng, sự nhận thức thiếu đầy đủ của các chủ thể trong quan hệ thừa kế cũng như sự áp dụng pháp luật không thống nhất của Tòa án là một trong những nguyên nhân làm cho các vụ án thừa kế gặp nhiều khó khăn, phức tạp. Nhìn vào thực tiễn, có nhiều vụ án kiện tụng kéo dài gây tốn kém tiền bạc, thời gian và công sức của cả đương sự và Tòa án đặc biệt trong vấn đề xác minh tính hợp pháp của di chúc. Có nhiều trường hợp đương sự tạo di chúc giả, ép buộc hoặc thông đồng với người có thẩm quyền nhằm hợp thức hóa bản di chúc nhằm chiếm đoạt tài sản của người để lại di sản hoặc chiếm đoạt quyền hưởng di sản của các đồng thừa kế khác. Tuy pháp luật cũng đã có những quy định cụ thể nhưng những vụ án tranh chấp liên quan về hình thức di chúc ngày cảng diễn biến phức tạp.

Để giải quyết những bất cập, hạn chế xoay quanh thực trạng nói trên, vấn đề đặt ra là cần phải nghiên cứu sâu hơn cả về lý luận và thực tiễn về hình thức của di chúc, từ đó đưa ra các quan điểm giải pháp hoàn thiện. Từ những lý do trên, học viên chọn đề tài “Hình thức của di chúc” làm đề tài luận văn, chuyên ngành Luật Dân sự và Tố tụng dân sự.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Chế định về thừa kế đã được đề cập nhiều trong các công trình và diễn đàn khoa học, trên các sách, báo, tạp chí và được phổ biến rộng rãi trong xã hội. Có thể nêu một số công trình tiêu biểu công bố gần đây có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến đề tài sau đây: Phùng Trung Tập (2006), “Tiến trình phát triển pháp luật về thừa kế Việt Nam trong 60 năm qua”, Tạp chí nhà nước và pháp luật; Phùng Trung Tập (2008), “Luật thừa kế Việt Nam”, sách chuyên khảo, Nhà xuất bản Hà Nội, Hà Nội, Phạm Văn Tuyết (2007), “Thừa kế, quy định của pháp luật và thực tiễn áp dụng”, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội; Trần Thị Thủy (2017), “Di chúc bằng văn bản có công chứng chứng thực”, Luận văn Thạc sỹ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, Phạm Văn Tuyết (2017), “Pháp luật về thừa kế và thực tiễn giải quyết tranh chấp”, sách tham khảo, Nhà xuất bản Tư Pháp, Hà Nội.

Nhìn chung, kết quả nghiên cứu thể hiện trong các công trình nghiên cứu nói trên đề cập đến vấn đề về thừa kế, tập trung phân tích các nội dung về thừa kế, phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn của những quy định về thừa kế và đã đề xuất phương hướng giải pháp hoàn thiện. Kế thừa và phát triển thêm những kết quả nghiên cứu trên, đề tài này tập trung nghiên cứu nhằm đưa ra các kiến nghị hoàn thiện pháp luật hiện hành về hình thức di chúc và thực tiễn áp dụng các quy định về hình thức của di chúc ở Việt Nam trong thời gian gần đây.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu

– Về pháp luật: Nghiên cứu những vấn đề lý luận, những chế định của pháp luật Việt Nam về hình thức của di chúc.

– Về thực tiễn: Nghiên cứu thực tiễn giải quyết tranh chấp về thừa kế liên quan đến hình thức di chúc tại Tòa án nhân dân (TAND).

*Phạm vi nghiên cứu: Đề tài tập trung nghiên cứu các vấn đề lý luận, đặc điểm, bản chất quy định của pháp luật thừa kế về hình thức của di chúc theo quy định của pháp luật dân sự hiện hành. Nghiên cứu hình thức của di chúc trên phương diện lý thuyết và phân tích, đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật để giải quyết tranh chấp về thừa kế liên quan đến hình thức di chúc. Trên cơ sở đó, đề xuất các quan điểm, giải pháp nhằm hoàn thiện về mặt lập pháp cũng như thực tiễn áp dụng và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về hình thức của di chúc trong giai đoạn hiện nay.

4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

– Mục đích: Nghiên cứu làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn về hình thức của di chúc thông qua việc phân tích các quy định của pháp luật dân sự hiện hành về hình thức di chúc; đánh giá thực trạng các vụ án dân sự tranh chấp thừa kế liên quan đến hình thức của di chúc và từ đó đưa ra các ý kiến nhằm hoàn thiện pháp luật về hình thức của di chúc và thực tiễn áp dụng ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

– Nhiệm vụ: Từ mục đích trên, để tài thực hiện các nhiệm vụ sau

+ Nghiên cứu cơ sở lý luận về di chúc, hình thức di chúc.

+ Phân tích, đánh giá về thực trạng áp dụng pháp luật về hình thức của di chúc.

+ Đề xuất các quan điểm và giải pháp hoàn thiện pháp luật và thực tiễn áp dụng về hình thức của di chúc.

5. Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu đề tài, người viết lấy quan điểm duy vật biện chứng và phép biện chứng làm cơ sở lý luận và phương pháp luận để nghiên cứu đề tài. Tác giả còn sử dụng một số phương pháp như: Tổng hợp, so sánh, phân tích quy phạm…Mặt khác, trên cơ sở đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật, thực tiễn xã hội, đưa ra những bất cập của quy định, những điểm phù hợp và chưa phù hợp của quy định hiện hành.

6. Ý nghĩa của đề tài luận văn

Kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ góp phần xây dựng cơ sở khoa học cho việc hoàn thiện pháp luật về hình thức của di chúc, khắc phục những hạn chế, bất cập về lý luận cũng như trong thực tiễn áp dụng trong thời gian qua. Đồng thời là nguồn tài liệu tham khảo, nghiên cứu cho các công trình khoa học, công tác nghiên cứu, tổng kết thực tiễn liên quan đến hình thức di chúc.

7. Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục các tài liệu tham khảo, đề tài gồm 4 chương:

• Chương 1: Lý luận chung về di chúc và hình thức của di chúc
• Chương 2: Các hình thức của di chúc theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015
• Chương 3: Thực tiễn áp dụng và một số bất cập trong việc áp dụng
• Chương 4: Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về hình thức của di chúc.