[Luận văn 2023] Pháp luật về giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa từ thực tiễn xét xử tại tỉnh Bình Dương – ThS. Huỳnh Ngọc Chung

[Luận văn 2023] Pháp luật về giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa từ thực tiễn xét xử tại tỉnh Bình Dương – ThS. Huỳnh Ngọc Chung

1.   Lý do thực hiện đề tài

Việt Nam trong quá trình đổi mới chuyển từ nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu sang nền kinh tế thị trường, mở cửa hội nhập với kinh tế quốc tế, đã đạt được những bước tiến đáng kể. Cùng với sự phát triển về kinh tế, các giao dịch, hoạt động thương mại ngày càng trở nên phổ biến, đa dạng trong đời sống. Trao đổi mua bán hàng hóa được xem là một bộ phận chủ yếu của hoạt động thương mại, là cầu nối giữa sản xuất và tiêu dùng. Hoạt động mua bán hàng hóa được mở rộng và phát triển với sự gia tăng về số lượng, chất lượng hàng hóa, hình thức của hàng hóa, cũng như số lượng người tham gia hoạt động kinh doanh với nhau. Ngày nay, hoạt động mua bán hàng hóa không chỉ diễn ra ở phạm vi một quốc gia mà còn mở rộng ra cả các quốc gia khác nhau trên toàn thế giới, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trong nước, cũng như phát triển quan hệ kinh tế giữa các quốc gia.

Khi các bên tiến hành hoạt động mua bán hàng hóa có thể thỏa thuận bằng lời nói, bằng văn bản hoặc được xác lập bằng hành vi cụ thể, được gọi là hợp đồng mua bán hàng hóa. Hợp đồng mua bán hàng hóa là sự thỏa thuận giữa bên mua và bên bán nhằm đạt được lợi ích mà mỗi bên hướng đến khi thiết lập giao dịch với nhau. Việc nắm vững, hiểu rõ các quy định của pháp luật về hợp đồng mua bán hàng hóa sẽ giúp các chủ thể kinh doanh ký kết và thực hiện hợp đồng được thuận lợi và hiệu quả. Tuy nhiên, trên thực tế còn khá nhiều trường hợp các bên tỏ ra lúng túng khi thực hiện hợp đồng mua bán hàng hóa, dẫn đến những tranh chấp đáng tiếc xảy ra. Các tranh chấp ngày một tăng về số lượng và sự phức tạp của từng vụ việc, đòi hỏi phải có một hệ thống pháp luật điều chỉnh toàn diện, cơ chế giải quyết tranh chấp nhanh gọn, để không ảnh hưởng đến uy tín của doanh nghiệp và hoạt động kinh doanh của các bên.

Pháp luật Việt Nam quy định các hình thức giải quyết tranh chấp trong kinh doanh thương mại nói chung và đối với hợp đồng mua bán hàng hóa nói riêng bao gồm thương lượng, hòa giải, Trọng tài thương mại và Tòa án. Ở mỗi phương thức giải quyết tranh chấp đều có những ưu điểm và hạn chế riêng. Các bên cân nhắc để lựa chọn hình thức giải quyết tranh chấp phù hợp nhằm tháo gỡ một cách có hiệu quả những mâu thuẫn, bất đồng xảy ra. Và một trong những lựa chọn thường được các bên áp dụng khi tranh chấp phát sinh là thông qua Tòa án. Bởi Tòa án là cơ quan tài phán quốc gia, quá trình giải quyết tranh chấp được tiến hành theo trình tự, thủ tục nghiêm ngặt, chặt chẽ. Bản án hay quyết định của Tòa án về vụ việc tranh chấp nếu các bên không tự nguyện thực hiện, sẽ được đảm bảo thi hành bằng sức mạnh cưỡng chế của Nhà nước. Nhưng bên cạnh ưu điểm, phương thức giải quyết bằng Tòa án cũng tồn tại một số bất cập như thủ tục thiếu linh hoạt, thời gian giải quyết kéo dài, nguyên tắc xét xử công khai có thể ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp khi bí mật kinh doanh bị tiết lộ, cũng làm cho các doanh nghiệp băn khoăn trong việc lựa chọn.

Bình Dương là một tỉnh thuộc miền Đông Nam bộ, nằm trong Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam. Bình Dương được xem là một trong các tỉnh đang có tốc độ kinh tế phát triển khá mạnh mẽ, thu hút nguồn vốn nước ngoài năng động, một trung tâm công nghiệp với nhiều khu công nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Theo đó, hoạt động mua bán hàng hóa tại tỉnh Bình Dương vô cùng phát triển, kéo theo các tranh chấp về hợp đồng mua bán hàng hóa diễn ra nhiều và phức tạp hơn. Vì vậy, việc giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán thông qua Tòa án có ý nghĩa rất quan trọng nhằm đảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp của các bên trong hợp đồng, tạo môi trường kinh doanh an toàn, lành mạnh cho các chủ thể kinh doanh.

Bằng việc chọn đề tài luận văn “Pháp luật về giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa từ thực tiễn xét xử tại tỉnh Bình Dương”, tác giả mong muốn nghiên cứu một cách có hệ thống và đầy đủ những quy định của pháp luật Việt Nam về giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa tại Tòa án, đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật và các khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình giải quyết. Thông qua đó, đề ra các giải pháp, kiến nghị nhằm hoàn thiện những quy định của pháp luật về giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa tại Tòa án, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế tại tỉnh Bình Dương nói riêng và cả nước nói chung.

Tổng quan tình hình nghiên cứu

Qua nghiên cứu, tác giả nhận thấy vấn đề giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa tại Tòa án không phải là vấn đề mới trong hoạt động nghiên cứu, bằng chứng là đã có các công trình nghiên cứu có liên quan như sau:

Luận án, Luận văn

Võ Sỹ Mạnh (2015), “Vi phạm cơ bản hợp đồng theo Công ước Viên năm 1980 về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế và định hướng hoàn thiện các quy định có liên quan của pháp luật Việt Nam”, Luận án Tiến sĩ Luật học, Trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh. Luận án đã nghiên cứu những vấn đề liên quan đến vi phạm cơ bản, là các quy định của Công ước Viên và pháp luật Việt Nam về vi phạm cơ bản hợp đồng, về các chế tài được áp dụng khi có sự vi phạm cơ bản hợp đồng. Luận án nghiên cứu sự vi phạm hợp đồng từ phía người bán và người mua trong hợp đồng mua bán hàng hóa nói chung và hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế nói riêng. Những án lệ, những vụ tranh chấp cũng như thực tiễn xét xử các của Tòa án và Trọng tài của một số quốc gia là thành viên của Công ước Viên. Ngoài ra, luận án còn phân tích những khó khăn trong việc áp dụng các quy định về vi phạm cơ bản của pháp luật Việt Nam so với quy định của Công ước Viên.

Trương Thị Hà (2015), “Giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa theo thủ tục sơ thẩm tại Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội”, Luận văn Thạc sĩ Luật học, Trường Đại học Quốc gia Hà Nội. Luận văn đã nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống từ quy định của pháp luật đến thực trạng, các giải pháp hoàn thiện và nâng cao việc giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa theo thủ tục sơ thẩm. Tuy nhiên, luận văn này được nghiên cứu trước thời điểm Bộ luật Dân sự năm 2015, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 và các văn bản hướng dẫn thi hành ra đời. Cho nên, những khuyến nghị và giải pháp trong luận văn và một số đề xuất đã không còn phù hợp với tình hình hiện nay.

Trương Thị Thùy Dương (2018), “Hợp đồng mua bán hàng hóa theo pháp luật Việt Nam”, Luận văn Thạc sĩ Luật học, Trường Đại học Luật Huế. Luận văn đã nghiên cứu các quy định của pháp luật về hợp đồng mua bán hàng hóa, thực tiễn áp dụng pháp luật về hợp đồng mua bán hàng hóa tại Việt Nam, các giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật thương mại về hợp đồng mua bán hàng hóa, nâng cao hiệu quả việc thực hiện hợp đồng mua bán hàng hóa theo pháp luật Việt Nam. Tuy nhiên, luận văn này chỉ nghiên cứu hợp đồng mua bán hàng hóa trong nước, các nội dung chủ thể, điều khoản của hợp đồng, hình thức hợp đồng, chưa nghiên cứu về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế.

Nguyễn Minh Hoàng Vương (2020), “Giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa từ thực tiễn xét xử sơ thẩm của Tòa án nhân dân Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh”, Luận văn Thạc sĩ Luật học, Viện Hàn Lâm khoa học xã hội Việt Nam. Luận văn đã nghiên cứu, phân tích một số vấn đề lý luận và quy định của pháp luật Việt Nam về giải quyết các tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa bằng con đường Tòa án, đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết các tranh chấp thương mại. Tuy nhiên, luận văn này chỉ nghiên cứu thực trạng áp dụng pháp luật và thực tiễn xét xử sơ thẩm tại Tòa án nhân dân Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh, chưa nghiên cứu trình tự, thủ tục giải quyết tranh chấp tại cấp phúc thẩm.

Sách tham khảo

Đỗ Văn Đại (2010), “Các biện pháp xử lý việc không thực hiện đúng hợp đồng”, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia. Tác giả đã đề cập đến khái niệm về vi phạm cơ bản hợp đồng và cho rằng chỉ nên coi những vi phạm có ảnh hưởng đến hợp đồng mới là cơ bản, việc xác định tính chất nghiêm trọng của hành vi vi phạm hợp đồng là phụ thuộc hoàn cảnh cụ thể và khi có tranh chấp Tòa án sẽ tự xác định.

Đỗ Văn Đại (2014), “Luật Hợp đồng Việt Nam – Bản án và Bình luận bản án tập 2”, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia. Trên cơ sở tuyển chọn, trích dẫn các bản án có tính điển hình, tác giả tập trung phân tích, bình luận vấn đề pháp lý cơ bản của pháp luật hợp đồng Việt Nam, có so sánh, tham chiếu với những nội dung tương ứng của pháp luật quốc tế và pháp luật nhiều quốc gia khác. Qua đó, tác giả đưa ra một số đánh giá, kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật hợp đồng tại Việt

Nguyễn Thị Dung và Tập thể giảng viên Bộ môn Luật Thương mại Trường Đại học Luật Hà Nội (2017), “Luật kinh tế chuyên khảo”, Nhà xuất bản Lao động. Nội dung sách đã trình bày bao quát toàn bộ các vấn đề cơ bản quan trọng nhất trong hệ thống pháp luật kinh tế, cung cấp những kiến thức pháp luật cơ bản và cần thiết cho thực tiễn kinh doanh và thực tiễn quản lý nhà nước đối với hoạt động kinh doanh.

Bài viết tạp chí

Đỗ Văn Đại (2011), “Hướng tới sự thống nhất pháp luật về xử lý vi phạm hợp đồng ở Việt Nam”, Kỷ yếu Hội thảo “Hoàn thiện các báo cáo rà soát Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư, Luật Thương mại” do VCCI phối hợp với Văn phòng Chính phủ tổ chức tại thành phố Hồ Chí Minh, ngày 24/8/2011. Bài viết đã chỉ ra những bất cập trong việc áp dụng chế tài tạm ngừng thực hiện hợp đồng theo quy định tại Điều 308 Luật Thương mại và quyền hoãn thực hiện hợp đồng của bên mua theo quy định tại khoản 2 Điều 415 Bộ luật Dân sự năm 2005, vì những khó khăn trong việc xác định cái gọi là vi phạm cơ bản hợp đồng – điều kiện để áp dụng chế tài tạm ngừng thực hiện hợp đồng theo quy định của Luật Thương mại.

Lê Thị Hải Ngọc, Phạm Lê Nhật Hoàng (2020), “Thực trạng pháp luật về trách nhiệm cung cấp thông tin hàng hóa của tổ chức, cá nhân kinh doanh và một số giải pháp hoàn thiện”, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số 42/2020, Tr.70-

Bài viết đã phân tích về thông tin hàng hóa, về trách nhiệm cung cấp thông tin hàng hóa của cá nhân, tổ chức kinh doanh, thực tiễn thi hành pháp luật và đưa ra một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về trách nhệm cung cấp thông tin hàng hóa của tổ chức, cá nhân kinh doanh đối với người tiêu dùng.

Đoàn Đức Lương (2020), “Áp dụng Bộ luật Dân sự và Luật Thương mại trong quan hệ hợp đồng”, Tạp chí Pháp luật và Thực tiễn, (43): 1-11. Bài viết đã phân tích vấn đề chọn luật áp dụng trong hợp đồng, thời điểm chọn luật áp dụng khi xác lập hợp đồng để làm căn cứ phát sinh các quyền và nghĩa vụ hoặc để giải quyết tranh chấp, hình thức chọn luật của các chủ thể, Bộ luật Dân sự hay Luật Thương mại áp dụng để giải quyết tranh chấp có phụ thuộc thẩm quyền giải quyết vụ án dân sự hay vụ án kinh doanh thương mại.

Đinh Văn Cường (2020), “Thực trạng pháp luật và một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật về chế tài phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại và mối quan hệ giữa hai chế tài”, Tạp chí Khoa học Kiểm sát, số (03). Bài viết tập trung phân tích thực trạng pháp luật và mối quan hệ giữa chế tài phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại, qua đó đưa ra một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật về vấn đề này.

Các công trình nghiên cứu nêu trên làm sáng tỏ các vướng mắc, khó khăn trong quá trình giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa tại Tòa án nhân dân. Không những vậy, các công trình nghiên cứu cũng phân tích nguyên nhân dẫn đến tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa và giải pháp nâng cao hiệu quả công tác giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa tại Tòa án.

Tuy nhiên, việc nghiên cứu đề tài pháp luật về giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa vẫn là cấp thiết, bởi lẽ các quy định pháp luật về vấn đề này vẫn còn nhiều bất cập, chưa thực sự phù hợp với tình hình thực tiễn. Đồng thời, luận văn của tôi đi sâu tìm hiểu và nghiên cứu vấn đề giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa từ thực tiễn xét xử tại tỉnh Bình Dương là có tính đặc thù và cá biệt, chưa nêu ra được trong các công trình nghiên cứu gần đây. Tác giả đề tài mong muốn góp phần làm rõ hơn những vấn đề lý luận cơ bản về tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa, chỉ ra những bất cập của hợp đồng mua bán hàng hóa các chủ thể kinh doanh mắc phải khi xác lập và thực hiện hợp đồng. Thực trạng áp dụng pháp luật khi giải quyết các tranh chấp phát sinh từ hợp đồng mua bán hàng hóa tại Tòa án và đề xuất định hướng, giải pháp hoàn thiện quy định của pháp luật về giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa tại Tòa án.