[Luận văn 2022] Tuyên bố mất tích và tuyên bố chết đối với cá nhân từ thực tiễn áp dụng tại các Toà án nhân dân trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn – ThS. Đặng Ngọc Anh

[Luận văn 2022] Tuyên bố mất tích và tuyên bố chết đối với cá nhân từ thực tiễn áp dụng tại các Toà án nhân dân trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn – ThS. Đặng Ngọc Anh

1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Cùng với sự phát triển không ngừng nghỉ của đời sống xã hội, mức sống của người dân ngày càng được nâng cao, các lĩnh vực về chính trị, kinh tế, xã hội thêm ổn định, bên cạnh những vụ điểm đó thì còn tồn tại, phát sinh nhiều mặt trái tác động tiêu cực tới đời sống xã hội. Mỗi cá nhân luôn có nhiều mối quan hệ với cá nhân, tổ chức, sự xuất hiện hay biệt tích trong một thời gian dài của họ đều có ảnh hưởng rất lớn tới quyền lợi, nghĩa vụ của các cá nhân tổ chức khác. Tuyên bố mất tích, tuyên bố chết là những thủ tục được thực hiện tại Toà án đây là một chế định có ý nghĩa với cá nhân nhằm đảm bảo quyền lợi cho các bên có quyền và nghĩa vụ liên quan cũng như chính bản thân cá nhân bị yêu cầu tuyên bố mất tích, tuyên bố chết.

Ngày 24/11/2015, Quốc hội đã thông qua Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 (Bộ luật Dân sự năm 2015), có hiệu lực ngày 01/01/2017 và thay thế Bộ luật Dân sự năm 2005 số 33/2005/QH11 được ban hành ngày 14/06/2005 (Bộ luật Dân sự năm 2005). “Bộ luật này quy định địa vị pháp lí, chuẩn mực pháp lí về cách ứng xử của cá nhân pháp nhân quyền nghĩa vụ về nhân thân và tài sản của cá nhân pháp nhân trong các quan hệ được hình thành trên cơ sở bình đẳng tự do ý chí, độc lập về tài sản và tự chịu trách nhiệm (sau đây gọi chung là quan hệ dân sự)”^[1]. Như vậy, Bộ luật Dân sự năm 2015 có điều chỉnh rất nhiều các vấn đề trong cuộc sống và trong đó bao gồm cả những vấn đề liên quan đến tuyên bố mất tích, tuyên bố chết đối với cá nhân. Đây là hai thủ tục độc lập đặc biệt mang những đặc điểm không giống nhau, pháp luật quy định về vấn đề này cũng như thực tiễn thực hiện còn đặt ra nhiều vướng mắc, bất cập, chưa thống nhất trong cách hiểu, cách áp dụng cho nên tác giả lựa chọn vấn đề: “Tuyên bố mất tích và tuyên bố chết đối với cá nhân từ thực tiễn áp dụng tại các Toà án nhân dân trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn” làm đề tài nghiên cứu luận văn thạc sĩ, tôi mong muốn được đóng góp một phần nhỏ vào việc làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn áp dụng pháp luật trong việc tuyên bố mất tích, tuyên bố chết đối với cá nhân tại các Toà án trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn nói riêng cũng như trên cả nước nói chung bên cạnh đó, chỉ ra những vướng mắc, bất cập trong các quy định pháp luật điều chỉnh vấn đề này, từ đó đưa ra các kiến nghị bổ sung hoàn thiện pháp luật hoàn thiện hơn nữa về các vấn đề liên quan đến tuyên bố mất tích, tuyên bố chết đối với cá nhân tại Việt Nam hiện nay.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Dưới góc độ khoa học pháp lý. Tuyên bố mất tích, tuyên bố chết đối với cá nhân không phải là một vấn đề mới nhưng vẫn mang tính thời sự. Cho đến nay, đã có một số công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề tuyên bố mất tích, tuyên bố chết đối với cá nhân trên nhiều khía cạnh, góc độ pháp luật khác nhau

– Luận văn thạc sĩ luật học: “Thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết trong Tố tụng dân sự Việt Nam” của Nguyễn Văn Tiến, Trường Đại học Luật Hà Nội năm 2011. Đây là một công trình nghiên cứu về thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết trong Tố tụng Dân sự Việt Nam, thế nhưng trong khuôn khổ của luận văn thạc sĩ, tác giả chỉ nghiên cứu một cách tổng quát những quy định của pháp luật Việt nam tại thời điểm nghiên cứu (năm 2011 trở về trước).

– Luận văn thạc sĩ luật học: “Thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố mất tích tuyên bố chết đối với một cá nhân theo pháp luật Tố tụng Dân sự Việt nam và thực tiễn thực hiện tại Toà án nhân dân huyện Đông Anh”, Hoàng Xuân Hiếu trưởng Đại học Luật Hà Nội năm 2015. Tác giả đã trình bày khái quát về thủ tục tuyên bố mất tích, tuyên bố chết, các quy định của pháp luật hiện hành, phân tích thực tiễn thực hiện các quy định của pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam tại Tòa án nhân dân huyện Đông Anh, chỉ ra những khó khăn, đưa ra kiến nghị hoàn thiện pháp luật.

– Khóa luận tốt nghiệp: “Thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mắt tích hoặc đã chết và thực tiễn thực hiện”, Đinh Thị Uyên, trường Đại học Luật Hà Nội năm 2016. Công trình này nghiên một số vấn đề lý luận về thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc đã chết và thực tiễn thực hiện. Đề xuất một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về vấn đề này.

– Luận văn thạc sĩ luật học: “Thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc đã chết theo Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 và thực tiễn áp dụng tại Tòa án nhân dân huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn”, Mã Thị Kim Châu trường Đại học Luật Hà Nội năm 2020. Luận văn này đã cung cấp cho người đọc sự phân tích rõ ràng về thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết như điều kiện, chủ thể yêu cầu, quy trình giải quyết theo quy định của Bộ luật Tố tụng Dân sự Việt Nam. Đồng thời chỉ ra thực tiễn áp dụng tại Toà án địa phương đưa ra những khó khăn, vướng mắc trong quy định pháp luật và thực tiễn thực hiện tại Toà án kiến nghị hoàn thiện pháp luật…

Bài viết liên quan đến tuyên bố mất tích, tuyên bố chết đối với cá nhân:

– Bài viết “Tuyên bố một người là đã chết theo Điều 81 Bộ luật Dân sự năm 2005”, Nguyễn Minh Hằng tạp chí Toà án nhân dân số 11/2009. Ở bài viết này đề cập đến quy định của pháp luật về các trường hợp xác định cá nhân chết.

– Bài viết “Những vấn đề pháp lý phát sinh từ việc một bên vợ hoặc chồng bị tuyên bố mất tích, tuyên bố là đã chết”, Nguyễn Thị Lan tạp chí Luật học số 05/2018. Trong bài viết này, tác giả đề cập đến từ mối quan hệ nhân thân, tài sản giữa vợ và chồng khi một bên vợ hoặc chồng bị tuyên bố mất tích, tuyên bố là đã chết, đặc biệt khi một bên vợ hoặc chồng bị tuyên bố là đã chết trở về và khôi phục quan hệ hôn nhân, bài viết phân tích pháp luật thực định thực tiễn thi hành pháp luật, chỉ rõ những điểm hợp lí, vướng mắc, bất cập, đưa ra kiến nghị hoàn thiện pháp luật nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của vợ, chồng và các chủ thể liên quan.

Chủ yếu các bài viết, công trình nghiên cứu tập trung vào vấn đề thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết theo quy định của Bộ luật Tố tụng Dân sự cũ năm 2005 trở về trước, tính thời sự không còn nhiều. Tác giả nhận thấy luận văn thạc sĩ luật học: “Thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc đã chết theo Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 và thực tiễn áp dụng tại Tòa án nhân dân huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn” Mã Thị Kim Châu, trường Đại học Luật Hà Nội năm 2020 là đề tài nghiên cứu khá đầy đủ cụ thể những vấn đề chung về thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một số người mất tích hoặc đã chết theo Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, phân tích thực tiễn áp dụng thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc đã chết tại Toà án địa phương đưa ra kiến nghị hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật.

Như vậy, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về đề tài này, thế nhưng những công trình trước đó hầu như chủ yếu chỉ nghiên cứu về thủ tục giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc là đã chết ở góc độ pháp luật Tố tụng Dân sự và áp dụng bộ luật cũ nên không bao quát và không còn tính thời sự cao. Từ thời điểm Bộ luật Dân sự năm 2015 có hiệu lực tới nay thì chưa có công trình nào nghiên cứu toàn điện về vấn đề này, cho nên việc tiếp tục nghiên cứu về đề tài “Tuyên bố mất tích và tuyên bố chết đối với cá nhân từ thực tiễn áp dụng tại các Toà án nhân dân trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn” là một ý nghĩa to lớn sẽ có cái nhìn toàn diện hơn về quy định của pháp luật hiện hành và thực tiễn thực hiện trên một địa bàn cụ thể để phần nào giúp người đọc cảm thấy logic, thời sự dễ hình dung hơn trên thực tế, không có sự trùng lặp với các công trình nghiên cứu trước đã từng tuyên bố.

3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu đề tài

3.1. Mục đích nghiên cứu đề tài

Thứ nhất, nghiên cứu các vấn đề lý luận liên quan đến tuyên bố mất tích, tuyên bố chết trong pháp luật dân sự Việt Nam. Tìm hiểu thực tiễn việc áp dụng pháp luật giải quyết tuyên bố mất tích, tuyên bố chết ở Toà án.

Thứ hai, chỉ ra những điểm chưa đầy đủ thiếu thống nhất về tuyên bố mất tích, tuyên bố chết trong quy định của pháp luật dân sự Việt Nam. Đề xuất kiến nghị hoàn thiện tuyên bố mất tích, tuyên bố chết trong quy định pháp luật Dân sự Việt Nam.

3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu đề tài

Một là, làm sáng tỏ các vấn đề lý luận cơ bản về tuyên bố mất tích, tuyên bố chết trong quy định của pháp luật Dân sự Việt Nam.

Hai là, nghiên cứu phân tích các quy định trong pháp luật dân sự Việt Nam một cách có hệ thống về tuyên bố mất tích, tuyên bố chết trong pháp luật dân sự Việt Nam.

Ba là, đánh giá thực tiễn thực hiện pháp luật về việc Toà án tuyên bố mất tích, tuyên bố chết. Chỉ ra điểm còn thiếu sót, chưa phù hợp trong pháp luật dân sự Việt Nam. Đồng thời tìm ra được nguyên nhân của những hạn chế, để từ đó đề xuất kiến nghị, giải pháp hoàn thiện và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về vấn để tuyên bố mất tích và tuyên bố chết đối với cá nhân.

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

4.1. Đối tượng nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu các đối tượng sau:

Thứ nhất, nghiên cứu các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan quy định về tuyên bố mất tích tuyên bố chết đối với cá nhân trong pháp luật dân sự Việt Nam, tìm hiểu thêm một số quy định pháp luật của các nước về tuyên bố mất tích, tuyên bố chết đối với cá nhân để tham khảo, đưa ra những kiến nghị phù hợp với điều kiện chính trị xã hội, kinh tế của Việt Nam.

Thứ hai, các quan điểm, học thuyết nghiên cứu đã được công bố liên quan đến tuyên bố mất tích tuyên bố chết đối với cá nhân Luận văn, Luận án, Khoá luận, Giáo trình, Sách tham khảo, Sách chuyên khảo, Tạp chí nghiên cứu khoa học.

Thứ ba, các quyết định tuyên bố mất tích tuyên bố chết đối với cá nhân tử năm 2015 đến nay tại các Toà án nhân dân trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn.

4.2. Phạm vi nghiên cứu

Luận văn có phạm vi nghiên cứu như sau:

Về không gian nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu những quy định pháp luật về tuyên bố mất tích, tuyên bố chết đối với cá nhân và ý nghĩa của tuyên bố mất tích, tuyên bố chết đối với cá nhân đó và các chủ thể có quyền và nghĩa vụ liên quan theo quy định pháp luật hiện hành, thực trạng về tuyên bố mất tích, tuyên bố chết đối với cá nhân tại các Toà án nhân dân trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn để từ đó chỉ ra những khó khăn, vướng mắc trong quy định pháp luật và đề xuất kiến nghị hoàn thiện hệ thống pháp luật về tuyên bố mất tích, tuyên bố chết.

Về địa bàn nghiên cứu: Luận văn nghiên cứu các quyết định tuyên bố mất tích, tuyên bố chết đối với cá nhân tại các Toà án nhân dân trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn

Về thời gian nghiên cứu: Luận văn nghiên cứu trong khoảng 5 năm, giai đoạn 2017-2021.

5. Phương pháp luận và phương thức nghiên cứu

5.1. Phương pháp luận

Nhằm thực hiện những mục tiêu để ra như trên việc nghiên cứu được tác giả dựa trên phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lê Nin theo chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Đồng thời, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối đúng đắn của Đảng cũng là phương pháp luận quan trọng để luận văn nghiên cứu dựa trên.

5.2. Phương pháp nghiên cứu

Từ cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin tác giả sử dụng những phương pháp trong quá trình nghiên cứu luận văn như sau:

Phương pháp phân tích, bình luận được tác giả sử dụng trong tất cả nội dung của luận văn, tác giả dùng phương pháp này để làm rõ khái niệm, các quy định về tuyên bố mất tích, tuyên bố chết, nhất là tại Chương 2, tác giả sử dụng phương pháp phân tích, bình luận để làm rõ các quy định pháp luật về tuyên bố mất tích, tuyên bố chết đối với cá nhân.

Phương pháp so sánh, tác giả sử dụng phương pháp này để so sánh, chỉ ra điểm giống và khác nhau giữa pháp luật Việt Nam với pháp luật các nước, pháp luật thực định với pháp luật được quy định trong các giai đoạn trước đây.

Phương pháp tổng hợp để khái quát thực trạng pháp luật tại Chương 2 và thực tiễn áp dụng pháp luật về tuyên bố mất tích, tuyên bố chết đối với cá nhân tại Chương 3. Sử dụng phương pháp tổng hợp để người đọc có cái nhìn bao quát hơn về vấn đề tuyên bố mất tích, tuyên bố chết đối với cá nhân. Bên cạnh đó, phương pháp hệ thống hóa lý thuyết, đặt giả thuyết nghiên cứu cũng được tác giả áp dụng để nghiên cứu luận văn.

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Công trình luận văn nghiên cứu những vấn đề lý luận liên quan đến việc tuyên bố mất tích, tuyên bố chết đối với cá nhân trong Bộ luật Dân sự Việt Nam và những vướng mắc, hạn chế trong việc áp dụng pháp luật trên thực tế dưới góc độ tiếp cận quy định trong Bộ luật Dân sự năm 2015 và những quy định pháp luật có liên quan để từ đó nghiên cứu đánh giá thực tiễn thực hiện tại một số Toà án cụ thể. Vì vậy, luận văn có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sau đây:

Thứ nhất, luận văn đã nghiên cứu toàn diện, có chiều sâu về việc Toà án tuyên bố mất tích, tuyên bố chết đối với cá nhân theo Bộ luật Dân sự năm 2015 trên cả mặt lý luận và thực tiễn.

Thứ hai, việc phân tích mặt lý luận các quy định về tuyên bố mất tích, tuyên bố chết đối với cá nhân để chỉ ra được những hạn chế trong quy định của pháp luật cũng như việc áp dụng pháp luật về giải quyết tuyên bố mất tích tuyên bố chết đối với cá nhân tại một số Toà án cụ thể trên thực tế còn nhiều khúc mắc, khó khăn. Từ đó đưa ra kiến nghị, bổ sung góp phần hoàn thiện các quy định pháp luật trong Bộ luật Dân sự Việt Nam trên cả hai mặt lý luận và thực tiễn.

7. Bố cục của luận văn

Ngoài Phần mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo. Phần nội dung của Luận văn gồm 03 chương như sau:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về tuyên bố mất tích, tuyên bố chết.

Chương 2: Thực trạng pháp luật về tuyên bố mất tích, tuyên bố chết.

Chương 3: Thực tiễn áp dụng pháp luật về tuyên bố mất tích, tuyên bố chết tại các Toà án nhân dân trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn và một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật.

[1] Xem Điều 1 Bộ luật Dân sự năm 2015.