[Luận văn 2019] Giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế bằng trọng tài ICSID và kinh nghiệm cho Việt Nam – ThS. Trần Ngọc Thúy
Định dạng | Link tải |
Định dạng | Link tải |
1. Lý do chọn đề tài
Trước xu thế hội nhập kinh tế quốc tế, các quốc gia nỗ lực không ngừng trong việc đàm phán, ký kết các Hiệp định thương mại nhằm xóa bỏ các rào cản thương mại, mở cửa thị trường. Cùng với sự ra đời của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), một loạt các Hiệp định[1] được các quốc gia ký kết thông qua nhằm tạo ra một mạng lưới kinh tế vững mạnh, chú trọng xuất khẩu, thu hút vốn đầu tư nước ngoài. Để thu hút vốn đầu tư nước ngoài, các quốc gia đã tiến hành đàm phán, ký kết các cam kết quốc tế về thương mại nói chung và đầu tư nói riêng với mục tiêu thiết lập cơ chế bảo hộ đầu tư tối ưu, tạo ra những tín hiệu tích cực về một môi trường pháp lý an toàn và thiện chí. Số lượng các hiệp định đầu tư quốc tế (IIA) cũng tăng lên nhanh chóng. Tính đến thời điểm năm 2015, số lượng các IIA đã đạt mức 3304[2].
Tính đến cuối năm 2016, với việc ký kết 66 BIT và khoảng 12 FTA, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào Việt Nam có xu hướng gia tăng. Là một quốc gia có nhiều lợi thế trong việc thu hút đầu tư nước ngoài như hệ thống chính trị ổn định, tài nguyên thiên nhiên phong phủ, nguồn nhân lực đổi đảo… Việt Nam được đánh giá là một trong những khu vực tiềm năng đối với hoạt động đầu tư kinh doanh. Trong ba năm đầu sau khi Luật đầu tư nước ngoài ở Việt Nam ra đời (1987), kết quả thu hút FDI còn nhiều hạn chế, chỉ có 211 dự án với tổng vốn đăng ký đạt 1.603,5 triệu USD. Tuy nhiên, với nỗ lực tạo ra môi trường đầu tư hấp dẫn nhằm thu hút trực tiếp nước ngoài, từ năm 2006 – 2008, nguồn vốn FDI đổ vào Việt Nam tăng lên nhanh chóng, đặc biệt từ thời điểm Việt Nam trở thành thành viên của WTO. Sau 30 năm kể từ khi hoạt động đầu tư nước ngoài phát triển ở Việt Nam, tổng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài – FDI đăng ký cấp mới, tăng thêm và góp vốn, mua cổ phần đã đạt 33,09 triệu USD vào năm 2017.
Việt Nam mở cửa tiếp nhận đầu tư nước ngoài từ năm 1987 và tính đến nay, chúng ta đã là thành viên của nhiều thiết chế kinh tế thế giới và khu vực, tham gia, ký kết và tiếp tục đàm phán nhiều hiệp định thương mại tự do đa phương và hiệp định song phương về bảo hộ đầu tư (BIT). Điều này, một mặt mở ra nhiều cơ hội kinh doanh cho các tổ chức cá nhân trong nước, thúc đẩy Chính phủ tiến hành cải cách thể chế kinh doanh, đáp ứng các chuẩn mực quốc tế nhằm thu hút vốn đầu tư nước ngoài vào Việt Nam, mặt khác, cũng bộc lộ những thách thức mà Chính phủ Việt Nam đang phải đối mặt, như phải chấp nhận những quy tắc giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế vượt ra khỏi chủ quyền quốc gia, những hậu quả pháp lý và thực tế bất lợi…
Từ năm 2010, số lượng các vụ tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và cơ quan Nhà nước Việt Nam đã tăng đáng kể. Đến cuối năm 2017, số lượng các vụ tranh chấp tại ISDS mà Việt Nam đã và đang tham gia là 10 vụ, trong đó Nhà nước Việt Nam đã thắng kiện 3 vụ, đạt được thỏa thuận giải quyết tranh chấp là 1 vụ[3]. Cho đến nay, Việt Nam đã ký kết hơn 60 hiệp định về khuyến khích và bảo đảm đầu tư với các nước và trong mỗi hiệp định, cơ chế giải quyết tranh chấp giữa Chính phủ nước nhận đầu tư với các nhà đầu tư nước ngoài được quy định rất khác nhau nhưng đều cho phép các nhà đầu tư nước ngoài, nếu thương lượng bất thành, được quyền khởi kiện Chính phủ ra các tổ chức trọng tài quốc tế. Điều này cho thấy một thực tế là Chính phủ Việt Nam, mà cụ thể là các cơ quan quản lý nhà nước Việt Nam, có thể sẽ là bị đơn trong các vụ tranh chấp về đầu tư do các tổ chức trọng tài quốc tế giải quyết. Trong khi đó, nhiều cơ quan quản lý của Việt Nam còn rất xa lạ với các tổ chức trọng tài này, nhiều cán bộ được giao nhiệm vụ quản lý nhà nước về đầu tư nước ngoài chưa phân biệt được sự khác nhau giữa Trung tâm Trọng tài ICSID với trọng tài xét xử theo quy tắc trọng tài của UNCITRAL hoặc với Tòa án trọng tài của ICC…; Nhiều chuyên gia, luật sư chưa nắm được quy định của các tổ chức trọng tài quốc tế về thủ tục và quy trình giải quyết tranh chấp tại trọng tài. Trong khi đó, thực tiễn giải quyết tranh chấp về thương mại quốc tế bằng trọng tài cho thấy rằng việc thiếu sự hiểu biết dẫn đến những sai sót không đáng có về thủ tục trọng tài có thể đẩy Chính phủ vào rủi ro do thua kiện.
Chính vì những lý do trên, việc nghiên cứu đề tài “Giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế bằng trọng tài ICSID và kinh nghiệm cho Việt Nam” nhằm tìm hiểu về các tranh chấp đầu tư giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia nhận đầu tư đồng thời làm nổi bật cơ chế giải quyết tranh chấp bằng trọng tài ICSID. Trên cơ sở phân tích kinh nghiệm giải quyết tranh chấp của một số quốc gia trên thế giới thông qua một số vụ tranh chấp điển hình từ đó rút ra các bài học kinh nghiệm cho Việt Nam nhằm phòng ngừa và giải quyết hiệu quả các vụ tranh chấp đầu tư giữa Nhà nước và nhà đầu tư nước ngoài trong tương lai.
2. Tình hình nghiên cứu đề tài
2.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
Bài viết “Giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và Chính phủ nước tiếp nhận đầu tư – một vài suy nghĩ đối với Việt Nam” của tác giả Nguyễn Minh Hằng đăng trên Tạp chí Luật học năm 2012 – Đặc san giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế. Tác giả trình bày các nội dung cụ thể về tranh chấp phát sinh giữa nhà đầu tư nước ngoài và Chính phủ nước tiếp nhận đầu tư, các cơ chế giải quyết tranh chấp và thực tiễn áp dụng cơ chế giải quyết tranh chấp tại Việt Nam, đặc biệt tác giả tập trung phân tích cơ chế giải quyết tranh chấp bằng trọng tài ICSID.
Bài viết “Giải quyết tranh chấp về đầu tư giữa Chính phủ và nhà đầu tư nước ngoài” của tác giả Đỗ Viết Anh Thái đăng trên Tạp chí khoa học pháp lý số 04/2012. Bài viết này nghiên cứu vấn đề giải quyết tranh chấp về đầu tư giữa Chính phủ nước tiếp nhận đầu tư và nhà đầu tư nước ngoài khi nhà đầu tư nước ngoài thực hiện hoạt động đầu tư nhằm mục đích kinh doanh trên lãnh thổ nước tiếp nhận đầu tư. Tác giả đã phân tích ba nội dung chính là những đặc điểm cơ bản của loại hình tranh chấp, cơ chế giải quyết tranh chấp về đầu tư giữa Chính phủ và nhà đầu tư nước ngoài theo quy định của pháp luật Việt Nam và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam.
Bài viết “Một số vụ trọng tài giữa nhà đầu tư nước ngoài và Chính phủ nước tiếp nhận đầu tư liên quan đến các nước ASEAN” của tác giả Trịnh Hải Yến đăng trên tạp chí Luật học năm 2012 – Đặc san giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế. Với bài viết này, tác giả đã dịch và tổng hợp 06 vụ kiện được giải quyết tại Trung tâm trọng tài ICSID mà nguyên đơn là nhà đầu tư nước ngoài và bị đơn là Chính phủ của các nước ASEAN.
Bài viết “Điều khoản bao trùm (Umbrella Clause) – Thách thức từ việc giải thích và áp dụng trong thực tiễn giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế” của tác giả Lê Tấn Phát và Trần Thị Thuận Giang đăng trên Kỷ yếu Hội thảo Giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước. Các vấn đề pháp lý và thực tiễn do Trưởng Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh tổ chức tháng 5/2018. Thông qua bài viết này, tác giả đã làm rõ những vấn đề pháp lý về phạm vi bao trùm của điều khoản, những khó khăn liên quan đến việc xác định nguồn luật áp dụng đối với tranh chấp hợp đồng và xác định thẩm quyền xem xét tranh chấp của hội đồng trọng tài khi có tồn tại điều khoản thẩm quyền riêng biệt (exclusive jurisdiction) trong hợp đồng.
Bài viết “Huỷ phán quyết của trọng tài ICSID theo công ước ICSID” của tác giả Lê Trần Quốc Công đăng trên Kỷ yếu Hội thảo Giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước. Các vấn đề pháp lý và thực tiễn. Bài viết phân tích các quy định về lý luận và thực tiễn giải quyết tranh chấp trong khuôn khổ ICSID, đồng thời cung cấp những thông tin cơ bản về các căn cứ để yêu cầu huỷ phán quyết của Tòa trọng tài ICSID.
Bài viết “Phòng ngừa tranh chấp đầu tư quốc tế tại Việt Nam từ kinh nghiệm xây dựng cơ chế phòng ngừa của một số quốc gia” của tác giả Nguyễn Thanh Tú và Lê Thị Ngọc Hà đã nêu lên một số bất cập, vướng mắc của vấn đề phòng ngừa tranh chấp đầu tư quốc tế ở Việt Nam hiện nay. Từ đó nghiên cứu kinh nghiệm phòng ngừa tranh chấp đầu tư quốc tế ở một số quốc gia trên thế giới.
Công trình nghiên cứu khoa học “Giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế giữa nhà đầu tư nước ngoài và Nhà nước tiếp nhận đầu tư: Kinh nghiệm của một số quốc gia và bài học cho Việt Nam” của nhóm tác giả trường Đại học Ngoại thương đã đề cập đến vấn đề tranh chấp đầu tư quốc tế giữa nhà đầu tư nước ngoài và nhà nước tiếp nhận đầu tư, cơ chế giải quyết và thực trạng giải quyết của một số quốc gia trên thế giới. Qua đó, nhóm tác giả đã đưa ra các khuyến nghị cho Việt Nam trong việc giải quyết tranh chấp đầu tư với các nhà đầu tư nước ngoài.
2.2. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
Cuốn sách “The ICSID Convention A Commentary” của tác giả Christoph H Schreuer (Nhà xuất bản Đại học Cambridge, 2001). Đây là công trình nghiên cứu của tác giả về các điều khoản của Công ước ICSID và cách thức giải thích các điều khoản đó trong thực tiễn áp dụng để giải quyết tranh chấp đầu tư giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia nhận đầu tư.
Cuốn sách “Foreign Investment Dispute: Case Materials and Commentary” của tác giả Doak R. Bihop, James R. Crawford, W. Michael Reisman (Nhà xuất bản Kluwer Law International, 2014). Cuốn sách là tập hợp các vụ tranh chấp đầu tư quốc tế được các tác giả tổng hợp. Trên cơ sở các vụ tranh chấp, nhóm tác giả phân tích và bình luận các vấn đề cụ thể trong việc giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế bao gồm Thoả thuận hiệp định đối với các tranh chấp đầu tư song phương, Hợp đồng đầu tư và các điều khoản chính; Diễn đàn giải quyết tranh chấp đầu tư, Bảo hiểm rủi ro chính trị, Luật áp dụng, Các nguyên tắc về trách nhiệm nhà nước, Quyền của nhà đầu tư theo các hiệp ước đầu tư và luật tập quán quốc tế, Bồi thường, Thủ tục và bằng chứng, Thực thi các quyết định trọng tài
Bài viết “Recent trends in investor-state dispute settlement” của tác giả Rachel L.Wellhausen được đăng trên Jounal of International dispute settlement năm 2016. Trong bài viết, tác giả đã tổng hợp các phán quyết của trọng tài quốc tế về tranh chấp đầu tư giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia nhận đầu tư từ năm 1990 đến năm 2014. Qua đó, tác giả phân tích các vấn đề cụ thể của mỗi vụ tranh chấp, bao gồm tư cách chủ thể, nội dung tranh chấp và quyết định của trọng tài.
Ấn phẩm “Investor-state dispute settlement” của UNCTAD là những phân tích về tranh chấp đầu tư quốc tế và cơ chế giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế theo các Hiệp định đầu tư quốc tế (IIA). Nhóm tác giả cũng phân tích các điều khoản liên quan đến tranh chấp đầu tư quốc tế trong các điều ước quốc tế về đầu tư đồng thời minh hoạ bằng các vụ tranh chấp đầu tư quốc tế đã được giải quyết. Ngoài ra, UNCTAD còn có một chuỗi các ấn phẩm liên quan đến giải quyết tranh chấp đầu tư giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia nhận đầu tư.
Như vậy, có thể nhận thấy, đa số các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước đều tập trung nghiên cứu về nội dung liên quan đến tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia nhận đầu tư. Các bài báo, công trình nói trên cũng đã giới thiệu khái quát về Trung tâm giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế ICSID và phân tích một số đặc điểm trong cơ chế giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế của ICSID. Những công trình, bài báo này đã nhấn mạnh những ưu điểm nổi bật của cơ chế giải quyết tranh chấp này như tính khách quan, minh bạch, đảm bảo quyền lợi của nhà đầu tư. Tuy nhiên, những hạn chế của cơ chế này cũng đã được bàn đến như thời gian kéo dài, chi phí lớn, sự chậm trễ của các cơ quan nhà nước tại quốc gia tiếp nhận đầu tư trong việc tiếp nhận khiếu kiện của nhà đầu tư nước ngoài tạo ra rào cản cho việc giải quyết tranh chấp; vấn đề thực thì các phán quyết Trọng tài của ICSID gặp nhiều khó khăn
Hiện nay, vẫn chưa có bài viết hay công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện về mặt lý luận và thực tiễn của cơ chế giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế tại trọng tài ICSIC để đưa ra bài học, các biện pháp phòng ngừa tranh chấp cho Việt Nam
3. Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu của luận văn là làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn về giải quyết tranh chấp trong đầu tư nước ngoài, về cơ chế giải quyết của Trung tâm giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế ICSID, những vụ việc thực tiễn đã và đang được giải quyết tại Trung tâm, kinh nghiệm áp dụng những quy định của ICSID của một số quốc gia trên thế giới. Trong giai đoạn từ 2011 – 2015, có ít nhất 50 vụ kiện giữa nhà đầu tư nước ngoài và nước nhận đầu tư được đưa ra trọng tài, đặc biệt con số này lên đến 70 vụ vào năm 2017[4]. Trên cơ sở đó, luận văn đưa ra những khuyến nghị đối với Việt Nam liên quan đến giải quyết tranh chấp giữa Nhà nước Việt Nam và nhà đầu tư nước ngoài, đặc biệt là cơ chế giải quyết tranh chấp tại ICSID.
3.2. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài “Giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế bằng trọng tài ICSID và kinh nghiệm cho Việt Nam” là các điều ước quốc tế, các Hiệp định, hiệp ước song phương và đa phương về đầu tư mà Việt Nam tham gia ký kết, các quy định của quốc gia, quốc tế liên quan và các phán quyết của cơ quan tài phán giải quyết tranh chấp hợp đồng đầu tư giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia nhận đầu tư.
3.3. Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi nghiên cứu của đề tài “Giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế bằng trọng tài ICSID và kinh nghiệm cho Việt Nam” là các vấn đề về tranh chấp đầu tư giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia nhận đầu tư, các cơ chế giải quyết tranh chấp và thực tiễn tranh chấp hợp đồng đầu tư giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia nhận đầu tư thông qua cơ chế giải quyết tranh chấp bằng trọng tài ICSID.
4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
Luận văn góp phần nâng cao nhận thức khoa học về giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế bằng trọng tài, góp phần làm phong phú thêm lý luận khoa học pháp lý về giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế bằng trọng tài ICSID. Các kết quả nghiên cứu của luận văn có thể đóng góp phần nào vào việc hoàn thiện và đổi mới pháp luật Việt Nam về giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế bằng trọng tài ICSID. Kết quả nghiên cứu của luận văn cũng có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu, giảng dạy, học tập về pháp luật giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế tại các cơ sở đào tạo trên cả nước.
5. Bố cục của luận văn
Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn bao gồm ba phần chính sau
Chương 1: Những vấn đề lý luận về tranh chấp đầu tư quốc tế.
Chương 2: Thực tiễn giải quyết tranh chấp tại ICSID của một số nước trên thế giới.
Chương 3: Thực trạng, bất cập trong quá trình giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế và một số kiến nghị cho Việt Nam.
[1] Hiệp định chung về Thuế quan và Đường loại năm 1994, Hiệp định chung về Thương mại Dịch vụ, Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến Thương mại của Quyền sở hữu trí tuệ: Hiệp định về các Biện pháp Đầu tư liên quan đến Thương mại; Hiệp định về Nông nghiệp, Hiệp định về Hàng dệt may, Hiệp định về Chống bán phá giá, Hiệp định về trợ cấp và các biện pháp đối kháng Hiệp định về tự vệ; Hiệp định về Thủ tục cấp phép nhập khẩu, Hiệp định về các biện pháp Vệ sinh và kiểm dịch, Hiệp định về các rào cản kỹ thuật đối với Trong mại Hiệp định về định giá hải quan, Hiệp định về kiểm định hàng trước khi Vận chuyển; Hiệp định về xuất xứ hàng hoá, Thoả thuận về cơ chế giải quyết tranh chấp.
[2] UNCITAD (2016), World Investment Report 2016, United Nation Publishing, Switze land.
[3] UNCITAD,http://vestmentpolicylub ucitad.org/ISDS/Countrycases/229 partyRole=2
[4] https://investmentpolicyhub.unc tad.org/news/hub/home/458.
Định dạng | Link tải |