[Luận văn 2020] Thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc đã chết theo Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 và thực tiễn áp dụng tại Tòa án nhân dân huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn – ThS. Mã Thị Kim Châu

[Luận văn 2020] Thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc đã chết theo Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 và thực tiễn áp dụng tại Tòa án nhân dân huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn – ThS. Mã Thị Kim Châu

1. Lý do chọn đề tài

Trải qua hơn 30 năm đổi mới, điện mạo của đất nước ta đã có nhiều thay đổi. Nền chính trị, kinh tế – xã hội, quốc phòng an ninh phát triển ổn định đời sống người dân ngày một nâng lên và vị thế của nước ta trên trường quốc tế ngày càng được khẳng định. Cải cách tư pháp – một bộ phận cấu thành công cuộc đổi mới do Đảng ta khởi xưởng cũng đạt được những thành tựu nhất định như nhiều đạo luật mới về tư pháp được ban hành các cơ quan tư pháp được tổ chức và hoạt động hiệu quả… đã góp phần quan trọng vào việc đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và phát triển kinh tế – xã hội đất nước. Bên cạnh những thành tựu nhất định mặt trái của nền kinh tế thị trường đã tác động đến xã hội làm gia tăng tội phạm và vi phạm pháp luật. Cùng với đó là các tranh chấp trong nhân dân ngày càng gia tăng trong các lĩnh vực dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động kể cả những việc không phát sinh tranh chấp nhưng cá nhân, cơ quan. tổ chức có yêu cầu Tòa án công nhận hoặc không công nhận một sự kiện pháp lý làm căn cứ phát sinh quyền và nghĩa vụ dân sự cũng ngày một gia tăng đã và đang đặt ra nhiều thách thức cho Tòa án nhân dân (TAND) với tư cách là cơ quan từ pháp thực hiện chức năng xét xử. Theo đó, trong những năm gần đây, số việc dân sự mà Tòa án thụ lý, giải quyết ngày càng nhiều, chứng tỏ người dân ngày càng tham gia nhiều hơn vào hoạt động tố tụng dân sự tại Tòa án để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, không chỉ trong những vụ án có tranh chấp. Yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc yêu cầu tuyên bố một người là đã chết là những việc dân sự liên quan trực tiếp đến cá nhân bởi sự biệt tích quá lâu của một cá nhân sẽ làm ảnh hưởng đến các mối quan hệ xã hội của cá nhân đó với những người có quyền lợi ích liên quan khác. Trong những năm qua, đây là hai việc dân sự được đương sự yêu cầu các cấp Tòa án thụ lý, giải quyết nhiều nhất.

Bộ luật Tố tụng dân sự (BLTTDS) năm 2015 được ban hành và có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2016 đã tiếp tục kế thừa và phát triển các quy định của BLTTDS năm 2004 sửa đổi, bổ sung năm 2011 về thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích và thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người là đã chết, làm cơ sở, tiền để để áp dụng hiệu quả trong thực tiễn. Theo đó, hai thủ tục trên được tập trung quy định lần lượt tại các Chương XXVI và Chương XXVII của BLTTDS năm 2015 với tư cách là hai thủ tục độc lập, nhưng có nhiều điểm tương đồng. Tuy nhiên, do đặt trong mối quan hệ “cái chung – cái riêng” với thủ tục giải quyết việc dân sự, nên thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết theo BLTTDS năm 2015 bao hàm nhiều quy định mang tính khái quát chung nhiều quy định dẫn chiếu, mà thiếu đi những quy định cụ thể, chi tiết, dẫn đến những cách hiểu và áp dụng không thống nhất trong thực tiễn. Do đó, nghiên cứu một cách trực diện, đầy đủ, có hệ thống những vấn đề lý luận và pháp lý cơ bản nhất về thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết theo BLTTDS năm 2015, gắn với việc nghiên cứu thực tiễn áp dụng thủ tục trên tại một Tòa án cụ thể sẽ góp phần làm rõ những cơ sở lý luận và thực tiễn trong việc hoàn thiện các quy định của BLTTDS năm 2015 về hai thủ tục này, vừa bảo đảm tính toàn diện, vừa bảo đảm tính lịch sử – cụ thể:

Vì những lý do đó, tác giả chọn đề tài: “Thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc đã chết theo Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 và thực tiễn áp dụng tại Tòa án nhân dân huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn” làm luận văn thạc sĩ luật học.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Dưới góc độ khoa học pháp lý, thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết không phải là vấn đề mới nhưng vẫn giữ nguyên được tính thời sự. Ngay từ trước khi có BLTTDS năm 2015, thậm chí ở trước thời điểm BLTTDS năm 2004 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của BLTTDS năm 2011 có hiệu lực, đã có một số bài viết, công trình khoa học pháp lý nghiên cứu về vấn đề này như:

– Bài viết “Việc xác định mất tích đối với người đang bị truy nã khi có yêu cầu tuyên bố mất tích đồng thời xin ly hôn” của tác giả Nguyễn Quang Hồng đăng trên Tạp chí Kiểm sát số 112002;

– Bài viết “Có thể tuyên bố mất tích đối với người đang có lệnh truy nã?” của tác giả Nguyễn Tất Thắng đăng trên Tạp chí Tòa án nhân dân số 3/2009;

– Bài viết “Không có căn cứ để Tòa án tuyên bố người đang bị truy nã là người mất tích” của tác giả Đỗ Thanh Huyền đăng trên Tạp chí Tòa án nhân dân số 9/2009;

– Khóa luận tốt nghiệp của Tưởng Thị Lan về “Thủ tục giải quyết các yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc đã chết”, bảo vệ tại trường Đại học Luật Hà Nội năm 2010;

– Luận văn thạc sĩ luật học của Nguyễn Văn Tiến về “Thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết trong tố tụng dân sự Việt Nam”, bảo vệ tại trường Đại học Luật Hà Nội năm 2011;

– Luận văn thạc sĩ luật học của Hoàng Xuân Hiếu về “Thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố mất tích tuyên bố chết đối với một cá nhân theo pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam và thực tiễn thực hiện tại Tòa án nhân dân huyện Đông Anh”, bảo vệ tại trường Đại học Luật Hà Nội năm 2015.vv.

Sau khi BLTTDS năm 2015 được ban hành với nhiều quy định mới, tiến bộ, đã có một số công trình nghiên cứu vấn đề này như

Khóa luận tốt nghiệp của Đinh Thị Uyên về “Thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc đã chết và thực tiễn thực hiện” bảo vệ tại trường đại học Luật Hà Nội năm 2016;

– Bài viết “Những vấn đề pháp lý phát sinh từ việc một bên vợ hoặc chồng bị tuyên bố mất tích, tuyên bố là đã chết” của tác giả Nguyễn Thị Lan đăng trên Tạp chí Luật học số 5/2018;

– Bài viết “Ly hôn với một bên đang bị truy nã” của tác giả Bích Phương – Ngọc Trâm, đăng trên Tạp chí Tòa án nhân dân điện tử, ngày 25/10/2018 v.v…

Do cách tiếp cận mục đích và phạm vi nghiên cứu của các tác giả là khác nhau nên hầu hết các bài viết, công trình khoa học pháp lý trên nghiên cứu thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết ở những khía cạnh khác nhau của hai thủ tục này. Trong số các công trình trên có luận văn thạc sĩ luật học của tác giả Nguyễn Văn Tiến là nghiên cứu tương đối đầy đủ, có hệ thống về vấn đề này dưới góc độ lý luận, có công trình có sự đầu tư, nghiên cứu đánh giá thực tiễn tại một Tòa án cụ thể như luận văn thạc sĩ luật học của tác giả Hoàng Xuân Hiếu. Tuy nhiên cả hai công trình trên đều nghiên cứu thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết ở thời điểm trước khi BLTTDS năm 2015 có hiệu lực thi hành nên chưa cập nhật, bổ sung những quy định mới của Bộ luật trên. Do đó, việc lựa chọn nghiên cứu đề tài của tác giả vẫn bảo đảm tính thời sự, có ý nghĩa khoa học và thực tiễn.

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài luận văn là làm sáng tỏ hơn nữa những vấn đề lý luận và pháp lý cơ bản về thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết trong đó tập trung phân tích làm rõ nội dung các quy định của BLTTDS năm 2015 và pháp luật có liên quan về vấn đề này. Trên cơ sở nghiên cứu, đánh giá thực tiễn gắn với một Tòa án cụ thể, phát hiện những hạn chế, bất cập, khó khăn, vướng mắc về lập pháp và tổ chức thực hiện pháp luật về thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết, tìm ra các nguyên nhân. Từ đó, đưa ra những kiến nghị nhằm hoàn thiện và nâng cao hiệu quả áp dụng thủ tục trên.

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu đề tài

– Đối tượng nghiên cứu đề tài luận văn là những vấn đề lý luận và pháp lý về thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết, trong đó tập trung vào vấn đề pháp lý là các quy định của BLTTDS năm 2015 và pháp luật hiện hành về thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết, thực tiễn áp dụng thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết tại TAND huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn (địa phương nơi tác giả từng công tác) trong 05 năm trở lại đây.

– Xác định đối tượng nghiên cứu như trên trong phạm vi của một luận văn thạc sĩ chương trình ứng dụng tác giả tập trung nghiên cứu những vấn đề sau:

Thứ nhất, luận văn tập trung làm rõ khái niệm việc dân sự, thủ tục giải quyết việc dân sự các khái niệm mất tích chết, yêu cầu tuyên bố mất tích hoặc là đã chết, khái niệm và đặc điểm thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết, nghiên cứu làm rõ ý nghĩa, lịch sử hình thành, phát triển thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết trong pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam, và tập trung nghiên cứu thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết theo nội dung các quy định của pháp luật thực định hiện hành, cụ thể là BLTTDS năm 2015 thể hiện qua các trình tự và giai đoạn của thủ tục từ thụ lý yêu cẩu, chuẩn bị xét đơn yêu cầu, phiên họp xét đơn yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết, trình tự phúc thẩm việc giải quyết, thủ tục xét đơn yêu cầu hủy bỏ quyết định tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết. Còn trình tự giám đốc thẩm, tái thẩm việc giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết luận văn chỉ đề cập sơ lược.

Thứ hai, luận văn tập trung phân tích, đánh giá những kết quả đã đạt được và những hạn chế, bất cập còn tồn tại, những khó khăn, vướng mắc về pháp luật trong thực tiễn áp dụng thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết tại TAND huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn. Từ đó, đề xuất một số kiến nghị về lập pháp và tổ chức thực hiện pháp luật nhằm hoàn thiện pháp luật, đồng thời nâng cao hiệu quả áp dụng tại TAND huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn nói riêng và ngành TAND nói chung.

5. Phương pháp nghiên cứu đề tài

Dưới góc độ phương pháp chung đề tài luận văn được nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Cùng với đó là bám sát phương pháp luận của tư tưởng Hồ Chí Minh và chủ trương đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, trong đó có nội dung xây dựng và hoàn thiện pháp luật tố tụng dân sự. Đặc biệt là chủ trương đường lối của Đảng về cải cách tư pháp trong giai đoạn hiện nay.

Bên cạnh phương pháp nghiên cứu chung như trên, các phương pháp nghiên cứu cụ thể được sử dụng trong luận văn là nghiên cứu lịch sử, thống kê, so sánh, đối chiếu phân tích, tổng hợp. Các phương pháp được sử dụng trên nguyên tắc kết hợp đồng bộ, đan xen nhưng có xét đến từng vấn đề cụ thể để lựa chọn sử dụng phương pháp nghiên cứu trọng tâm, hiệu quả nhất.

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

Đây là công trình nghiên cứu về thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết dưới góc độ tiếp cận là nghiên cứu trực tiếp, toàn diện có trọng tâm hai nhóm quy định pháp luật thực định trong BLTTDS năm 2015 và pháp luật có liên quan, và nghiên cứu, đánh giá thực tiễn áp dụng hai nhóm quy định trên tại một Tòa án cụ thể nên có những đóng góp mới như sau:

Một là, góp phần làm rõ, bổ sung và hoàn chỉnh nhận thức chung về việc dân sự và thủ tục giải quyết việc dân sự nói chung thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết nói riêng theo BLTTDS năm 2015 phục vụ cho việc nghiên cứu khoa học. Ở một chừng mực nhất định, những nội dung cụ thể trình bày trong luận văn, đặc biệt là phần về các quy định của pháp luật hiện hành có giá trị như giải thích pháp luật, là “cẩm nang” hướng dẫn đối với những người thực thi pháp luật

Hai là, từ việc phân tích các quy định của pháp luật hiện hành về thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết, gắn với việc nghiên cứu, đánh giá thực tiễn áp dụng tại một Tòa án cụ thể để kiểm chứng kiểm nghiệm, luận văn đã chỉ ra những hạn chế, bất cập, khó khăn vướng mắc còn tồn tại, nguyên nhân của những hạn chế, bất cập khi áp dụng thủ tục trên. Từ đó, đưa ra những kiến giải lập pháp và để xuất những kiến nghị có giá trị thực tiễn, có tính khả thì cao, nhằm hoàn thiện và nâng cao hiệu quả áp dụng hai thủ tục trên trong thời gian tới.

7. Bố cục của Luận văn

Ngoài Phần mở đầu Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, phần nội chung của Luận văn gồm 02 chương như sau:

Chương 1: Những vấn đề chung về thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc đã chết theo Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015.

Chương 2: Thực tiễn áp dụng thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc đã chết theo Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 tại Tòa án nhân dân huyện Lộc Bình tỉnh Lạng Sơn và một số kiến nghị.