[Luận văn 2023] Giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng – thực tiễn tại Toà án nhân dân tỉnh Bình Dương – ThS. Nguyễn Thị Thu Hồng

[Luận văn 2023] Giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng – thực tiễn tại Toà án nhân dân tỉnh Bình Dương – ThS. Nguyễn Thị Thu Hồng

Lý do chọn thực hiện đề tài

Tranh chấp hợp đồng tín dụng là một trong các dạng tranh chấp phổ biến hiện nay được giải quyết tại Tòa án nhân dân các cấp. Trong những năm gần đây các vụ án về tranh chấp kinh doanh thương mại đã không ngừng gia tăng, đặc biệt là các tranh chấp về tín dụng.

Trong những năm qua, hệ thống pháp luật về giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng ở Việt Nam hiện nay tuy đã được hoàn thiện so với trước đây, nhưng vẫn còn chứa đựng một số bất cập, hạn chế, ảnh hưởng đến chất lượng, hiệu quả giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng tại tòa án. Tư duy tách bạch giữa các ngành luật trong hệ thống pháp luật, đặc biệt là sự phân biệt giữa luật dân sự và luật kinh tế tồn tại trong một thời gian dài đã được cải thiện đáng kể sau khi ban hành BLDS năm 2015 với sự thay đổi nhận thức về vai trò của Bộ luật Dân sự và các luật chuyên ngành trong hệ thống luật tư, nhưng về các vấn đề cụ thể, pháp luật vẫn chưa hoàn toàn có sự đồng bộ, thống nhất. Bên cạnh đó, mặc dù BLTTDS năm 2015 đã tạo khung pháp lý về các hoạt động tố tụng dân sự, góp phần nâng cao chất lượng giải quyết các vụ án về loại tranh chấp HĐTD. Tuy nhiên, tranh chấp HĐTD là lĩnh vực rộng phức tạp, được điều chỉnh bởi nhiều văn bản quy phạm pháp luật, liên quan nhiều pháp luật chuyên ngành, một số quy định pháp luật điều chỉnh các quan hệ này đã thể hiện sự chưa phù hợp. Điều này đã dẫn đến việc giải quyết các tranh chấp này tại tòa án hiện đang gặp nhiều khó khăn và nhiều vụ án đã không được giải quyết dứt điểm¹.

Thực tiễn giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng tại tòa án cho thấy tranh chấp hợp đồng tín dụng ở Việt Nam chủ yếu tập trung vào vấn đề xác định hợp đồng bảo đảm cho khoản vay tại TCTD có hiệu lực hay không để từ đó tòa án chấp nhận hay không chấp nhận yêu cầu xử lý tài sản bảo đảm của TCTD để thu hồi nợ. Rất ít tranh chấp xảy ra liên quan đến xác định thứ tự ưu tiên giữa bên nhận bảo đảm với các chủ thể khác có quyền, lợi ích xung đột trên tài sản bảo đảm. Tòa án khi giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng có thể tuyên hợp đồng bảo đảm vô hiệu vì rất nhiều lý do khác nhau, bao gồm cả những lý do không được quy định trong luật. Trong khi đó, các quy định về biện pháp bảo đảm (thế chấp, bảo lãnh) thực hiện hợp đồng tín dụng, đặc biệt là pháp luật về xử lý tài sản bảo đảm, còn có hạn chế, dẫn đến hiệu quả giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng về xử lý tài sản bảo đảm còn thấp, ngay cả sau khi đã có quy định mở hơn của Nghị quyết số 42/2017/QH14 của Quốc hội về thí điểm xử lý nợ xấu của các TCTD.

Bình Dương là địa phương có tốc độ phát triển kinh tế cao (8-8,3%/năm). Đến cuối năm 2021, thu nhập bình quân đầu người đạt 152 triệu đồng/người/năm (gần 7.000 USD)². Với 5 đô thị lớn (thành phố Thủ Dầu Một, thành phố Dĩ An, thành phố Thuận An, thị xã Bến Cát, thị xã Tân Uyên) là địa bàn tập trung khu công nghiệp, khu kinh tế, khu chế xuất do đó nhu cầu “tín dụng” rất lớn. Trong thời gian qua, các giao dịch về tín dụng ngày càng phát triển mạnh mẽ đáp ứng nhu cầu về vốn cho hoạt động đầu tư sản xuất kinh doanh. Cùng với đó các tranh chấp về hợp đồng tín dụng cũng diễn ra ngày càng đa dạng, phức tạp. Trong các phương thức lựa chọn giải quyết tranh chấp mà Luật đã quy định thì Toà án vẫn là phương thức thường được sử dụng để giải quyết tranh chấp HĐTD tại tỉnh Bình Dương. Bên cạnh những kết quả đạt được thì thực tiễn giải quyết tranh chấp HĐTD tại TAND tỉnh Bình Dương vẫn phát sinh những vướng mắc, bất cập nhất định xuất phát từ thực trạng quy định pháp luật vẫn còn nhiều điểm tồn tại cần tiếp tục phải khắc phục. Việc giải quyết các vụ án này tại các Tòa án nói chung cũng như tại Tòa án tỉnh Bình Dương thường đạt hiệu quả chưa cao do nhiều nguyên nhân trong đó có những quy định của pháp luật chưa rõ ràng, chưa chặt chẽ, sự phối hợp chưa thống nhất, đồng bộ từ các cơ quan ban ngành dẫn đến việc nhiều vụ án chậm giải quyết hoặc kéo dài không thể giải quyết gây nên những bức xúc cho người tham gia tố tụng, ảnh hưởng đến niềm tin của Nhân dân vào các cơ quan tiến hành tố tụng, trong đó có Tòa án.

Từ tất cả các lý do nêu trên, tác giả đã lựa chọn đề tài nghiên cứu: “Giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng – thực tiễn tại Toà án nhân dân tỉnh Bình Dương” để làm luận văn thạc sĩ luật học, chuyên ngành Luật kinh tế.

Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Thời gian qua, đã có một số công trình nghiên cứu pháp luật về giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng, dưới nhiều khía cạnh và cập độ khác nhau (Luận án/Luận văn, bài viết khoa học, đề tài khoa học). Có thể kể đến một số công trình sau:

Trần Ngọc Sơn (2017), “Giải quyết các tranh chấp về hợp đồng tín dụng liên quan đến thế chấp tại Nghệ An”, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật. Bài viết đã phân tích một số trường hợp điển hình trong giải quyết các tranh chấp về hợp đồng tín dụng liên quan đến thế chấp tại Nghệ An, bài viết đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về hợp đồng tín dụng liên quan đến thế chấp.

Thái Văn Đoàn (2020), “Một số vấn đề cần lưu ý khi kiểm sát giải quyết vụ án tranh chấp hợp đồng tín dụng”, Tạp chí Kiểm sát. Bài viết nêu quá trình kiểm soát một số vụ án tranh chấp hợp đồng tín dụng có thiếu sót dẫn đến vụ án bị hủy, sửa. Từ đó, rút ra một số kinh nghiệm trong việc xem xét nguồn gốc tài sản thế chấp, kiểm sát chặt chẽ việc Toà án xem xét, thẩm định tại chỗ; công nhận hợp đồng thế chấp đúng chủ thể khi xử lí tài sản thế chấp thuộc sở hữu của nhiều chủ thể khác nhau

Trần Thị Thùy Trang (2014), Pháp luật về giải quyết tranh chấp phát sinh từ hợp đồng tín dụng bằng con đường Tòa án ở Việt Nam, Luận văn Thạc sĩ Luật học tại Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội. Luận văn đã tập trung nghiên cứu và làm rõ một số vấn đề cơ bản về hợp đồng tín dụng và các nguyên nhân, phương pháp giải quyết tranh chấp phát sinh từ hợp đồng tín dụng, chủ yếu là phương pháp giải quyết tranh chấp bằng con đường toà án. Luận văn cũng đã phân tích thực trạng quy định thẩm quyền của Toà án và trực tự thủ tục giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng. Trong đó, công trình cũng đã làm rõ một số dạng tranh chấp phát sinh từ hợp đồng tín dụng như: tranh chấp đòi nợ quá hạn và lãi suất, vấn đề nhập nhằng giữa hợp đồng thế chấp và hợp đồng bão lãnh. Đồng thời, tác giả luận văn cũng đã đưa ra một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật nhằm hạn chế tranh chấp phát sinh từ hợp đồng tín dụng.

Trần Võ Hữu Chánh (2019), Giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng theo pháp luật Việt Nam hiện nay từ thực tiễn xét xử của Toà án nhân dân quận 9 thành phố Hồ Chí Minh, Luận văn Thạc sĩ Luật Kinh tế, Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam. Luận văn đã tìm ra những mâu thuẫn trong pháp luật về giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng tại Toà án và thực tiễn giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng tại Toà án nhân dân quận 9, thành phố Hồ Chí Minh, trên cơ sở có những kiến nghị để hoàn thiện pháp luật giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng.

Trần Tuấn Anh (2016), Giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng qua thực tiễn xét xử của Tòa án nhân dân tỉnh Phú Thọ, Luận văn thạc sĩ Luật học tại Học viện khoa học xã hội – Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Công trình đã phân tích và làm rõ một số quy định của pháp luật về hợp đồng tín dụng còn vướng mắc, khó khăn áp dụng trong thực tiễn. Đồng thời, tìm hiểu thực tiễn vận dụng pháp luật khi giải quyết về tranh chấp hợp đồng tín dụng tại Tòa án nhân dân tỉnh Phú Thọ trong những năm gần đây. Trên cơ sở đó, tác giả luận văn đã đưa ra phương hướng và giải pháp nâng cao giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng tại Tòa án.

Phạm Thị Như Bình (2016), Giải quyết tranh chấp phát sinh từ hợp đồng tín dụng tại tòa án cấp sơ thẩm theo pháp luật Việt Nam, Luận văn Thạc sĩ Luật học tại Trường Đại học Luật, Đại học Huế. Luận văn đã làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cơ bản của pháp luật Việt Nam về HĐTD và việc giải quyết tranh chấp phát sinh từ HĐTD tại Tòa án cấp sơ thẩm. Đồng thời, thông qua việc nghiên cứu những vấn đề pháp lý về mặt lý luận, luận văn phân tích thực trạng áp dụng các quy định đó trong thực tiễn, chỉ ra những vấn đề phát sinh và bất cập về giải quyết tranh chấp phát sinh từ HĐTD tại Tòa án cấp sơ thẩm. Trên cơ sở đó, tác giả luận văn đưa ra những kiến nghị, giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật hiện hành về giải quyết tranh chấp phát sinh từ HĐTD tại Tòa án cấp sơ thẩm.

Nguyễn Ngọc Lương (2017), “Pháp luật điều chỉnh hoạt động cấp tín dụng của NHTM ở Việt Nam”, Luận án tiến sĩ luật học, Trường ĐH Luật Hà Nội. Luận án đã làm sáng tỏ một số nội dung cơ bản nhất về hoạt động cấp tín dụng và pháp luật về hoạt động cấp tín dụng của NHTM, cấu trúc pháp luật về hoạt động cấp tín dụng của NHTM; đánh giá khách quan về thực trạng các nhóm quy định pháp luật hiện hành về hoạt động cấp tín dụng của NHTM; trên cơ sở đó, đề xuất phương hướng và các giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật điều chỉnh hoạt động cấp tín dụng của NHTM ở Việt Nam hiện nay

Phạm Văn Đàm (2016), “Pháp luật về bảo đảm thực hiện hợp đồng tín dụng bằng biện pháp bảo lãnh”, Luận án tiến sĩ luật học, Học viện Khoa học xã hội. Luận án đã làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn của pháp luật về bảo đảm thực hiện hợp đồng tín dụng bằng biện pháp bảo lãnh, để từ đó, đề xuất các định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật cũng như nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật nhằm bảo đảm thực hiện hiệu quả hợp đồng tín dụng bằng biện pháp bảo lãnh

Phạm Văn Lưỡng (2020), “Thế chấp quyền sử dụng đất của hộ gia đình để bảo đảm thực hiện hợp đồng tín dụng Ngân hàng theo pháp luật Việt Nam”, Luận án tiến sĩ luật học, Học viện Khoa học xã hội. Luận án đã làm sáng tỏ những vấn đề lý luận pháp luật về thế chấp quyền sử dụng đất của hộ gia đình để bảo đảm thực hiện hợp đồng tín dụng ngân hàng, phân tích và đánh giá thực trạng pháp luật hiện hành, để từ đó đưa ra định hướng và các giải pháp hoàn thiện pháp luật về thế chấp quyền sử dụng đất của hộ gia đình để bảo đảm thực hiện hợp đồng tín dụng ngân hàng ở Việt Nam hiện nay.

Lương Khải Ân (2021), “Hợp đồng cho vay trong lĩnh vực tín dụng ngân hàng – Lý luận và thực tiễn áp dụng”, Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật năm 2021. Tác giả chuyên khảo đã phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam về hợp đồng cho vay trong lĩnh vực tín dụng ngân hàng; từ đó đề xuất giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về vấn đề này.

Có thể thấy rằng, hoạt động cấp tín dụng có vai trò quan trọng không chỉ đối với các doanh nghiệp mà còn đối với toàn xã hội. Trong đó, hợp đồng tín dụng là đối tượng được nhiều chủ thể quan tâm, trong đó, có cả các chủ thể trực tiếp tham gia vào quan hệ tín dụng mà còn các chuyên gia trong lĩnh vực pháp lý. Mục đích của các chủ thể là tạo ra môi trường pháp lý thuận lợi, thúc đẩy cho môi trường tài chính ngân hàng phát triển lành mạnh. Dù vậy, các quy định của pháp luật hiện hành cũng như việc thực thi pháp luật trên thực tế còn nhiều bất cập, vướng mắc. Các công trình đã liệt kê ở trên đã phần nào đề cập và giải quyết một số vấn đề trong việc giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng, song, các vấn đề còn bỏ ngỏ hoặc chưa được đề cập cần được tiếp tục nghiên cứu. Bên cạnh đó, chưa có công trình nào nghiên cứu pháp luật về giải quyết các tranh chấp hợp đồng tín dụng qua thực tiễn tại TAND tỉnh Bình Dương. Do đó, việc tác giả lựa chọn đề tài là không trùng lắp với các công trình nghiên cứu nói trên.