[Luận văn 2019] Pháp luật về hợp đồng thương mại Việt Nam – Thực trạng và một số giải pháp hoàn thiện – ThS. Ninh Thị Hà

PHẦN MỞ ĐẦU

1. Tính cần thiết của việc nghiên cứu đề tài

Với bối cảnh hiện nay, việc nghiên cứu đề tài “Pháp luật về hợp đồng thương mại Việt Nam – Thực trạng và một số giải pháp hoàn thiện” là cần thiết vì những lý do như sau:

Thứ nhất, Bộ luật Dân sự năm 2015 chứa đựng nhiều quy định pháp luật mới về hợp đồng đòi hỏi phải đánh giá sự tương thích, sự cần thiết của những quy định trong Luật Thương mại 2005 nhằm loại bỏ sự trùng lặp các quy định tại hai văn bản này, đảm bảo phù hợp, thống nhất các quy định về hợp đồng trong Luật Thương mại 2005 với các quy định mới của Bộ luật Dân sự 2015.

Thứ hai, với tư cách là luật chung điều chỉnh quan hệ hợp đồng trong đó có hợp đồng thương mại, những điểm mới của Bộ luật Dân sự năm 2015 đã tạo ra bước phát triển trong việc điều chỉnh pháp luật về hợp đồng thương mại và từ đó, đòi hỏi đánh giá một cách toàn diện những điểm mới của chế định hợp đồng trong Bộ luật Dân sự 2015 điều chỉnh quan hệ hợp đồng trong lĩnh vực thương mại.

Thứ ba, quá trình cải cách pháp luật về hợp đồng thương mại của Việt Nam cần tiếp tục đẩy mạnh để đáp ứng nhu cầu của hội nhập sâu rộng với nền kinh tế khu vực và thế giới. Vì vậy việc cải cách pháp luật hợp đồng thương mại của Việt Nam đòi hỏi phải có nghiên cứu xem xét sự phù hợp với các cam kết quốc tế mà Việt Nam tham gia để đảm bảo tạo lập một môi trường hoạt động kinh doanh minh bạch, bình đẳng và cạnh tranh.

Thứ tư, nhu cầu đánh giá thực trạng pháp luật về hợp đồng thương mại bao gồm Luật Thương mại và các văn bản pháp luật điều chỉnh lĩnh vực thương mại đặc thù để xem xét tính phù hợp với thực tiễn thi hành luôn là vấn đề cấp thiết, qua đó đề xuất một số giải pháp hoàn thiện pháp luật về hợp đồng thương mại.

Như vậy, việc nghiên cứu vấn đề “Pháp luật về hợp đồng thương mại Việt Nam – Thực trạng và một số giải pháp hoàn thiện” là công việc cần thiết có ý nghĩa lý luận và thực tiễn trong giai đoạn hiện nay ở nước ta.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Nền tảng của hoạt động kinh doanh là hợp đồng, vì vậy nghiên cứu về hợp đồng, pháp luật về hợp đồng là một trong những công việc luôn thu hút được sự quan tâm của các nhà khoa học nhất là các nhà khoa học pháp lý. Để minh chứng điều đó, có thể kể đến một số công trình tiêu biểu sau:

* Nhóm các công trình nghiên cứu lý luận về hợp đồng và pháp luật về hợp đồng mà tiêu biểu là:

Sách chuyên khảo: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về pháp luật hợp đồng ở Việt Nam hiện nay của Khoa luật Đại học Quốc gia Hà Nội (2003); Một số vấn đề về quyền tự do kinh doanh trong pháp luật kinh tế hiện hành ở Việt Nam của TS. Bùi Ngọc Cường (2004); Chuyên khảo luật kinh tế của PGS TS Phạm Duy Nghĩa (2004); Chuyên khảo luật kinh tế, Thống nhất luật hợp đồng của Ths Đinh Thị Mai Phương (2005); Đề tài khoa học: Những điểm mới của Bộ luật Dân sự sửa đổi và việc hoàn thiện một số chế định của pháp luật dân sự, Viện khoa học pháp lý, Bộ Tư Pháp (2016); Sách chuyên khảo Chế tài phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại theo Luật Thương mại Việt Nam của tác giả Lê Văn Tranh (2017); Bài báo: Hoàn thiện các quy định của Luật Thương mại năm 2005 nhằm đảm bảo sự thống nhất của Bộ luật Dân sự năm 2015, Trần Văn Biên, Tạp chí nghiên cứu lập pháp số 10/2018…

Các công trình nghiên cứu trên đề cập về các nội dung như: Phân tích bản chất pháp lý của hợp đồng nói chung và hợp đồng thương mại nói riêng; giới thiệu về nguồn pháp luật hợp đồng ở Việt Nam, giới thiệu và phân tích nguyên tắc áp dụng luật chung và luật riêng về hợp đồng, phân tích các nội dung pháp luật hợp đồng (giao kết hợp đồng, thực hiện hợp đồng, hợp đồng vô hiệu, trách nhiệm do vi phạm hợp đồng).

Nhìn chung các tác giả của các công trình nghiên cứu lý luận về hợp đồng và pháp luật về hợp đồng đều thống nhất quan điểm, theo đó, khi đánh giá về bản chất, nội dung của hợp đồng cần dựa trên nền tảng tự do thỏa thuận, và không vượt quá giới hạn của pháp luật.

* Nhóm các công trình nghiên cứu chuyên sâu về hợp đồng thương mại cụ thể.

Nhóm các công trình nghiên cứu về một số hợp đồng thương mại cụ thể bao gồm các công trình: Cẩm nang pháp luật về giao kết hợp đồng thương mại điện tử, GS.TS. Nguyễn Thị Mơ chủ biên, Nxb. Lao động – xã hội (2006); Pháp luật điều chỉnh hoạt động trung gian thương mại ở Việt Nam, luận án tiến sĩ Luật học, Nguyễn Thị Vân Anh (2007); Sách Pháp luật về hợp đồng trong thương mại và đầu tư. Những vấn đề pháp lý cơ bản do TS Nguyễn Thị Dung chủ biên, Nxb chính trị Quốc gia (2009); Pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa ở Việt Nam, luận án tiến sĩ Luật học, Nguyễn Thị Yến (2011); Pháp luật về mua bán doanh nghiệp ở Việt Nam, Trần Thị Bảo Anh, luận án tiến sĩ luật học (2014); Giáo trình Luật thương mại Việt Nam, tập II, Trường Đại học Luật Hà Nội, Nxb. Tư pháp (2017)…

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu nêu trên đã lồng ghép cơ sở lý luận và thực tiễn để chứng minh cho các luận điểm của mình. Các hoạt động thương mại cụ thể được nghiên cứu thường là những hoạt động diễn ra phổ biến trong thực tế như hoạt động khuyến mại, quảng cáo thương mại hoặc những hoạt động thương mại điện tử, mua bán doanh nghiệp, mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa.

*Nhóm các công trình nghiên cứu về giao kết, thực hiện hợp đồng thương mại trong thực tiễn và giải quyết các tranh chấp hợp đồng thương mại

Có thể kể đến hai cuốn sách chuyên khảo của tác giả Đỗ Văn Đại về Luật hợp đồng Việt Nam – Bản án và bình luận bản án, Nxb. Hồng Đức (2009) và Các biện pháp xử lý việc không thực hiện đúng hợp đồng trong pháp luật Việt Nam, Nxb. Hồng Đức (2010).

Hai công trình khoa học trên được viết theo hướng từ việc giới thiệu các bản án của tòa án để bình luận, đánh giá thực trạng pháp luật về hợp đồng nói chung và hợp đồng thương mại nói riêng. Phương pháp “khai thác” chất liệu cuộc sống, từ cơ sở thực tiễn để đưa ra giải pháp hoàn thiện pháp luật về hợp đồng đã làm cho công trình khoa học của TS Đỗ Văn Đại trở thành những tài liệu hữu ích cho rất nhiều người trong đó có những người làm công tác nghiên cứu pháp luật về hợp đồng thương mại.

* Nhóm công trình nghiên cứu khoa học với tính chất là sổ tay pháp lý hướng dẫn cho các doanh nghiệp trong giao kết và thực hiện hợp đồng nói chung và hợp đồng thương mại nói riêng.

Nhiều công trình khoa học hướng đến mục tiêu cung cấp cho doanh nghiệp những kiến thức pháp lý khi giao kết hợp đồng thương mại như: Cẩm nang hợp đồng trong hoạt động thương mại của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (2007); ba công trình khoa học của trường Đại học Luật Hà Nội gồm cuốn sách: Hỏi & đáp Luật Thương Mại (hay Luật Kinh doanh, Luật Kinh tế), Nxb Chính trị- Hành chính (2011); Giáo trình một số hợp đồng thương mại đặc thù trong hoạt động thương mại và kỹ năng đàm phán soạn thảo, Nxb Công an nhân dân (2012) và sách: Hướng dẫn học môn học Luật Thương mại tập 2, Nxb Lao động (2014), cuốn sách của PGS. TS. Vũ Thị Hồng Yến: Những điều cần biết về ký kết và thực hiện hợp đồng dân sự (Theo Bộ luật Dân sự năm 2015), Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội (2017).

Các nghiên cứu khoa học chủ yếu tập trung vào hỏi đáp, hướng dẫn việc giao kết, thực hiện hợp đồng hoặc phân tích về các kỹ năng đàm phán, soạn thảo hợp đồng. Như vậy, nội dung các công trình khoa học này không giải quyết các lý luận hợp đồng mà chủ yếu là hướng dẫn, giải thích các quy định pháp luật về hợp đồng, nhằm giúp những chủ thể tham gia các giao dịch hợp đồng nói chung và hợp đồng thương mại nói riêng được trang bị kiến thức pháp lý cơ bản về hợp đồng để hạn chế những rủi ro, tranh chấp có thể xảy ra trên thực tế. Các công trình theo cách hướng dẫn, giải thích các quy định pháp luật về hợp đồng cũng đóng góp trong việc đào tạo những người học luật giúp họ hiểu rõ hơn nội dung của các quy định pháp luật vốn nhiều khi rất trừu tượng, khó hiểu.

* Nhóm các công trình nghiên cứu về pháp luật hợp đồng thương mại của một số quốc gia trên thế giới.

Đó là các công trình khoa học bài báo “Pháp luật hợp đồng Hoa Kỳ và những điểm khác biệt cơ bản so với pháp luật Việt Nam”, Tạp chí luật học của PGS TS Vũ Thị Lan Anh (2010); bài báo “Chế định hợp đồng theo pháp luật Cộng hòa Liên bang Đức” đăng trên tạp chí Luật học của PGS.TS Vũ Thị Lan Anh (2011), chuyên đề số 9 Pháp luật về hợp đồng trong hoạt động thương mại của một số quốc gia trên thế giới của Thạc sĩ Trần Quỳnh Anh và Nguyễn Ngọc Anh trong đề tài khoa học xây dựng nội dung học phần pháp luật Thương mại của một số quốc gia trên thế giới, Đại học Luật Hà Nội (2013)…

Việc nghiên cứu, nắm bắt nội dung của những công trình nghiên cứu trên giúp chúng ta rút ra được nhiều bài học, kinh nghiệm, điều chỉnh pháp luật về hợp đồng thương mại trong bối cảnh hội nhập Quốc tế và cân nhắc, bảo lưu một số quy định pháp luật phù hợp với đặc điểm kinh tế – xã hội của Việt Nam trong từng thời kỳ.

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

3.1. Mục đích nghiên cứu đề tài

Đề tài có mục đích nghiên cứu là xây dựng luận cứ khoa học cho việc đề xuất hoàn thiện quy định của pháp luật về hợp đồng thương mại trong điều kiện Bộ luật Dân sự 2015 có hiệu lực.

3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu đề tài

Để đạt được mục đích này, đề tài có nhiệm vụ nghiên cứu như sau:

Một là, nghiên cứu những vấn đề lý luận về hợp đồng thương mại, pháp luật về hợp đồng thương mại;

Hai là, nghiên cứu thực trạng của pháp luật về hợp đồng thương mại hiện nay;

Ba là, nghiên cứu để đưa ra quan điểm hoàn thiện pháp luật về hợp đồng thương mại trong mỗi tương thích với Bộ luật Dân sự năm 2015 và các đề xuất cụ thể nhằm hoàn thiện các đạo luật chuyên ngành có liên quan đến hợp đồng thương mại.

4. Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu

4.1. Đối tượng nghiên cứu

Tác giả nghiên cứu đối tượng của luận văn này là các quy định pháp luật hiện hành về hợp đồng thương mại. Các quy định chủ yếu nằm trong các văn bản luật như Luật Thương mại 2005 và các đạo luật có liên quan như Bộ luật Dân sự 2015 và một số đạo luật chuyên ngành khác.

4.2. Phạm vi nghiên cứu

Pháp luật về hợp đồng thương mại có nội hàm rất rộng. Vì vậy, luận văn chỉ tập trung nghiên cứu pháp luật về hợp đồng thương mại ở một số vấn đề như khái niệm hợp đồng thương mại, giao kết hợp đồng, nội dung hợp đồng, điều kiện có hiệu lực và hợp đồng vô hiệu, sửa đổi, bổ sung, chấm dứt hợp đồng, các chế tài đối với hành vi vi phạm hợp đồng thương mại. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu thực trạng pháp luật về hợp đồng thương mại, tác giả đề xuất các quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật hợp đồng thương mại nhằm đáp ứng các yêu cầu của tình hình mới trong lĩnh vực hoạt động thương mại.

5. Phương pháp nghiên cứu

Việc nghiên cứu của đề tài được dựa trên nền tảng Chủ nghĩa Mác – Lênin chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử để phân tích cơ sở lý luận của vấn đề thuộc đối tượng nghiên cứu. Ngoài phương pháp nghiên cứu chung, cơ bản này, luận văn còn sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu chuyên ngành khác như so sánh, phân tích, tổng hợp…

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Luận văn thạc sĩ “Pháp luật về hợp đồng thương mại Việt Nam – Thực trạng và một số giải pháp hoàn thiện” được thực hiện trên cơ sở kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học đã công bố trước đây. Tuy nhiên với tư cách là một luận văn thạc sĩ luật kinh tế, luận văn cũng có những đóng góp mới, bao gồm:

Một là, phân tích, đánh giá một cách tổng thể các vấn đề liên quan đến pháp luật về hợp đồng thương mại như khái niệm và đặc điểm của hợp đồng, giao kết nội dung hợp đồng, điều kiện có hiệu lực và hợp đồng vô hiệu, thực hiện, sửa đổi, bổ sung, chấm dứt hợp đồng, các chế tài đối với hành vi vi phạm trong mối liên hệ với Bộ luật Dân sự 2015;

Hai là, đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật về hợp đồng thương mại để đảm bảo sự tương thích với các quy định về hợp đồng trong Bộ luật Dân sự 2015 và phù hợp với yêu cầu hội nhập thương mại quốc tế.

Ba là, việc nghiên cứu đề tài góp phần đảm bảo sự thống nhất trong việc áp dụng pháp luật về hợp đồng thương mại, phù hợp với bản chất của hợp đồng và xu thế phát triển của kinh tế – xã hội. Bên cạnh đó, còn góp phần xây dựng các quy định cũng như việc hướng dẫn chi tiết các quy định về hợp đồng ở mỗi lĩnh vực ở mức độ tập trung cao và dễ tiếp cận, tránh tình trạng một vấn để được hướng dẫn ở nhiều văn bản khác nhau, dẫn đến sự tản mạn và khó khăn trong quá trình tìm hiểu và áp dụng pháp luật.

Bốn là, cung cấp các kiến thức cơ bản về pháp luật hợp đồng thương mại, làm rõ thực trạng và đề xuất một số quan điểm và giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật về hợp đồng thương mại.

Năm là, thông qua việc làm rõ thực trạng của pháp luật hợp đồng thương mại, luận văn góp phần giúp các thương nhân hiểu biết và vận dụng một cách linh hoạt các quy định pháp luật trong việc giao kết, thực hiện hợp đồng trong hoạt động thương mại.

7. Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn được kết cấu thành ba chương, cụ thể như sau:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về hợp đồng thương mại và pháp luật về hợp đồng thương mại.

Chương 2: Thực trạng pháp luật hợp đồng thương mại ở Việt Nam.

Chương 3: Quan điểm và giải pháp hoàn thiện pháp luật về hợp đồng thương mại Việt Nam.