[Luận văn 2019] Pháp luật về thương mại điện tử ở Việt Nam trong xu thế hội nhập quốc tế – ThS. Đào Thị Thùy Linh

PHẦN MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức lớn của một nền kinh tế mới nổi^[1], dù đạt được một số thành tựu quan trọng trong vài năm trở lại đây, tuy nhiên vẫn tụt lại một khoảng cách khá xa so với các nền kinh tế trong khu vực^[2]. Bên cạnh các yếu tố nội tại đang được củng cố, yếu tố ngoại lực đóng góp một vai trò vô cùng quan trọng đối với sự phát triển của nền kinh tế, nhất là trong bối cảnh ảnh hưởng của chiến tranh thương mại Mỹ – Trung vẫn chưa có hồi kết, chu kì suy thoái kế tiếp đang đến gần, các xung đột khu vực, các biến động chính trị, sự dịch chuyển giữa nhóm lợi ích trong cộng đồng quốc tế… đưa đến một viễn cảnh cực kì biến động, mà Việt Nam không thể nằm ngoài những tác động đó.

Nắm bắt được các vấn đề đó, Đảng và Nhà nước với mục tiêu kiên trì, tập trung với đường lối phát triển kinh tế, đã chủ trì nhiều chương trình dự án nhằm cải cách, tạo các động lực cần thiết để phát triển kinh tế. Một trong những dấu mốc cho hoạt động mở cửa và thúc đẩy kinh tế chính là sự kết nối với mạng lưới internet toàn cầu, dẫn đến kỉ nguyên bùng nổ của công nghệ số tại Việt Nam Năm 2017, Việt Nam được ghi nhận trở thành một trong những quốc gia có tốc độ phát triển và ứng dụng internet cao nhất thế giới^[3], mở ra những giới hạn mới cho mọi mặt của đời sống xã hội, trong đó có hoạt động thương mại.

So với hoạt động thương mại truyền thống, các hoạt động thương mại diễn ra trên internet hay các phương tiện điện tử cho thấy rất nhiều lợi thế, không còn giới hạn về không gian địa lý, tiết kiệm thời gian, tiết kiệm chi phí, hình thành nhiều hơn các giá trị vô hình và hữu hình giúp nhận diện các thương nhân, bảo vệ người tiêu dùng… Theo thống kê, năm 2018 tiếp tục chứng kiến sự tăng trưởng mạnh mẽ của thương mại điện tử. Dựa trên thông tin từ cuộc khảo sát, VECOM^[4] ước tính tốc độ tăng trưởng của thương mại điện tử năm 2018 so với năm 2017 đạt trên 30%. Về quy mô, với điểm xuất phát thấp khoảng 4 tỷ đô la Mỹ vào năm 2015 nhưng nhờ tốc độ tăng trưởng trung bình trong ba năm liên tiếp cao nên quy mô thị trường thương mại điện tử năm 2018 lên tới khoảng 7,8 tỷ đô la Mỹ^[5]. Thị trường này bao gồm bán lẻ trực tuyến, du lịch trực tuyến, tiếp thị trực tuyến, giải trí trực tuyến và mua bản trực tuyến các dịch vụ và sản phẩm số hóa khác.^[6]

Bên cạnh sự bùng nổ phát triển về hoạt động thương mại trên không gian mạng, việc xây dựng các quy định hàng rào pháp lý cho hoạt động đó là vô cùng cần thiết. Sự đáp ứng của hệ thống pháp luật với thực tiễn nhu cầu đời sống phản ánh sự thích nghi tích cực của Nhà nước với vai trò trung tâm của mình trong điều hành và quản lý hoạt động thương mại nói riêng và nền kinh tế nói chung. Như để đảm bảo quản lý đối với các hoạt động giao kết hợp đồng trực tuyến trên các trang mạng xã hội, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 52/2013/NĐ-CP ngày 16 tháng 5 năm 2013 về thương mại điện tử và Thông tư số 47/2014/TT-BCT ngày 05 tháng 12 năm 2014 quy định về quản lý website thương mại điện tử đã xác định các mạng xã hội hỗ trợ mua bán trực tuyến phải tuân theo các quy định đối với sàn giao dịch thương mại điện tử.

Tuy nhiên, nhu cầu về pháp luật thương mại điện tử cũng như sự phát triển nội tại của nó, vẫn tiếp tục mở rộng Hiện tại, trong hệ thống pháp luật Việt Nam, chưa thực sự có một luật độc lập thống nhất quy định về thương mại điện tử, chính vì lí do đó, học viên lựa chọn đề tài: “Pháp luật về thương mại điện tử ở Việt Nam trong xu thế hội nhập quốc tế” làm đề tài nghiên cứu luận văn thạc sĩ.

2. Tình hình nghiên cứu

Trên phương diện lý luận, vấn đề pháp luật thương mại điện tử ở Việt Nam đã được đề cập trong một số công trình nghiên cứu điển hình như “Pháp luật thương mại điện tử ở Việt Nam hiện nay”, Luận án tiến sĩ luật học của NCS. Lê Văn Thiệp, thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội năm 2016. Trong đó đã nghiên cứu tổng quát và tương đối đầy đủ các vấn đề về lý luận và thực tiễn về pháp luật thương mại điện ở Việt Nam tính đến thời điểm năm 2016. Ngoài ra, các nghiên cứu khác hầu hết chỉ tập trung vào một số khía cạnh của pháp luật thương mại điện tử như hợp đồng thương mại điện tử, giải quyết tranh chấp trong thương mại điện tử, đảm bảo thực thi pháp luật thương mại điện tử… một số công trình tiêu biểu có thể kể đến như: “Quản lý nhà nước về thương mại điện tử”. Luận án tiến sĩ của NCS Đào Anh Tuấn tại trường Đại học Kinh tế Quốc dân năm 2014, “Giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước đảm bảo an toàn trong thương mại điện tử ở Việt Nam” Luận án tiến sĩ thương mại của NCS Nguyễn Đức Tài thực hiện tại Viện nghiên cứu Thương mại – Bộ Công thương năm 2013, “Bất cập trong việc áp dụng chế tài buộc thực hiện đúng hợp đồng tạm ngừng thực hiện hợp đồng trong thương mại điện tử – Một số kiến nghị”; Bài viết của TS. Nguyễn Thanh Tùng đăng trên Tạp chí Luật học số 7/2015, “Ký kết và thực hiện hợp đồng điện tử trong điều kiện Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế”, Luận án tiến sĩ kinh tế của NCS Nguyễn Văn Thoan tại Đại học Ngoại thương năm 2010.

Tuy các nghiên cứu về pháp luật thương mại điện tử ở Việt Nam đã được đề cập đến nhiều khía cạnh khác nhau, tuy nhiên, do đây là vấn đề mới nên còn nhiều vấn đề hoặc chưa được nghiên cứu sâu sắc, hoặc chưa được nghiên cứu. Có thể nói, từ 2016 đến nay còn thiếu vắng sự nghiên cứu để cập một cách toàn diện đến pháp luật thương mại điện tử ở Việt Nam, đặc biệt là nghiên cứu dưới góc độ pháp luật thương mại điện tử trong xu thế hội nhập. Chính vì vậy, dựa trên việc cập nhật tình hình nghiên cứu có thể thấy rằng, tiếp tục nghiên cứu làm mới các vấn đề về pháp luật thương mại điện tử ở Việt Nam hiện nay và đặt trong tương quan với xu thế hội nhập là hoàn toàn cần thiết.

3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1. Mục tiêu nghiên cứu

Xây dựng cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc tiếp tục đổi mới và hoàn thiện pháp luật về thương mại điện tử trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế.

3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu nêu trên, luận văn có nhiệm vụ:

– Làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn về pháp luật thương mại điện tử ở Việt Nam, tập trung làm rõ và tổng hợp một cách có hệ thống các quy định pháp luật về thương mại điện tử tính đến thời điểm hiện tại.

– Trên cơ sở làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn luận văn sẽ đánh giá mức độ hoàn thiện của pháp luật về thương mại điện tử ở Việt Nam, đồng thời phân tích các tác động của xu thế hội nhập đối với sự vận động và phát triển của pháp luật thương mại điện tử Việt Nam.

– Từ cơ sở đó luận văn đưa ra một số kiến nghị nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật về thương mại điện tử ở Việt Nam trong thời gian tới nhằm đáp ứng xu thế hội nhập.

4. Phạm vi nghiên cứu

Trong giới hạn của đề tài luận văn thạc sĩ, nghiên cứu sẽ tập trung phân tích những vấn đề lý luận về thương mại điện tử và pháp luật thương mại điện tử, phân tích, đánh giá pháp luật thương mại điện tử ở Việt Nam trong giai đoạn từ 2013 đến nay dưới hai góc độ quy định pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật. Khái niệm về xu thế hội nhập quốc tế được sử dụng thống nhất là hướng phát triển chung của hoạt động hội nhập quốc tế của Việt Nam. Trong đó, hội nhập được xem xét như một quá trình có nội hàm toàn diện (bao hàm nhiều lĩnh vực từ Kinh tế, Chính trị, Văn hóa, An ninh…) mà các quốc gia bằng các biện pháp khác nhau tăng cường các hoạt động nhằm gia tăng gắn kết, chia sẻ lợi ích, mục tiêu, giá trị, nguồn lực và quyền lực trong khuôn khổ pháp luật quốc gia và pháp luật quốc tế.^[7]

5. Phương pháp nghiên cứu

Luận văn được thực hiện trên cơ sở quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin, ứng dụng cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, vận dụng chính sách của Đảng, Nhà nước về pháp luật chung và pháp luật thương mại điện tử.

Trên cơ sở phương pháp luận nêu trên, luận văn sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khoa học tin cậy khác như phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp và một số phương pháp nghiên cứu khoa học phù hợp khác.

6. Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung nghiên cứu được chia làm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về thương mại điện tử và pháp luật thương mại điện tử ở Việt Nam;

Chương 2: Thực trạng pháp luật về thương mại điện tử ở Việt Nam trong xu thế hội nhập;

Chương 3: Một số kiến nghị về đổi mới và hoàn thiện pháp luật thương mại điện tử ở Việt Nam.

[1] https://bizlive.vn/kinh-doanh/32-nam-doi-moi-viet-nam-lot-top-50-men-kinh-te-the-gioi-3480048.html 32 năm đổi mới, Việt Nam lọt Top 50 nền kinh tế thế giới – Truy cập ngày 01/5/2019

[2] https://vietnammet.vn/tma/tuanvietnam/tieudiem/khat-vong-viet-nam-va-tut-hau-khong-con-la-nguy-co-493514.html Khát vọng Việt Nam”khi tụt hậu không còn là nguy cơ” – Truy cập ngày 1/5/2019

[3] http://thoibaotaichinhvietnam.vn/pages/thoi-su/2017-04-04/viet-nam-co-toc-do-phat-trien-va-ung-dung-Intemet-cao-nhat-the-gioi-42149.aspx Việt Nam có tốc độ phát triển và ứng dụng Intenet cao nhất thế giới – Truy cập ngày 1/5/2019

[4] VECOM – Vietnam E-Commerce Association, HIỆP HỘI THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ VIỆT NAM

[5] Cục Thương mại điện tử và Công nghệ thông tin, Báo cáo Thương mại điện tử Việt Nam 2015 Năm 2015 VECOM phối hợp với Cục Thương mại điện tử và Công nghệ thông tin khảo sát người mua trực tuyến hàng hoá và dịch vụ tiêu dùng, ước tính quy mô thị trưởng thương mại điện tử là 4 tỷ đô la Mỹ.

[6] Theo Nghị định số 52/2013/NĐ- CP về thương mại điện tử hoạt động thương mại điện tử là việc tiến hành một phần hoặc toàn bộ quy trình của hoạt động trong mại bằng phương tiện điện tử có kết nối với mạng Internet, mạng viên thông di động hoặc các mạng mỡ khác.

[7] http://www.nghiencumbiendong.vn/toan-cau-hoa-hoi-nhap-kinh-te/2014-hoi-nhap-quoc-te-mot-so-van-de Hội nhập quốc tế. Một số vấn đề lý luận và thực tiễn – TS Phạm Quốc Trụ, Học viện Ngoại giao Việt Nam.