[Luận văn 2023] Kiểm sát điều tra vụ án vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm từ thực tiễn tại Việt Nam – ThS. Phạm Hoàng Lan Phương

[Luận văn 2023] Kiểm sát điều tra vụ án vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm từ thực tiễn tại Việt Nam – ThS. Phạm Hoàng Lan Phương

Lý do chọn đề tài

Việt Nam là một trong số mười sáu quốc gia có nền đa dạng sinh học cao bậc nhất thế giới [17] với khoảng 30% [28] trong số gần 20.000 loài thực vật và hơn 100 loài chim, gần 80 loài động vật có vú là loài đặc hữu của Việt Nam [30]. Trong một vài thập kỷ gần đây, nền kinh tế của Việt Nam có tốc độ tăng trưởng nhanh và mạnh ở hầu hết các ngành, lĩnh vực, tạo ra tác động không nhỏ lên mọi mặt của đời sống xã hội. Tuy nhiên, song song với đó, ý thức bảo vệ môi trường nói chung và bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm nói riêng của người dân Việt Nam vẫn chưa được nâng cao tương ứng khi một bộ phận không nhỏ người Việt Nam vẫn coi động vật nguy cấp, quý, hiếm là thực phẩm, thuốc hay trang sức. Hiện nay,Việt Nam đang phải đối mặt với tình trạng suy thoái đa dạng sinh học ở mức độ nghiêm trọng. Tính đến năm 2021, theo Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), Việt Nam có 75 loài thú, 57 loài chim, 75 loài bò sát, 53 loài lưỡng cư và 136 loài cá được liệt kê là các loài bị đe doạ (nghĩa là thuộc mức cực kỳ nguy cấp, nguy cấp và sắp nguy cấp) [17]. Một phần nguyên nhân đến từ thực trạng khai thác quá mức tài nguyên thiên nhiên, buôn bán trái phép các loài động vật nguy cấp, quý, hiếm cũng như các hoạt động sản xuất kinh tế khác phục vụ cho nhu cầu ngày càng gia tăng của con người, ảnh hưởng không nhỏ đến sự an toàn của hệ sinh thái động vật nguy cấp, quý, hiếm tại Việt Nam.

Đối mặt với nguy cơ đó, Việt Nam đã tham gia vào các Điều ước quốc tế cũng như xây dựng và ban hành nhiều văn bản quy phạm pháp luật để điều chỉnh việc quản lý và xử lý hành vi vi phạm trong việc bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm nhằm cụ thể hóa chỉ đạo của Ban chấp hành Trung ương Đảng về “Chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường” được nêu trong Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 03/6/2013, trong đó có Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017. Kể từ khi Bộ luật hình sự có hiệu lực vào ngày 01/01/2018 đến hết năm 2020, đã có 374 vụ án về động vật hoang dã, nguy cấp, quý, hiếm được khởi tố trên toàn lãnh thổ Việt Nam, riêng năm 2020 là 111 vụ [21], cho thấy nhiều chuyển biến tích cực trong công tác xử lý tội phạm về động vật hoang dã của nước ta. Tuy nhiên, so với số lượng vi phạm pháp luật xảy ra trong lĩnh vực này trên thực tế thì tỷ lệ các vụ án được khởi tố vẫn còn thấp, nhiều vụ việc còn gặp khó khăn ngay từ giai đoạn tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm cho đến quá trình giải quyết vụ án.

Viện kiểm sát nhân dân với chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp là cơ quan đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết các vụ án về động vật nguy cấp, quý, hiếm, trong đó chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp được thực hiện xuyên suốt trong giai đoạn điều tra kể từ khi tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm cho đến khi kết thúc giai đoạn điều tra, góp phần đảm bảo việc xử lý tội phạm về động vật nguy cấp, quý, hiếm đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không để lọt tội phạm và người phạm tội, không làm oan người vô tội. Tuy nhiên, trước tình trạng ngày càng gia tăng cả về số lượng lẫn tính chất phức tạp của tội phạm về động vật nguy cấp, quý, hiếm, các quy định của pháp luật liên quan đến loại tội này còn nhiều bất cập như về công tác giám định, xử lý vật chứng… đã khiến công tác kiểm sát hoạt động tư pháp trong giai đoạn điều tra tội phạm này trên thực tiễn vẫn còn những thiếu sót, làm ảnh hưởng đến chất lượng giải quyết các vụ án, một số vi phạm không được phát hiện triệt để, việc ban hành kháng nghị, kiến nghị yêu cầu khắc phục, sửa chữa không được chính xác, nhanh chóng, kịp thời.

Về mặt lý luận, đến nay chưa có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến kiểm sát điều tra đối với các vụ án liên quan đến động vật nguy cấp, quý, hiếm mà chủ yếu là nghiên cứu chung về thực hành quyền công tố đối với loại án này hoặc nghiên cứu về kiểm sát điều tra đối với các tội phạm nói chung hay các tội phạm khác,do đó rất cần có công trình nghiên cứu riêng từ góc độ kiểm sát điều tra và gắn với loại tội phạm cụ thể như tội Vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm.

Từ những lý do trên, tác giả lựa chọn đề tài “Kiểm sát điều tra vụ án Vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm từ thực tiễn tại Việt Nam” làm luận văn Thạc sĩ Luật học.

Tình hình nghiên cứu đề tài

Trong những năm qua, liên quan đến công tác kiểm sát điều tra các vụ án Vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm có thể kể đến một số công trình tiêu biểu mang tính lý luận về tố tụng hình sự và những vấn đề cụ thể gắn với tội Vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm như:

*Sách tham khảo, giáo trình

TS. Nguyễn Ngọc Hòa (Chủ biên) (2018), Bình luận khoa học Bộ luật Hình sự (Phần các tội phạm), Nhà xuất bản Tư pháp, Hà Nội;

Phạm Mạnh Hùng (Chủ biên) (2019), Bình luận Bộ luật tố tụng hình sự, Nhà xuất bản Lao động, Hà Nội;

Trường Đại học kiểm sát Hà Nội (2017), Giáo trình Đào tạo nghiệp vụ kiểm sát Tập 2;

TS. Nguyễn Thị Trường Giang (2019), Báo chí điều tra về buôn bán trái pháp luật động vật hoang dã, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội.

*Công trình nghiên cứu và tham luận của chuyên gia

Trần Thị Hải (2018), Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm, Luận văn Thạc sĩ, Học viện khoa học xã hội, Hà Nội;

Ngô Trọng Mạnh (2018), Tội vi phạm quy định về quản lý, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm theo Luật Hình sự Việt Nam, Luận văn Thạc sĩ, Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội;

TS. Nguyễn Đức Hạnh (2018), Tham luận “Những khó khăn, vướng mắc trong công tác truy tố các vụ án về động vật hoang dã, quý, hiếm” tại Hội thảo nâng cao hiệu quả đấu tranh, phòng ngừa tội phạm, vi phạm pháp luật về động vật hoang dã, quý, hiếm ở Việt Nam do Ủy ban Tư pháp của Quốc Hội và Cơ quan phát triển quốc tế Hoa Kỳ (USAID) đồng phối hợp tổ chức tại Hải Phòng;

Phạm Minh Tuyên (2014), Tham luận “Tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ – Thực tiễn xét xử ở Việt Nam” tại Hội thảo về tăng cường công tác đấu tranh với các tội phạm về động vật hoang dã do Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên Việt Nam (ENV) tổ chức tại Hà Nội;

Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội (2020), Sổ tay hướng dẫn Kiểm sát viên thực hành quyền công tố và kiểm sát việc giải quyết các vụ án liên quan đến động vật hoang dã, Nhà xuất bản Hồng Đức, Hà Nội.

*Bài viết, bài báo khoa học

TS. Nguyễn Đức Hạnh (2019), “Quản lý và xử lý vật chứng là động vật hoang dã trong các vụ án hình sự”, Tạp chí Tòa án(23);

TS. Nguyễn Đức Hạnh (2020), “Impacts of Wildlife trade and sustainable development in Vietnam”, Tạp chí EDP Sciences (157);

TS. Nguyễn Đức Hạnh (2020), “International cooperation and mutual legal assistance in criminal matters in handling with transnational wildlife trafficking crimes in Vietnam”, Tạp chí EDP Sciences (164);

TS. Nguyễn Đức Hạnh (2020), “Legal framework for wildlife farming benefits species conservation and preventing wildlife crimes in Vietnam”, Tạp chí EDP Sciences (243);

Lê Văn Sua (2020), “Bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm nhìn từ góc độ pháp luật hình sự”, Tạp chí Môi trường & Xã hội (tháng 3);

Phạm Quỳnh Nga (2020), Xác định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại phạm tội Vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm, https://kiemsat.vn/xac-dinh-trach-nhiem-hinh-su-cua-phap- nhan- thuong- mai-pham-toi-vi-pham-quy-dinh-ve-bao-ve-dong-vat-nguy-cap-quy-hiem- 56557.html

Nhìn chung, các công trình nêu trên đã nghiên cứu về mặt lý luận cũng như thực tiễn của tội Vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm ở các góc độ khác nhau, nhưng cho đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu về công tác Kiểm sát điều tra các vụ án Vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm từ thực tiễn tại Việt Nam.