[Luận văn 2020] Pháp luật về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động – ThS. Phạm Hương Thảo

[Luận văn 2020] Pháp luật về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động – ThS. Phạm Hương Thảo

1. Tính cấp thiết của đề tài

Vấn đề trách nhiệm xã hội đã bắt đầu manh nha từ thế kỷ trước, chủ yếu ở các quốc gia phát triển như Mỹ, Anh, Đức, Pháp và một số quốc gia châu Âu. Cho tới nửa sau thế kỷ thứ XX, sự bùng nổ của trách nhiệm xã hội mới đã thực sự trở thành một phong trào rộng lớn, mang tính toàn cầu^[1]. Ngày nay, trước tầm ảnh hưởng lớn từ các thiết chế kinh tế toàn cầu như: Tổ chức kinh tế thế giới (WTO), Ngân hàng thế giới (World Bank), Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) và các tổ chức bảo vệ quyền của người lao động bảo vệ môi trường trách nhiệm xã hội được xem như là “luật chơi” chung của các quốc gia thành viên đòi hỏi các doanh nghiệp ở mỗi quốc gia phải cải thiện điều kiện lao động sử dụng công nghệ thân thiện với môi trường xử lý chất thải, có hệ thống quản lý tốt, không sử dụng lao động cưỡng bức, lao động trẻ em, đảm bảo tự do hiệp hội… nếu muốn duy trì và phát triển trong sự cạnh tranh với các doanh nghiệp trên toàn cầu^[2].

Cùng với việc trở thành thành viên chính thức của WTO, Việt Nam cũng phải tuân thủ các “luật chơi” chung của thế giới – Thực hiện tốt trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. Cụ thể, trong thời kỳ hiện đại, loại trách nhiệm này được nhìn nhận trên cả hai khía cạnh: Một là, mối tương quan giữa trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với các yếu tố ngoài doanh nghiệp; hai là, mối tương quan giữa trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với các yếu tố nội bộ của doanh nghiệp. Xét trong mối tương quan đối với các yếu tố nội bộ, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động được coi là nội dung cốt lõi, là yếu tố quan trọng cấu thành sự phát triển bền vững của doanh nghiệp^[3]. Bên cạnh yếu tố tự giác của mỗi doanh nghiệp, pháp luật đóng vai trò là một công cụ hữu hiệu góp phần thúc đẩy việc tuân thủ các nội dung của trách nhiệm xã hội đối với người lao động. Đặc biệt trong những năm gần đây, ngoài những Công ước của Tổ chức lao động quốc tế (ILO) về tiêu chuẩn lao động quốc tế cơ bản, Việt Nam đã ký kết nhiều hiệp định thương mại tự do có những quy định rất chặt chẽ về lao động như: Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – Liên minh châu Âu (EVFTA). Chính vì vậy, việc ghi nhận trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động trong quá trình xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật lao động ở Việt Nam hiện nay trở thành nhiệm vụ mang tính bức thiết.

Với những lý do trên tác giả đã lựa chọn đề tài “Pháp luật về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động” để nghiên cứu cho Luận văn Thạc sĩ Luật học của mình với nguyện vọng được đóng góp, chia sẻ những kết quả nghiên cứu mới nhất về các quy định của pháp luật và thực tiễn thực hiện, trên cơ sở đó đưa ra những kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về vấn đề trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động tại Việt Nam.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Trong vài thập kỷ trở lại đây, vấn đề về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp nói chung và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động nói riêng ngày càng được nhiều học giả trong nước và ngoài nước quan tâm nghiên cứu ở nhiều mức độ khác nhau.

Đối với các công trình nghiên cứu trên toàn thế giới, có thể kể đến một số tác phẩm nổi bật như: “The Pyramid of Corporate Social Responsibility” (1991) và “Corporate Social Responsibility – Evolution of a Definitional Construct” (1999) của Archie B. Carroll, Tài liệu hướng dẫn của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) có tựa đề “International Instruments and Corporate Social Responsibility” được sửa đổi lần cuối vào tháng 10/2012. Đặc biệt, tài liệu của ILO không những chỉ ra sự phát triển trong khái niệm về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp mà còn tập trung vào các khía cạnh liên quan đến lao động. Ngoài ra, tài liệu cũng đề cập đến vai trò của các tổ chức quốc tế (gồm Liên hợp quốc, Tổ chức lao động quốc tế và Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế) và các sáng kiến tại nơi làm việc trong việc hướng dẫn các doanh nghiệp thực hiện trách nhiệm xã hội trong lĩnh vực lao động.

Ở Việt Nam, tỉnh đến thời điểm hiện tại cũng có không ít công trình nghiên cứu liên quan đến trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động. Trước hết, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động được đề cập như là một khía cạnh trong tổng thể công trình nghiên cứu lớn, có thể kể đến: Cuốn sách “Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong bối cảnh Việt Nam gia nhập WTO và hội nhập kinh tế quốc tế” (2009) của tác giả Lê Thanh Hà, Bài viết “Một số vấn đề về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp ở Việt Nam” của tác giả Lê Đăng Doanh, đăng trên Tạp chí Triết học, số 3 (214), tháng 3/2009. Dưới góc độ pháp lý, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động được nghiên cứu trong các tác phẩm Luận án tiến sĩ Luật học “Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp theo pháp luật Việt Nam hiện nay” (2016) của tác giả Phạm Thị Huyền Sang; Bài viết “Pháp luật lao động Việt Nam về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong lĩnh vực trả lương cho người lao động” của tác giả Đoàn Xuân Trường đăng trên tạp chí Dân chủ và pháp luật, số 11/2017; Bài viết “Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong việc đảm bảo an toàn lao động” của tác giả Phạm Thị Thủy Ngà, đăng trên Nhà nước và Pháp luật, số 12/2012. Ngoài ra, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động cũng được nghiên cứu dưới góc độ kinh tế trong Luận văn Thạc sĩ Quản trị kinh doanh “Thực hiện trách nhiệm xã hội đối với người lao động của công ty cổ phần Prime Group” (2014) của tác giả Phạm Tiến Dũng; Luận văn Thạc sĩ Kinh tế “Những lợi ích của việc thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR) – Nghiên cứu trường hợp” của Tập đoàn Siam Cement (SCG) năm 2015 của tác giả Nguyễn Trường Xuân Nam…

Có thể thấy, số lượng các sản phẩm nghiên cứu khoa học về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp vô cùng đồ sộ và phong phú. Từ thực tiễn nghiên cứu tổng quan tài liệu trong nước và ngoài nước có liên quan đến trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động tác giả rút ra một số nhận xét như sau: Về cơ bản các công trình nghiên cứu trong nước và ngoài nước đã cung cấp cho người đọc góc nhìn đa chiều về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động. Tuy nhiên, phạm vi nghiên cứu của hầu hết các công trình khoa học nói trên đều quá rộng (trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động dưới góc độ pháp lý không phải là đối tượng nghiên cứu trọng tâm của tác giả) hoặc quá hẹp (tác giả chỉ đi sâu phân tích một trong các khía cạnh pháp lý của trách nhiệm xã hội đối với người lao động) nên không đáp ứng được nhu cầu nghiên cứu chuyên sâu và toàn diện về hệ thống lý luận hệ thống pháp luật về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động nhất là trong thời điểm Việt Nam đang đẩy mạnh hội nhập quốc tế và pháp luật lao động của Việt Nam đang có sự chuyển biến mạnh mẽ. Do đó, kết quả nghiên cứu của Luận văn đảm bảo độc lập với những công trình nghiên cứu trước đó, đồng thời đảm bảo được tỉnh cấp thiết và tính mới của đề tài.

3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

3.1. Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của Luận văn gồm bốn nhóm sau đây:

– Các quan điểm, các tài liệu khoa học về trách nhiệm xã hội nói chung trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động nói riêng và pháp luật về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động.

– Hệ thống các văn bản pháp luật thực định của Việt Nam về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động.

– Pháp luật của một số quốc gia trên thế giới về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động.

– Thực tiễn thực hiện pháp luật về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động tại Việt Nam.

3.2. Phạm vi nghiên cứu

Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động là lĩnh vực nghiên cứu có phạm vi rất rộng gồm nhiều chế định pháp lý khác nhau. Trong giới hạn cho phép, Luận văn chỉ tập trung nghiên cứu trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động trên năm nhóm lĩnh vực: (1) Tiền lương; (2) Thời gian làm việc, thời giờ nghỉ ngơi; (3) An sinh xã hội thông qua các loại bảo hiểm bắt buộc; (4) An toàn vệ sinh lao động; (5) Đào tạo, nâng cao trình độ, kỹ năng nghề cho người lao động và một số biện pháp bảo đảm thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động.

4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn hướng tới mục đích làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động và pháp luật về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động, tìm hiểu thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động tại Việt Nam, từ đó kiến nghị những giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động tại Việt Nam.

Để thực hiện được mục đích nghiên cứu đề tài đặt ra những nhiệm vụ sau cần phải giải quyết:

– Phân tích một số vấn đề lý luận về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động và pháp luật về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động.

– Nghiên cứu các quy định của pháp luật Việt Nam về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động trong mối tương quan với pháp luật của một số quốc gia khác trên thế giới có điều chỉnh về vấn đề này, đánh giá được những thành công và hạn chế trong việc thực hiện pháp luật về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động tại Việt Nam.

– Kiến nghị một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động tại Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phép duy vật biện chứng duy vật lịch sử của chủ nghĩa Marx – Lenin, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền và các quan điểm chỉ đạo của Đảng và Nhà nước làm phương pháp luận cho đề tài nghiên cứu:

Bên cạnh đó, để làm sáng tỏ các vấn để nghiên cứu một số phương pháp nghiên cứu đã được kết hợp sử dụng trong Luận văn, có thể kể đến như phân tích thống kê, chứng minh, so sánh, tổng hợp, quy nạp. Cụ thể

– Phương pháp phân tích: Khác với mô tả, phương pháp phân tích được sử dụng nhằm cung cấp những kiến thức lý luận chuyên sâu, đồng thời làm rõ những ưu điểm, hạn chế của pháp luật hiện hành và thực tiễn thực hiện pháp luật về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động trong mối tương quan với pháp luật của một số quốc gia khác trên thế giới;

– Phương pháp thống kê: Được sử dụng ở cả ba Chương của Luận văn để cung cấp các số liệu đã thu thập được trong quá trình nghiên cứu đề tài;

– Phương pháp so sánh: Được sử dụng chủ yếu ở Chương 2 để đối chiếu các quy định của pháp luật Việt Nam với các tiêu chuẩn lao động quốc tế và pháp luật của một số quốc gia trên thế giới cùng điều chỉnh về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động đồng thời đối chiếu các quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành với các quy định thay thế sắp có hiệu lực pháp luật;

– Phương pháp chứng minh: Được sử dụng để khẳng định tính đúng đắn của các luận điểm tại Chương 1, các nhận định về ưu điểm, hạn chế của pháp luật Việt Nam hiện hành và thực tiễn thực hiện pháp luật về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động tại Việt Nam ở Chương 2 và yêu cầu đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật cũng như nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật tại Chương 3 của Luận văn;

– Phương pháp tổng hợp quy nạp: Được sử dụng chủ yếu trong việc đưa ra những kết luận của từng Chương và kết luận chung của Luận văn.

6. Ý nghĩa của luận văn

6.1. Ý nghĩa về mặt lý luận

– Luận văn góp phần làm sáng tỏ các vấn để lý luận về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động và pháp luật về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động;

– Luận văn đóng góp cho việc nghiên cứu chuyên sâu pháp luật về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động đặc biệt là trong giai đoạn chuyển tiếp giữa các quy định của pháp luật lao động hiện hành với các quy định của pháp luật lao động sắp có hiệu lực thi hành.

– Kết quả nghiên cứu của Luận văn góp phần hoàn thiện cơ sở lý luận cho những đề xuất nhằm góp phần hoàn thiện các quy định của pháp luật về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động.

6.2. Ý nghĩa về mặt thực tiễn

Kết quả nghiên cứu của Luận văn có ý nghĩa trong việc cung cấp các số liệu thực tế, thông tin khách quan làm cơ sở đánh giá hiệu quả thực thi pháp luật về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động tại Việt Nam, từ đó đưa ra những kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả trong tổ chức thực hiện pháp luật về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động tại Việt Nam.

7. Kết cấu của luận văn

Ngoài Danh mục từ ngữ viết tắt, Danh mục bảng biểu, Lời nói đầu Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, Luận văn được kết cấu thành ba Chương:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động và pháp luật về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động.

Chương 2: Thực trạng pháp luật Việt Nam hiện hành về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động và thực tiễn thực hiện.

Chương 3: Những kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người lao động và nâng cao hiệu quả thực hiện tại Việt Nam.

[1] Lê Thanh Hà (2009), Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong bối cảnh Việt Nam gia nhập WTO và hội nhập kinh tế quốc tế, NXB Khoa học Kỹ thuật, tr. 3.

[2] Lê Thanh Hà (2009), Tldd,tr 3.

[3] Lê Thị Triển (2010), Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với lao động nữ theo pháp luật Việt Nam. đăng trên website: http://tapchicongthuong.vn/bai-viet/trach-nhiem-xa-hoi-cua-doanh-nghiep-doi-voi-lao-dong-nu-theo-phap-luat-viet-nam-63684.htm, truy cập ngày 12/3/2020.