[Luận văn 2021] Phạt vi phạm hợp đồng theo pháp luật dân sự Việt Nam – ThS. Trần Minh Quang

[Luận văn 2021] Phạt vi phạm hợp đồng theo pháp luật dân sự Việt Nam – ThS. Trần Minh Quang

1. Tính cấp thiết của đề tài

Hợp đồng là một trong những phương tiện pháp lý chủ yếu được cá nhân, tổ chức sử dụng nhằm thỏa mãn các nhu cầu về mọi mặt trong đời sống xã hội, do vậy, hợp đồng luôn có vai trò quan trọng đối với sự vận hành của nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay. Do tầm quan trọng của hợp đồng đối với đời sống xã hội, nên các hệ thống pháp luật trên thế giới đều đặt luật hợp đồng ở vị trí trung tâm của luật tư và luôn quan tâm hoàn thiện, phát triển lĩnh vực pháp luật này.

Nếu như xác lập hợp đồng là quá trình các bên thỏa thuận, thống nhất với nhau về các điều khoản hợp đồng thì thực hiện hợp đồng lại là quá trình các bên biển các điều khoản tự do, tự nguyện cam kết thành hiện thực để nhằm đáp ứng các quyền và nghĩa vụ mà họ mong muốn đạt được. Khi xác lập hợp đồng, thông thường, các bên sẽ tự giác thực hiện đầy đủ các điều khoản mà họ đã tự nguyện cam kết. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, vì những lý do chủ quan hoặc khách quan mà bên có nghĩa vụ không thực hiện đúng nghĩa vụ đã cam kết, gây thiệt hại cho bên có quyền trong quan hệ hợp đồng. Để bù đắp lại những tổn thất về mặt lợi ích cho bên bị vi phạm, đồng thời, cũng bảo đảm cho việc thực hiện hợp đồng đầy đủ, chính xác, pháp luật dân sự của các quốc gia trên thế giới đều dự liệu một số chế tài nhất định giúp bên bị vi phạm khắc phục những hậu quả mà hành vi vi phạm hợp đồng của bên vi phạm gây ra, đồng thời, giúp bảo đảm thực hiện hợp đồng, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của các bên, bảo vệ trước những hành vi vi phạm hợp đồng.

Trong đó, phạt vi phạm hợp đồng là chế tài pháp lý quan trọng có vai trò bảo đảm thực hiện hợp đồng hay bù đắp những tổn thất là hậu quả của hành vi vi phạm hợp đồng. Đây cũng không phải là vấn đề pháp lý mới trong các hệ thống pháp luật dân sự hiện đại nhưng lại là vấn đề chưa nhận được sự quan tâm đúng mức trong hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam. Chẳng hạn như điều kiện nào để được áp dụng chế tài phạt vi phạm? Hay trong những trường hợp nào bên vi phạm được miễn trách nhiệm thực hiện phạt vi phạm? Mức phạt vi phạm là bao nhiêu? Phương thức thực hiện như thế nào? v.v… Đây đều là những vấn đề chưa thực sự được giải quyết triệt để trong hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam. Do đó, nghiên cứu các quy định của pháp luật dân sự Việt Nam trong mối tương quan với luật dân sự hiện đại của một số nước trên thế giới, cũng như các văn bản pháp lý quốc tế quan trọng về hợp đồng, các văn bản pháp luật chuyên ngành khác tại Việt Nam, để từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm cho quá trình xây dựng, hoàn thiện pháp luật dân sự, nhất là trong khi áp dụng chế tài phạt vi phạm hợp đồng là việc cần thiết cả về lý luận và thực tiễn. Chính vì vậy, học viên lựa chọn đề tài “Phạt vi phạm hợp đồng theo pháp luật dân sự Việt Nam” làm luận văn tốt nghiệp của mình

2. Tình hình nghiên cứu của đề tài

Trước đây vấn đề phạt vi phạm hợp đồng đã được một số học giả nghiên cứu trong các công trình khoa học về luật dân sự nói chung và pháp luật hợp đồng nói riêng. Điển hình là tác giả Vũ Văn Mẫu với cuốn “Dân luật khái luận” (Bộ Quốc gia giáo dục xuất bản, Sài Gòn, 1960), tác giả Nguyễn Mạnh Bách với cuốn “Pháp luật về hợp đồng (lược giải)” (Nhà xuất bản chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995),…

Về sách chuyên khảo, chúng ta có thể kể đến một số sách chuyên khảo có đề cập tới vấn đề nghiên cứu của luận văn như cuốn “Các biện pháp xử lý việc không thực hiện đúng hợp đồng pháp luật dân sự” của tác giả Đỗ Văn Đại do Nhà xuất bản Hồng Đức xuất bản năm 2019. Đây là một công trình nghiên cứu khá toàn diện về các biện pháp xử lý việc không thực hiện đúng hợp đồng và trong đó có chế tài phạt vi phạm hợp đồng. Tác giả có đề cập tới các vấn đề: (i) Những vấn đề pháp lý cơ bản về các biện pháp khắc phục hậu quả của hành vi vi phạm hợp đồng; (ii) các biện pháp khắc phục hậu quả của hành vi vi phạm hợp đồng do pháp luật dự liệu; (iii) các biện pháp khắc phục hậu quả của hành vi vi phạm hợp đồng do các bên thỏa thuận; (v) thực tiễn áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả của hành vi vi phạm hợp đồng ở Việt Nam hiện nay và (v) đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về các biện pháp khắc phục hậu quả của hành vi vi phạm hợp đồng. Bên cạnh đó, còn có cuốn “Luận giải về phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại theo Luật Thương mại Việt Nam” là sách chuyên khảo của tác giả Lê Văn Tranh được Nhà xuất bản Tư pháp xuất bản vào năm 2018. Cuốn sách này đã đưa ra một số vấn đề lý luận về chế tài thương mại, phân tích những quy định pháp luật về chế tài phạt vi phạm, chế tài bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng và có những nhận xét, đề xuất kiến nghị hoàn thiện pháp luật. Ngoài ra có thể đề cập đến một số cuốn sách khác như: “Luật hợp đồng Việt Nam – Bản án và bình luận bản án (tập 2)” của tác giả Đỗ Văn Đại được Nhà xuất bản Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh xuất bản vào năm 2020, cuốn “Bình luận khoa học Bộ luật Dân sự năm 2015 của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” của tác giả Đỗ Văn Cừ – Trần Thị Huệ được Nhà xuất bản Công an nhân dân xuất bản vào năm 2017; cuốn “Bình luận khoa học Bộ luật Dân sự của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2015” của tác giả Nguyễn Minh Tuấn;

Về bài báo khoa học: Liên quan đến vấn đề này có thể kể tới một số bài báo khoa học như tác giả Đỗ Văn Đại – Lê Thị Diễm Phương với bài viết “Về khái niệm và giảm mức phạt vi phạm hợp đồng” đăng trên tạp chí Khoa học pháp lý số 3/2012 đã đề cập tới khái niệm, giảm mức phạt vi phạm hợp đồng theo quy định của pháp luật dân sự, tác giả Nguyễn Văn Hợi – Trần Ngọc Hiệp với bài viết “Phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng theo pháp luật Việt Nam, so sánh với Bộ luật Dân sự Pháp” được đăng trên tạp chí Nghề luật số 5/2019 đã chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt về phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng theo pháp luật Việt Nam và Cộng hòa Pháp, từ đó đưa ra kiến nghị đối với pháp luật của mỗi quốc gia trong quá trình hoàn thiện các quy định pháp luật tương ứng. Ngoài ra, có thể đề cập đến một số bài báo khoa học khác như tác giả Nguyễn Thị Hoa Cúc với bài viết “Quyền điều tiết mức phạt vi phạm hợp đồng của Toà án Việt Nam so sánh với Luật các nước” được đăng trên tạp chí Tòa án nhân dân số 21/2019, tác giả Thanh Huyền với bài viết “Phạt vi phạm hợp đồng trong kinh doanh thương mại” được đăng trên tạp chí Kiểm sát số 4/2017;…

Về luận văn, luận án, khóa luận tốt nghiệp: Luận văn thạc sĩ luật học của tác giả Nguyễn Phương Đông với đề tài “Phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại theo pháp luật Việt Nam hiện nay từ thực tiễn xét xử của Toà án nhân dân quận Hai Bà Trưng – thành phố Hà Nội” năm 2019 đã trình bày những vấn đề lí luận về vi phạm hợp đồng và chế tài áp dụng đối với hành vi vi phạm hợp đồng thương mại. Phân tích thực trạng pháp luật về phạt vi phạm hợp đồng, bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại và thực tiễn áp dụng tại Toà án nhân dân quận Hai Bà Trưng – thành phố Hà Nội. Đưa ra phương hướng, giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về vấn đề này, Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Thùy My với đề tài “Phạt vi phạm hợp đồng theo pháp luật Việt Nam” năm 2009 đã trình bày khái niệm, điều kiện áp dụng phạt vi phạm hợp đồng và một số vấn đề khác theo pháp luật Việt Nam. Ngoài ra có thể kể đến luận văn thạc sĩ của tác giả Lê Thị Diễm Phương với đề tài “Hoàn thiện chế định phạt vi phạm trong pháp luật hợp đồng thương mại Việt Nam” năm 2009;.

Ở nước ngoài, các học giả cũng có những nghiên cứu về chế tài phạt vi phạm hợp đồng, chẳng hạn như

Về bài báo khoa học: Công trình “The Penalty Clause: Theoretical and Practical Matters” được học giả Diana Gorun đăng trên Tạp chí International Journal of Acedemic Research in Business and Social Science số 5 tập 7 năm 2017 đề cấp đến các khái niệm lý thuyết, các vấn đề thực tế về phạt vi phạm hợp đồng, công trình “Penalty Chauses in Italian Law” được học giả Francesco Paolo Patti đăng trên Tạp chí European Review of Privates Law số 3 năm 2015 đã phân tích tổng quan lịch sử và các khái niệm về phạt vi phạm, mặt khác, cũng đề cập đến chức năng, mối quan hệ với các biện pháp khắc phục khác, điều chỉnh mức phạt của chế tài phạt vi phạm hợp đồng. Ngoài ra có thể kể đến một số công trình khác như Công trình “Penalty Clauses: A Comparative Analysis between the Turkish and Ethiopian Laws” được học giả Kamil Abdu Oumer đăng trên Tạp chí Beijing Law Review số 8 năm 2017; công trình “The concept of the penalty clause in Polish and Spanish law-a comparison” được học giả Katar Laszczynowska đăng trên tạp chí Comparative Law Rieview số 24 năm 2018;…

Về sách chuyên khảo: Công trình “Principle of contract law” của Robert A.Hillman do West Publisher xuất bản năm 2004, cuốn “Contract Law & Theory” của Eric Posner do Aspen Publishers xuất bản năm 2011, cuốn “Comparative Remedies for Breach of Contracť” của Nili Cohen và Ewan Mckendrick do Hart Publishing xuất bản năm 2005, cuốn “Contract damages: Domestic and International perspectives” do Djakhongir Saidov và Ralph Cunnington đồng chủ biên được xuất bản năm 2008 bởi Hart Publishing

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước đã xây dựng được nền móng lý luận vững chắc về chế tài phạt vi phạm hợp đồng. Các công trình nghiên cứu này rất đa dạng, có giá trị tham khảo, so sánh, gợi ý các giải pháp, kiến nghị cho Việt Nam. Tuy nhiên, một số vấn đề chưa được nghiên cứu một cách đầy đủ như: Mối tương quan giữa phạt vi phạm hợp đồng và bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng, một số vấn đề lý luận cơ bản của phạt vi phạm, mức phạt vi phạm, phương thức phạt vi phạm, các điều kiện áp dụng, miễn trách nhiệm thực hiện phạt vi phạm, các kiến nghị có tính hệ thống, khả thi, phù hợp đối với chế tài phạt vi phạm hợp đồng ở Việt Nam hiện nay.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

3.1. Đối tượng nghiên cứu của đề tài

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là vấn đề phạt vi phạm hợp đồng theo pháp luật dân sự Việt Nam.

3.2. Phạm vi nghiên cứu của đề tài

– Phạm vi nghiên cứu về không gian: Luận văn nghiên cứu vấn đề phạt vi phạm hợp đồng theo pháp luật dân sự Việt Nam. Ngoài ra, còn tham khảo luật dân sự ở một số quốc gia trên thế giới.

– Phạm vi nghiên cứu về thời gian: Luận văn tập trung chủ yếu nghiên cứu quy định của pháp luật hiện hành về phạt vi phạm hợp đồng. Ngoài ra còn có nghiên cứu quy định pháp luật giai đoạn 2015 trở về trước.

– Phạm vi về nội dung: Luận văn nghiên cứu về vấn đề lý luận cơ bản; thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật dân sự về phạt vi phạm hợp đồng.

4. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài

Mục tiêu của đề tài là làm rõ các quy định của pháp luật dân sự về chế định phạt vi phạm hợp đồng và chỉ ra những điểm chưa phù hợp, bất cập, còn hạn chế của chế định, đồng thời đề xuất, kiến nghị những giải pháp mang tính khả thi, phù hợp với thực tế.

4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

Để thực hiện mục đích trên, luận văn có các nhiệm vụ cụ thể sau đây:

– Làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận về phạt vi phạm hợp đồng như làm rõ khái niệm và đặc điểm của hợp đồng, vi phạm hợp đồng và phạt vi phạm hợp đồng, làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt của phạt vi phạm hợp đồng với bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng, chế tài phạt cọc, nghiên cứu ý nghĩa của chế định phạt vi phạm hợp đồng.

– Nghiên cứu so sánh pháp luật dân sự Việt Nam với pháp luật của một số quốc gia trên thế giới (Pháp, Đức, Nga,…), các văn bản pháp lý quốc tế có liên quan đến phạt vi phạm hợp đồng. Từ nghiên cứu, phân tích, so sánh, luận văn sẽ đề xuất tiếp thu những kinh nghiệm hay, phù hợp với điều kiện chính trị, kinh tế, xã hội của Việt Nam. Đồng thời, nghiên cứu thực tiễn áp dụng các quy định pháp luật dân sự về phạt vi phạm hợp đồng.

– Đề xuất một số giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện các quy định pháp luật dân sự về chế tài phạt vi phạm hợp đồng và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trong thực tiễn.

5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Phương pháp luận: Việc nghiên cứu luận văn sẽ dựa trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác-Lênin. Đây được coi là kim chỉ nam cho việc định hướng các nghiên cứu cụ thể của học viên trong quá trình thực hiện luận văn.

Phương pháp nghiên cứu cụ thể: Trên cơ sở phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác-Lênin, học viên sẽ sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể như sau:

– Phương pháp so sánh được áp dụng nhằm chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa pháp luật dân sự Việt Nam với một số nước trên thế giới và các văn bản pháp lý quốc tế.

– Phương pháp phân tích và bình luận để làm rõ một số vấn đề lý luận và quy định pháp luật hiện hành về phạt vi phạm hợp đồng.

– Phương pháp tổng hợp nhằm khái quát hóa thực trạng pháp luật, thực tiễn áp dụng pháp luật về phạt vi phạm hợp đồng nhằm đưa ra những kiến nghị phù hợp.

Trên cơ sở áp dụng các phương pháp nghiên cứu kể trên, học viên đưa ra những đánh giá về chế định phạt vi phạm hợp đồng trong pháp luật dân sự Việt Nam để từ đó rút ra những giải pháp nhằm đưa pháp luật dân sự Việt Nam nói chung và chế định phạt vi phạm hợp đồng nói riêng hoàn thiện hơn, tương thích hơn với pháp luật thế giới

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

Về phương diện lý luận, thông qua làm rõ một số vấn đề lý luận về phạt vi phạm hợp đồng, luận văn góp phần vào việc củng cố và hoàn thiện những vấn đề lý luận về hợp đồng trong khoa học pháp lý Việt Nam.

Về phương diện thực tiễn, những quan điểm và kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam, nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật liên quan đến phạt vi phạm hợp đồng được đề xuất trong luận văn sẽ là tài liệu tham khảo có giá trị cho các nhà lập pháp, các cơ quan có thẩm quyền trong việc hoàn thiện pháp luật và cũng là tài liệu tham khảo cho các cơ quan tòa án, trọng tài; doanh nghiệp, cá nhân trong việc giải quyết tranh chấp liên quan đến phạt vi phạm hợp đồng.

7. Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 03 chương, cụ thể:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về phạt vi phạm hợp đồng

Chương 2: Thực trạng pháp luật dân sự về phạt vi phạm hợp đồng

Chương 3: Thực tiễn áp dụng và giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật dân sự về phạt vi phạm hợp đồng.