[Luận văn 2022] Thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm của Hội đồng xét xử phúc thẩm trong Tố tụng hình sự Việt Nam – ThS. Vũ Thị Thanh Hương

[Luận văn 2022] Thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm của Hội đồng xét xử phúc thẩm trong Tố tụng hình sự Việt Nam – ThS. Vũ Thị Thanh Hương

1. Lý do chọn đề tài

Bắt đầu từ năm 1986, Đảng ta đã đề ra chủ trương đổi mới toàn diện đất nước tại Đại hội lần thứ VI. Cùng với việc đổi mới toàn diện về mặt chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội, Nhà nước ta bắt đầu thực hiện cải cách tư pháp. Tuy nhiên, trong thời gian đó, pháp luật trong lĩnh vực tư pháp chưa hoàn thiện, chưa đồng bộ, có nhiều điểm hạn chế, bất cập và nhiều lỗ hổng. Do vậy, ngày 02/01/2002, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết 08-NQ/TW về “Một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới”, đưa ra các quan điểm chỉ đạo và xác định một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp nhằm tạo được những biến chuyển mạnh mẽ, thực hiện tốt nhiệm vụ xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Ngay 02/6/2005, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 49-NQ/TW về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 để phát huy được điểm mạnh và hạn chế những điểm bất cập trong chính sách hình sự, chế định pháp luật dân sự và pháp luật về tố tụng tư pháp. Với mục tiêu xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, từng bước hiện đại, Nghị quyết đã đưa ra các phương hướng và nhiệm vụ cải cách tư pháp, nhất là về hoàn thiện chính sách pháp luật, đặc biệt nhấn mạnh: “Xây dựng cơ chế bảo đảm mọi bản án của Tòa án có hiệu lực pháp luật phải được thi hành” là một trong những nhiệm vụ quan trọng của Chiến lược cải cách tư pháp. Trên cơ sở đó, Hiến pháp năm 2013 cũng đã quy định: “Bản án, quyết định của Toà án nhân dân có hiệu lực pháp luật phải được cơ quan, tổ chức, cá nhân tôn trọng: cơ quan, tổ chức, cá nhân hữu quan phải nghiêm chỉnh chấp hành” tại Điều 106 và đề cao nguyên tắc “Chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thẩm được bảo đảm” tại khoản 6 Điều 103.

BLTTHS năm 2015 và BLHS năm 2015 ra đời, nhằm đáp ứng yêu cầu xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và thực hiện chủ trương cải cách tư pháp, đáp ứng yêu cầu thực hiện công tác điều tra, truy tố, xét xử và đảm bảo quyền con người. Nguyên tắc thực hiện chế độ hai cấp xét xử được đảm bảo, đây là một nguyên tắc tiến bộ nhằm bảo đảm tính đúng đắn của phản quyết, trong đó, việc quy định cho HĐXX phúc thẩm được quyền sửa bản án sơ thẩm là một nội dung quan trọng. Nhờ có quy định này mà Tòa án cấp phúc thẩm có thể kịp thời phát hiện, sửa chữa và khắc phục những sai lầm, thiếu sót, vi phạm của Tòa án cấp sơ thẩm đối với các vụ án đã xét xử, đảm bảo pháp chế xã hội chủ nghĩa, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, lợi ích của Nhà nước. Thực hiện thẩm quyền này, HĐXX phúc thẩm có thể sửa một phần hoặc toàn bộ bản án sơ thẩm theo hướng có lợi hoặc bất lợi cho bị cáo, bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án theo quy định của pháp luật. Quy định về thẩm quyền sửa bản án của HĐXX phúc thẩm trong BLTTHS năm 2015 đã có những bước tiến bộ, có sự sửa đổi, bổ sung nhất định so với BLTTHS năm 2003. Từ khi đi vào áp dụng cho đến nay, các quy định về thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm của Tòa án nhân dân cấp phúc thẩm đã cho thấy sự vượt trội hơn so với quy định cũ Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng cho thấy, các quy định này vẫn tồn tại những hạn chế, bất cập, thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm vẫn còn chưa thật nhất quán với các quy định khác.

Vì vậy, việc nghiên cứu những vấn đề lý luận, phân tích các quy định của pháp luật tố tụng hình sự về thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm hình sự của tòa án cấp phúc thẩm, đánh giá, chỉ ra được những hạn chế, vướng mắc trong thực tiễn thực hiện thẩm quyền và nguyên nhân của những hạn chế, vướng mắc đó để trên cơ sở này đưa ra các giải pháp nâng cao chất lượng thực hiện thẩm quyền của Tòa án cấp phúc thẩm (HĐXX phúc thẩm) là một yêu cầu cấp thiết hiện nay. Đây chính là lý do để tác giả chọn đề tài: “Thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm của Hội đồng xét xử phúc thẩm trong Tố tụng hình sự Việt Nam” làm Luận văn Thạc sĩ của mình.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Quy định về thẩm quyền hay thủ tục xét xử của HĐXX phúc thẩm luôn là đối tượng nghiên cứu của các nhà khoa học từ trước đến nay. Trong giáo trình của các cơ sở đào tạo pháp luật tại Việt Nam đều để cập vấn đề này. Một số sách tham khảo có thể kể đến như “Giáo trình Luật Tố tụng hình sự” của Đại học Luật Hà Nội (xuất bản năm 2019), “Giáo trình Luật tố tụng hình sự” của PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí và TS. Lê Lan Chi (xuất bản năm 2015). Đây cũng là đề tài được nhiều tác giả lựa chọn trong Luận án Tiến sĩ và Luận văn Thạc sĩ như Tiến sĩ Nguyễn Đức Mai (2004) với Luận án “Phúc thẩm trong tố tụng hình sự”, Thạc sĩ Nguyễn Hồng Phương (2012) với Luận văn “Xét xử phúc thẩm vụ án hình sự theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự, Thạc sĩ Nguyễn Thị Hiền Lương (2019) với Luận văn Thẩm quyền xét xử phúc thẩm vụ án hình sự của Tòa án nhân dân và thực tiễn áp dụng tại tỉnh Lào Cai,…

Bên cạnh đó, cũng có rất nhiều bài báo, luận văn và nghiên cứu khoa học về vẫn để thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm của HĐXX phúc thẩm. Một số bài báo nổi bật như “Phạm vi xét xử phúc thẩm về hình sự và quyền sửa bản án sơ thẩm” của Tiến sĩ Vũ Gia Lâm năm 2010, “Quyền sửa bản án sơ thẩm của Tòa án cấp phúc thẩm trong Tố tụng hình sự Việt Nam” của tác giả Mai Thanh Hiếu năm 2019, và các luận văn nghiên cứu những vấn đề trên như Luận văn “Quyền sửa bản án sơ thẩm của Tòa án cấp phúc thẩm theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003” của tác giả Hoàng Thị Giang Thanh năm 2015, “Quyền sửa bản án sơ thẩm của Hội đồng xét xử phúc thẩm theo luật tố tụng hình sự Việt Nam” của Thạc sĩ Nguyễn Thị Thanh Trà, “Quyền sửa bản án sơ thẩm của Hội đồng phúc thẩm theo luật tố tụng hình sự Việt Nam” của Thạc sĩ Nguyễn Thủy Tiên..

Việc nhiều tác giả nghiên cứu về vấn đề thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm của HĐXX phúc thẩm cũng cho thấy tầm quan trọng tính cần thiết của nội dung này trong ngành khoa học pháp lý. Các công trình nghiên cứu về thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm của HĐXX phúc thẩm khá nhiều, nhưng phần lớn vẫn chưa phân tích đi sâu vào hạn chế khi áp dụng vào thực tế, tập trung nhiều vào lý luận. Việc nghiên cứu chuyên sâu vào nội dung thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm của HĐXX phúc thẩm đối với bản án sơ thẩm, cập nhật BLTTHS 2015 sẽ làm rõ hơn về nhận thức và cách áp dụng trong thực tế những quy định pháp luật hiện tại, góp phần nâng cao chất lượng xét xử ở Tòa án cấp phúc thẩm.

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1. Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận văn bao gồm:

– Góp phần làm rõ một số vấn đề lý luận về thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm của HĐXX phúc thẩm, tìm hiểu về khái niệm và cơ sở của quy định này trong lịch sử pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam và pháp luật tố tụng hình sự của một số nước trên thế giới, điều kiện áp dụng quy định này cùng với việc giải thích rõ các quy định của BLTTHS có liên quan đến quyền sửa bản án sơ thẩm, những nội dung của bản án sơ thẩm HĐXX phúc thẩm được quyền sửa, những lưu ý của từng nội dung đó.

Phân tích việc áp dụng quy định đó trong thực tiễn, từ đó đưa ra giải pháp nâng cao hiệu quả của thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm hình sự của HĐXX phúc thẩm.

3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu

Với mục đích nghiên cứu trên, luận văn tập trung vào các nhiệm vụ sau:

– Làm rõ những vấn đề lý luận về thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm của HĐXX phúc thẩm trong tố tụng hình sự.

– Phân tích các quy định của pháp luật tố tụng hình sự về thẩm quyền sửa bản án của HĐXX phúc thẩm đối với bản án sơ thẩm, chỉ ra những điểm mới so với BLTTHS 2003.

– Đánh giá thực tiễn thực hiện thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm của HĐXX phúc thẩm đối với bản án sơ thẩm trong thời gian qua bao gồm đánh giá tổng thể cũng như phân tích đánh giá một số trường hợp cụ thể về thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm của HĐXX phúc thẩm.

– Đề ra những giải pháp nâng cao chất lượng thực hiện thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm của HĐXX phúc thẩm trong tố tụng hình sự.

4. Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu

4.1. Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các quan điểm lý luận các quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm của HĐXX phúc thẩm và những điểm mới của pháp luật hiện hành so với quy định trước đây, thực tiễn thi hành các quy định pháp luật về thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm của HĐXX phúc thẩm.

4.2. Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của luận văn là các quy định có liên quan trong lịch sử phát triển pháp luật TTHS của nước ta và trọng tâm là nghiên cứu Điều 357 BLTTHS năm 2015 về thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm của HĐXX phúc thẩm. Nghiên cứu các nội dung này trong tương quan với các văn bản pháp luật khác và thực tiễn áp dụng của Tòa án nhân dân cấp phúc thẩm trong 04 năm, từ năm 2018 đến năm 2021 trên phạm vi cả nước.

5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Phương pháp luận: Luận văn nghiên cứu dựa trên nền tảng phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lê nin và Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật. Lý luận và để xuất được đưa ra đều dựa trên các quan điểm của Đảng và Nhà nước, hướng tới mục tiêu cải cách tư pháp nói riêng và hoàn thiện hệ thống pháp luật nói chung. Các phương pháp cụ thể gồm:

Phương pháp lịch sử, cung cấp cho người viết thông tin về hiện tại và tương lai. Cũng giống như tất cả đối tượng trong xã hội, pháp luật tố tụng hình sự thay đổi theo thời gian. Bỏ qua quá khứ sẽ cản trở sự chuẩn bị cần thiết để đối mặt với những thay đổi không thể tránh khỏi của các thiết chế xã hội, quy định pháp luật trong tương lai.

Phương pháp phân tích, tổng hợp, diễn tả các quy định pháp luật về thẩm quyền của Tòa án cấp phúc thẩm đối với bản án hình sự sơ thẩm là cung cấp một nhân tố cơ bản cho việc phân tích, đánh giá, sửa chữa, rà soát lại các vấn đề đó, đồng thời có sự đối chiếu với việc áp dụng pháp luật trong thực tiễn.

Ngoài ra, luận văn còn sử dụng các phương pháp khác như Phương pháp thống kê, phương pháp so sánh.

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Luận văn có ý nghĩa khoa học và thực tiễn, kết quả nghiên cứu của luận văn làm sáng tỏ thực tiễn áp dụng pháp luật về thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm của Hội đồng xét xử phúc thẩm. Luận văn đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm của HĐXX phúc thẩm trong thực tiễn.

Luận vẫn có thể sử dụng là tài liệu tham khảo trong nghiên cứu và giảng dạy, học tập môn Tố tụng hình sự.

7. Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm có 3 chương:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm của Hội đồng xét xử phúc thẩm.

Chương 2: Quy định của pháp luật tố tụng hình sự hiện hành về thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm của Hội đồng xét xử phúc thẩm.

Chương 3: Thực trạng thực hiện thẩm quyền sửa bản án sơ thẩm của Hội đồng xét xử phúc thẩm trong tố tụng hình sự Việt Nam và một số kiến nghị.