[Luận văn 2020] Thế chấp và xử lý tài sản thế chấp theo pháp luật dân sự và thực tiễn thực hiện – ThS. Nguyễn Đức Lợi

PHẦN MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài

Sau giai đoạn khủng hoảng kinh tế thế giới từ năm 2003 đến năm 2012, nền kinh tế Việt Nam đã có những bước phục hồi đáng ghi nhận. Bên cạnh những tác động từ các chính sách phát triển kinh tế của Chính phủ, không thể không kể đến những đóng góp to lớn của hệ thống các quy phạm pháp luật mới do Quốc hội ban hành, có thể kể đến như: Luật đấu thầu năm 2013, Luật đầu tư năm 2014, Luật doanh nghiệp năm 2014, Bộ luật Dân sự năm 2015; Luật đấu giá tài sản 2016. Trên cơ sở đó, nền kinh tế thị trường phát triển ngày càng nhanh, mạnh, với nhiều các loại hình giao dịch dân sự khác nhau, nhiều tầng lớp kinh tế tham gia, đa dạng về các đối tượng của giao dịch. Song những tín hiệu đáng mừng của nền kinh tế không thể che lấp đi một rủi ro luôn tiềm ẩn trong tất cả các giao dịch dân sự, đó là nguy cơ bị xâm phạm về quyền và lợi ích hợp pháp, cụ thể là những thiệt hại về mặt kinh tế của bên có quyền. Do đó, khi giao kết những giao dịch dân sự, đặc biệt là những giao dịch dân sự tiềm ẩn nhiều rủi ro như các hợp đồng vay vốn hợp đồng tín dụng chủ thể tham gia thường sử dụng biện pháp bảo đảm như một trong những công cụ hữu hiệu để bảo vệ quyền và lợi ích của mình.

Xuất phát từ nhu cầu thực tế và cấp thiết của đời sống xã hội, Bộ luật Dân sự năm 2015 ghi nhận chín biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự, bao gồm: cầm cố tài sản, thế chấp tài sản, đặt cọc, ký cược, ký quỹ, bảo lưu quyền sở hữu, bảo lãnh; tín chấp và cầm giữ tài sản. Trong số các biện pháp bảo đảm, thế chấp là một trong những biện pháp được áp dụng nhiều nhất bởi những vụ điểm, lợi thế mà biện pháp này mang đến cho các chủ thể. Mặc dù vậy, không thể phủ nhận việc hệ thống quy định pháp luật hiện hành về thế chấp và xử lý tài sản thế chấp vẫn còn nhiều bất cập, vướng mắc, vừa phức tạp, vừa rắc rối. Điều này khiến cho các chủ thể khi xác lập, tham gia quan hệ thế chấp gặp nhiều khó khăn, đồng thời cũng khiến các Cơ quan có thẩm quyền khó phân định khi phải giải quyết các tranh chấp xảy ra.

Do đó, việc nghiên cứu và làm rõ các nội dung quy định của pháp luật dân sự về thế chấp và xử lý tài sản thế chấp một cách hệ thống khoa học là một yêu cầu cấp thiết, quan trọng, nhằm xác định một cách hiểu quy chuẩn cách thực hiện thống nhất, góp phần xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật hiện hành.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Thế chấp và xử lý tài sản thế chấp không phải là một nội dung mới trong quy định của Bộ luật Dân sự. Bởi vậy, ở phạm vi trong nước, nhiều các công trình nghiên cứu đã phân tích, bình luận vấn đề này và đã mang đến cho người đọc những đánh giá cụ thể, chi tiết về quy định của pháp luật dưới các góc độ đa chiều, với các mức độ khác nhau, có thể kể đến một số công trình nghiên cứu tiêu biểu sau đây: Luận án tiến sỹ “Thực hiện pháp luật thế chấp quyền sử dụng đất ở Việt Nam” của tác giả Lê Thị Thủy Bình năm 2016; luận văn thạc sỹ “pháp luật về thế chấp tài sản để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự – thực trạng và phương hướng hoàn thiện” của tác giả Bùi Thị Duyên năm 2014; “Thế chấp tài sản trong hoạt động của tổ chức tín dụng tại Việt Nam” của tác giả Nguyễn Hồng Vân, năm 2015; “Thế chấp và xử lý tài sản thế chấp theo pháp luật dân sự Việt Nam hiện hành” của tác giả Nguyễn Trung Hiếu, năm 2015; “Xử lý tài sản thế chấp quyền sử dụng đất trong hợp đồng tín dụng” của tác giả Lê Anh Tuấn năm 2017; “Thế chấp nhà ở hình thành trong tương lai để đảm bảo thực hiện nghĩa vụ từ hợp đồng tín dụng” của tác giả Trần Thị Phúc Bình, năm 2018; Sách chuyên khảo “9 biện pháp bảo đảm nghĩa vụ hợp đồng” của tác giả Trương Thanh Đức, năm 2017; “Tài sản thế chấp và xử lý tài sản thế chấp theo quy định của Bộ luật Dân sự (hiện hành), (tai bản có sữa chữa, bổ sung)” của tác giả Vũ Thị Hồng Yến, năm 2019; các bài viết học thuật của các chuyên gia pháp lý được đăng tải trên các trang thông tin chuyên ngành như: “Thực tiễn giải quyết tranh chấp có liên quan đến biện pháp bảo đảm tại cơ quan tài phán và kiến nghị hoàn thiện pháp luật (Kỳ I)” của tác giả Tưởng Duy Lượng trên Tạp chí Tòa án nhân dân số 8 kỳ II tháng 04/2019, trang 1 đến trang 18; “Bàn về thế chấp và việc xử lý tài sản thế chấp trong hợp đồng tín dụng” của tác giả Hoàng Quảng Lực, https://tapchitoaan.vn ngày 13/08/2019; “Xác định tài sản thế chấp (TSTC) theo tinh thần Bộ luật Dân sự năm 2015” của tác giả Nguyễn Ngọc Điện, http://lapphap.vn ngày 14/08/2019; “Hoàn thiện pháp luật về thế chấp tài sản đảm bảo thực hiện nghĩa vụ hợp đồng tín dụng ngân hàng” của tác giả Nguyễn Văn Điền, https://moj.gov.vn/ ngày 13/10/2019.

Bên cạnh những điểm tích cực mà các công trình nghiên cứu trên mang lại, chúng ta vẫn phải thừa nhận về việc, nhu cầu cấp thiết của xã hội không chỉ ở việc phân tích những quy định của pháp luật, mà còn phải liên hệ sâu, sát với thực tiễn áp dụng pháp luật, thể hiện được sự châu chuỗi, nhất quán các hành vi với hậu quả pháp lý trong toàn bộ quá trình thế chấp và xử lý tài sản thế chấp. Co như vậy, tầm quan trọng và ý nghĩa xã hội của công trình nghiên cứu mới được thể hiện, góp phần xây dựng hệ thống pháp luật ngày một kiện toàn cũng như ý thức pháp luật cộng đồng ngày càng nâng cao.

3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu đề tài

Đối tượng nghiên cứu luận văn không chỉ bao gồm các quy định hiện hành của pháp luật dân sự về thế chấp và xử lý tài sản thế chấp mà còn tập trung tổng hợp, phân tích đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật và đề xuất phương hướng giải quyết vấn đề mâu thuẫn còn tồn tại.

Về phạm vi nghiên cứu, luận văn tập trung phân tích các vấn đề về thế chấp và xử lý tài sản thế chấp theo quy định của pháp luật dân sự Việt Nam hiện hành, đánh giá việc áp dụng và giải quyết tranh chấp phát sinh từ việc thế chấp và xử lý tài sản thế chấp kể từ khi Bộ luật Dân sự năm 2015 có hiệu lực đến nay.

4. Mục đính và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài

Trên cơ sở phân tích đánh giá để làm sáng tỏ những quy định của pháp luật về thế chấp và xử lý tài sản thế chấp, luận văn soi chiếu đến những vướng mắc, bất cập phát sinh từ thực tiễn áp dụng và thực thi pháp luật. Trên cơ sở đó, luận văn đưa ra các quan điểm, giải pháp cụ thể nhằm tháo gỡ những khó khăn khắc phục những tồn tại, mâu thuẫn và hoàn thiện hệ thống quy định pháp luật có liên quan đến nội dung đề tài.

5. Các phương pháp nghiên cứu

Dựa trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử trong triết học Mác – Lênin, luận văn vận dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học như phương pháp phân tích, phương pháp so sánh, phương pháp quy nạp, phương pháp diễn dịch phương pháp hệ thống phương pháp tổng hợp… nhằm đánh giá một cách logic, chuyên sâu những quy định của pháp luật, chỉ ra những bất cập, vướng mắc, hạn chế trong quá trình áp dụng pháp luật về thế chấp và xử lý tài sản thế chấp và đề xuất các phương hướng giải quyết.

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Trên cơ sở khoa học, luận văn củng cố các khái niệm, bản chất, đặc trưng pháp lý của thế chấp và xử lý tài sản thế chấp, làm sáng tỏ tính ứng dụng của các quy định pháp luật dân sự hiện hành. Trong bối cảnh Bộ luật Dân sự năm 2015 có hiệu lực pháp luật và đi vào thực tiễn, Luận văn góp phần tạo cơ sở cho các nhà lập pháp nhìn nhận, đánh giá và đưa ra các sửa đổi, bổ sung hoàn thiện toàn bộ hệ thống quy định pháp luật.

Về mặt thực tiễn, luận văn khẳng định vai trò quan trọng của thế chấp và xử lý tài sản thế chấp trong việc bảo đảm quyền và lợi ích của các chủ thể tham gia giao dịch bảo đảm. Đồng thời, luận văn sẽ trở thành tài liệu tham khảo, hướng dẫn vận dụng các quy định của pháp luật đối với nhiều đối tượng xã hội, không chỉ là những sinh viên, giảng viên mà còn cả với những chủ thể khác hàng ngày vẫn luôn lung tung trong việc áp dụng pháp luật về thế chấp và xử lý tài sản thế chấp.

7. Bố cục của luận văn

Luận văn bao gồm phần mở đầu phần nội dung phần kết luận, danh mục tài liệu tham khảo.

Phần nội dung của luận văn được kết cấu gồm ba chương cụ thể như sau:

Chương 1: Khái quát chung về thế chấp và xử lý tài sản thế chấp,

Chương 2: Pháp luật về thế chấp, xử lý tài sản thế chấp và thực tiễn áp dụng ở Việt Nam hiện nay.

Chương 3: Phương hướng và kiến nghị hoàn thiện pháp luật về thế chấp và xử lý tài sản thế chấp.