[Luận văn 2023] Quy định pháp luật về thế chấp tài sản của bên thứ ba để đảm bảo khoản vay tại Ngân hàng thương mại – ThS. Vũ Thị Ngọc Tú

[Luận văn 2023] Quy định pháp luật về thế chấp tài sản của bên thứ ba để đảm bảo khoản vay tại Ngân hàng thương mại – ThS. Vũ Thị Ngọc Tú

Đặt vấn đề

Từ thực tiễn hoạt động tín dụng của các NHTM thì biện pháp bảo đảm thế chấp là biện pháp bảo đảm được sử dụng phổ biến nhất. Thế chấp tài sản có đặc điểm cơ bản là BTC không phải chuyển giao tài sản cho BNTC mà họ vẫn có thể sử dụng, khai thác TSBĐ miễn không làm thay đổi, suy giảm giá trị tài sản. Xét về mặt chủ thể, thế chấp tài sản có thể chia thành thế chấp tài sản của chính bên vay và thế chấp tài sản bên thứ ba.

Trong quan hệ bảo đảm mà một bên dùng tài sản của mình để đảm bảo việc thực hiện nghĩa vụ của bên khác đang được sử dụng nhiều trên thực tế. Tuy nhiên, trên thực tế vẫn còn nhiều chủ thể vẫn chưa thể xác định biện pháp bảo đảm được sử dụng. Việc nhầm lẫn đôi khi từ Tòa án nhân dân các cấp, cơ quan thi hành án hay các cơ quan chức năng. Từ đó, việc phân định chính xác phạm vi bảo đảm, quyền và nghĩa vụ các bên tham gia giao dịch, thời điểm xử lý tài sản bảo đảm…cũng chưa chính xác. Bên cạnh đó, thực tiễn diễn ra một số vấn đề xoay quanh biện pháp bảo đảm thế chấp tài sản của bên thứ ba như: xác định số lượng thành viên hộ gia đình tham gia giao dịch thế chấp, giao dịch thế chấp có khả năng vô hiệu do có thời gian gián đoạn, bên thế chấp/bên có nghĩa vụ phá sản, mất khả năng thanh toán sẽ ảnh hưởng đến việc xử lý TSBĐ như thế nào…Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, tác giả nhận thấy việc nghiên cứu các “Quy định pháp luật về Thế chấp tài sản bên thứ ba để đảm bảo tiền vay tại các NHTM” là việc cần thiết và chọn nghiên cứu về đề tài này.

Tổng quan về lĩnh vực nghiên cứu

Việc nghiên cứu pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật về bảo đảm tiền vay nói chung và bảo đảm tiền vay bằng tài sản thế chấp của bên thứ ba nói riêng đã được đề cập trong nhiều công trình nghiên cứu như:

Luận án, luận văn

Công trình nghiên cứu về bảo đảm khoản vay bằng TSTC của bên thứ ba:

Nguyễn Quang Hương Trà (2021), Thế chấp bất động sản theo quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành, Luận án Tiến sĩ luật học, trường Đại học Luật Hà Nội: Luận án đã phân tích quan điểm khoa học về BĐS tồn tại ở thể thức quyền, yếu tố vật quyền và trái quyền của biện pháp thế chấp BĐS, làm sáng tỏ phương diện lý luận trong khoa học pháp lý về thế chấp BĐS. Bên cạnh đó, bài viết đã nhận diện được điểm tích cực, hạn chế của pháp luật. Từ đó đưa ra các kiến nghị hoàn thiện pháp luật: phân biệt giữa yếu tố vật quyền và trái quyền để điều chỉnh phù hợp. Trọng tâm và phạm vi của luận án là nghiên cứu chung về thế chấp bất động sản nên đây là nguồn tài liệu tham khảo cho tác giả trong phần tổng quan về thế chấp tài sản bên thứ ba để đảm bảo khoản vay tại NHTM.

Phạm Thị Vân Anh (2016), Bảo đảm nghĩa vụ trả nợ bằng thế chấp tài sản bên thứ ba trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại ở Việt Nam, Luận văn thạc sĩ Luật học, Đại học Quốc gia Hà Nội. Phần 1 bài viết đã nêu các quy định về bảo đảm nghĩa vụ trả nợ trong hoạt động cho vay của NHTM: khái niệm, đặc điểm nghĩa vụ trả nợ, bản chất vai trò của thế chấp bằng tài sản bên thứ ba, phân biệt các biện pháp bảo đảm: cầm cố so với thế chấp tài sản bên thứ ba, bảo lãnh và thế chấp tài sản bên thứ ba. Phần tiếp theo, luận văn đề cập đến các quy định về giao dịch thế chấp bằng tài sản bên thứ ba, hiệu lực của giao dịch thế chấp, HĐBĐ khoản vay bằng thế chấp của bên thứ ba. Đề tài có viết về thực tiễn áp dụng pháp luật về thế chấp tài sản bên thứ ba trong quá trình xử lý TSBĐ khoản vay và những bất cập tồn tại trong thực tiễn áp dụng pháp luật. Tuy nhiên phần thực trạng mà luận văn đề cập khá chung chung, không cụ thể được vướng mắc cụ thể đang gặp phải. Từ đó, phần nội dung tiếp theo là Đề xuất, kiến nghị nâng cao hiệu quả pháp luật cũng khá trừu tượng.

Lê Thị Thu Ánh (năm 2015), Thực tiễn áp dụng pháp luật về bảo đảm tiền vay bằng tài sản thế chấp của bên thứ ba tại ngân hàng thương mại ở Việt Nam, Luận văn thạc sĩ Luật học, Đại học Quốc gia Hà Nội: Bài viết đã khái quát chung về bảo đảm tiền vay bằng thế chấp của bên thứ ba, khái quát về pháp luật về bảo đảm tiền vay bằng tài sản bên thứ ba tại Tuy nhiên phần nêu thực trạng áp dụng pháp luật về thế chấp tài sản bên thứ ba tại các NHTM còn khá sơ sài, chủ yếu chỉ phân tích các nội dung luật mà chưa chỉ ra được nhũng bất cập, vướng mắc khi áp dụng vào thực tiễn. Do đó nội dung phần đề xuất kiến nghị để giải quyết các vướng mắc trong xảy ra trong thực tiễn cũng chưa sâu sắc.

Trần Văn Nhiên (năm 2015), Quy định của pháp luật về thế chấp quyền sử dụng đất của bên thứ ba tại ngân hàng thương mại, Luận văn Thạc sĩ học, Đại học Luật TP HCM: Bài viết đã làm rõ hơn các quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành về thế chấp QSDĐ của bên thứ ba tại NHTM, nêu lên được bất cập trong các quy định của pháp luật và đề xuất những kiến nghị góp phần hoàn thiện pháp luật về thế chấp QSDĐ của bên thứ ba tại NHTM. Bên cạnh đó, đề tài cũng khuyến cáo một số vấn đề pháp lý đối với NHTM và người sử dụng đất. Đối tượng nghiên cứu của đề tài là tài sản sản thế chấp là quyền sử dụng đất.

Sách và công trình nghiên cứu khoa học

Sách Chín biện pháp bảo đảm nghĩa vụ hợp đồng của tác giả Luật sư Trương Thanh Đức, nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản 2021, tái bản lần thứ ba: Quyển sách cung cấp thông tin cơ bản về các biện pháp bảo đảm theo BLDS năm 2015, Nghị định số 21/2021/NĐ-CP; phân tích, luận giải các biện pháp bảo đảm về quy định pháp lý và khả năng áp dụng thực tiễn, gợi mở cách thức thực hiện cho các chủ thể.

Sách Pháp luật về Giao dịch bảo đảm trong hoạt động cấp tín dụng ở Việt Nam của tác giả Đoàn Đức Lương, Viên Thế Giang, Võ Thị Mỹ Hương, nhà xuất bản Chính trị quốc gia xuất bản năm 2015: công trình nghiên cứu đã trình bày những vấn đề lí luận cơ bản về giao dịch bảo đảm trong hoạt động cấp tín dụng; phân tích các qui định pháp luật về giao dịch bảo đảm trong hoạt động cấp tín dụng, gồm: lựa chọn biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ, pháp luật về hợp đồng bảo đảm thực hiện nghĩa vụ, đăng kí giao dịch bảo đảm, xử lí tài sản bảo đảm và giải quyết tranh chấp phát sinh từ giao dịch bảo đảm.

Bài viết Rủi ro pháp lý từ Hợp đồng thế chấp tài sản bên thứ ba, của hai tác giả Nguyễn Phương Linh và Nguyễn Văn Phương đăng trên Tạp chí Ngân hàng, số 23, tháng 12/2012: bài viết này được các tác giả nghiên cứu tại thời điểm có một số tòa án tuyên vô hiệu đối với HĐTC QSDĐ của bên thứ ba. Các tác giả đã đề cập đến một số quy định của pháp luật liên quan đến thế chấp QSDĐ của bên thứ ba, đồng thời nêu lên hậu quả của việc tòa án tuyên HĐTC vô hiệu dưới nhiều góc độ kinh tế, xã hội, pháp luật. Tuy nhiên, các bài viết này cũng chỉ dừng lại ở việc nêu lên thực trạng áp dụng pháp luật là chủ yếu, chưa có các luận giải vấn đề mang tính chất lý luận và chưa đề cập đến các khía cạnh pháp lý khác nhau so với thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật liên quan đến vấn đề thế chấp QSDĐ của bên thứ ba.

Bài viết Một số vấn đề pháp lý về hợp đồng thế chấp quyền sử dụng đất của bên thứ ba của tác giả Đoàn Thái Sơn, đăng trên Tạp chí ngân hàng số 12/2012, bài viết chủ yếu đưa ra một số vấn đề thực tiễn xảy ra đối với HĐTC QSDĐ của bên thứ Bài viết đề cập đến các nội dung dưới cái nhìn tổng thể, tuy nhiên không đi sâu phân tích thực tế tại một NHTM cụ thể nào.

Bài viết Bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự cho người khác trong Bộ luật dân sự năm năm 2015 của tác giả Nguyễn Hồng Hải, đăng trên VIETNAM LAW & LEGAL FORUM Vol. 23 – No 276 August 2017: Bài viết đã nêu khái niệm và sự cần thiết “bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự cho người khác. Qua đó, tác giả phân tích cơ sở pháp lý của việc bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự bằng tài sản bên thứ ba thông qua các nguyên tắc cơ bản của Luật dân sự (tự do, tự nguyện của các chủ thể; không thuộc các trường hợp bị hạn chế vì lý do quốc phòng an ninh, không gây thiệt hại cho người khác…). Tác giả cũng đề cập đến các thể thức có thể áp dụng: dùng tài sản bên thứ ba để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ của bên trả nợ và dùng tài sản để đảm bảo thực hiện nghĩa vụ bảo lãnh của mình. Bài viết đã khái quát những nội dung xoay quanh các hình thức đảm bảo của nghĩa vụ dân sự của bên thứ ba, tuy nhiên bài viết chỉ dừng lại ở việc phân tích các hình thức đảm bảo mà chưa đánh giá từng biện pháp có ưu nhược điểm gì, cũng như chưa nêu thực trạng đang triển khai các thể thức này như thế nào.

Bài viết Bảo đảm khoản vay bằng tài sản bên thứ ba: từ quy định pháp luật đến thực tiễn áp dụng của Tiến sĩ Bùi Đức Giang, đăng trên báo Ngân hàng, Ngân hàng nhà nước Việt Nam, số 7/2020, trang 13 – 15. Bài viết đã phân tích giá trị pháp lý của biện pháp bảo đảm bằng tài sản bên thứ ba qua BLDS và sự thừa nhận biện pháp thế chấp bằng BĐS của người thứ ba tại Thông tư số 07/2019/TT-BTP của Bộ Tư pháp ngày 25 tháng 11 năm Bên cạnh đó bài viết cũng đã nêu vấn đề: có hay không sự vi phạm Luật Doanh nghiệp nếu sử dụng tài sản của doanh nghiệp để đảm bảo nghĩa vụ của đối tượng khác. Cuối cùng, bài viết đã kết luận: hành lang pháp lý về bảo đảm bằng tài sản bên thứ ba vẫn tiềm ẩn một số khoảng trống, hạn chế nhất định và vẫn tiềm ẩn rủi ro pháp lý cả cho TCTD lẫn bên bảo đảm.

Những bài luận văn, luận án, nghiên cứu trên đã mang lại những kết quả đáng ghi nhận từ lý thuyết đến thực tiễn. Nhìn chung các công trình trên có những đặc điểm như sau:

Một là, mặt đạt được: về cơ bản, các công trình đã có những phân tích về lý luận và pháp luật hiện hành về bất động sản, thế chấp bất động sản, tài sản thế chấp của bên thứ ba, hiệu lực của hợp đồng thế chấp tài sản bên thứ ba… Đây là nguồn tài liệu tham khảo cho tác giả trong quá trình triển khai chương 1: tổng quan về thế chấp tài sản của bên thứ ba để đảm bảo khoản vay tại NHTM

Hai là, mặt hạn chế: những công trình nghiên cứu trên nghiên cứu dựa trên những quy định cũ như BLDS năm 2005, Nghị định số 163/2006/NĐ-CP ngày 29 tháng 12 năm 2006 của Chính phủ về GDBĐ, Nghị định số 11/2012/NĐ-CP ngày 22 tháng 02 năm 2012 của Chính phủ về sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 163/2006/NĐ-CP ngày 29 tháng 12 năm 2006 của Chính phủ về GDBĐ. Do đó, tính thực tiễn của đề tài không đảm bảo phù hợp diễn biến thực tế các tồn tại, vướng mắc phần nào đã được giải quyết bởi các quy định mới.

Do đó, đề tài “Quy định pháp luật về thế chấp tài sản bên thứ ba để đảm bảo khoản vay tại NHTM” sẽ kế thừa những lý luận của các nghiên cứu khoa học, luận văn trước đó. Bên cạnh đó, tác giả cũng có dẫn chiếu so sánh một số quy định pháp luật tại các quốc gia khác và Việt Nam để người đọc có thể cách nhìn khái quát hơn về biện pháp thế chấp tài sản, tài sản bên thứ ba.

Kết cấu luận văn

Nội dung luận văn được kết cấu bởi 02 chương sau đây:

Chương 1: Tổng quan về thế chấp tài sản bên thứ ba để đảm bảo khoản vay tại ngân hàng thương mại

Chương 2: Thực tiễn áp dụng quy định pháp luật thế chấp tài sản bên thứ ba để đảm bảo khoản vay tại ngân hàng thương mại và một số kiến nghị.