[Luận văn 2020] Điều kiện kết hôn theo Luật Hôn nhân gia đình năm 2014 và thực tiễn áp dụng tại huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình – ThS. Hà Thị Ly

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của nghiên cứu

Dưới góc độ pháp lý, hôn nhân là sự kết hợp hoàn toàn tự nguyện giữa một nam và một nữ trên cơ sở bình đẳng và tôn trọng nhau, được xác lập sau khi nam nữ đăng ký kết hôn khi đủ điều kiện kết hôn và tiến hành tại cơ quan có thẩm quyền. Như vậy, hôn nhân là sự ràng buộc về quyền và nghĩa vụ giữa một bên là vợ và một bên là chồng, được pháp luật quy định chặt chẽ về thời điểm hình thành, tồn tại và chấm dứt quan hệ. Hiện nay, không riêng gì Việt Nam, để có một cuộc hôn nhân hợp pháp thì các nước đều đặt ra điều kiện cần thiết để đảm bảo tính hợp lệ của cuộc hôn nhân hay nói cách khác là điều kiện kết hôn. Trong số đó, hầu hết các nước đều tính đến các yếu tố sinh học, tâm lý và xã hội học. Các yếu tố sinh học liên quan đến tuổi tác, giới tính và tình trạng sức khỏe của vợ chồng tương lai. Yếu tố tâm lý liên quan đến sự tự do ý chí của các bên. Và khía cạnh xã hội học liên quan đến các mối quan hệ của những người liên quan đến hôn nhân.

Ở Việt Nam, điều kiện kết hôn được quy định tử Luật Hôn nhân và gia đình năm 1959 (từ Điều 4 đến Điều 10), Luật Hôn nhân và gia đình năm 1986 (từ Điều 5 đến Điều 7), Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 (Điều 9 và Điều 10), Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 (Điều 8). Theo đó, quy định điều kiện kết hôn của Việt Nam đã có những bước tiến bộ đáng kể từ kỹ thuật lập pháp cho đến nội dung điều chỉnh tử trước cho đến nay. Sự thay đổi trong việc xây dựng pháp luật về điều kiện kết hôn nhằm giải quyết những bất cập trong quá trình tuân thủ và áp dụng pháp luật của các chủ thể trên thực tế. Đồng thời, thể hiện trách nhiệm của nhà nước trong việc bảo đảm ngày càng tốt hơn quyền con người nhất là quyền kết hôn, lập gia đình và bình đẳng trong hôn nhân.

Tuy nhiên, trên thực tế việc thực hiện quy định về điều kiện kết hôn theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 tại các tỉnh, thành trên cả nước nói chung và trên địa bàn huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình nói riêng còn tồn tại những khó khăn, hạn chế nhất định. Chính những khó khăn, hạn chế trong việc thực hiện pháp luật về điều kiện kết hôn đã làm cho tinh khả thi, tỉnh hiệu quả của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 không được đảm bảo. Nhất là huyện Mai Châu, là một trong những đơn vị hành chính có tỷ lệ người dân tộc thiểu số (chiếm trên 88%) sinh sống là chủ yếu. Bên cạnh đó, dưới góc độ nghiên cứu thì hiện nay chưa có một công trình nào nghiên cứu riêng biệt về điều kiện kết hôn theo địa bàn, đặc biệt là trên địa bàn huyện Mai Châu – tỉnh Hòa Bình.

Xuất phát từ những đòi hỏi mang tính chất lý luận và thực tiễn trên thị việc lựa chọn chủ đề “Điều kiện kết hôn theo Luật Hôn nhân gia đình năm 2014 và thực tiễn áp dụng tại huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình” làm đề tài nghiên cứu có tính cấp thiết, tỉnh thời sự.

2. Tình hình nghiên cứu

Qua việc tìm kiếm tài liệu, phân tích tài liệu liên quan đến điều kiện kết hôn thì trong thời gian vừa qua, đã có các công trình nghiên cứu trực tiếp và gián tiếp đến điều kiện kết hôn như sau: Nguyễn Thanh Vân Hằng, Vi phạm điều kiện kết hôn của đồng bào dân tộc thiểu số ở khu vực Tây Bắc Việt Nam, Luận văn thạc sĩ Luật học, Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, 2015, Lưu Huyền Ngọc, So sánh các điều kiện kết hôn theo pháp luật Việt Nam và pháp luật Trung Quốc, Luận văn thạc sĩ Luật học, Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, 2017, Nguyễn Thị Vân, Kết hôn theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, Luận văn thạc sĩ Luật học, Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, 2015, Hoàng Văn Chiến, Quyền tự do kết hôn từ thực tiễn tỉnh Vĩnh Phúc, Luận văn thạc sĩ Luật học, Học viện Khoa học xã hội, 2015, Nguyễn Huyền Trang, Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về kết hôn trái pháp luật trong tình hình xã hội hiện nay, Luận văn thạc sĩ Luật học, Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, 2017… Có thể thấy, mặc dù các công trình trên đã nghiên cứu nhắc đến nhóm quy phạm về điều kiện kết hôn. Tuy nhiên, qua tìm hiểu của học viên thì chưa có công trình riêng biệt nào nghiên cứu đến điều kiện kết hôn theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 và thực tiễn áp dụng quy định về điều kiện kết hôn trên địa bàn huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình.

3. Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu những vấn đề lý luận về điều kiện kết hôn đánh giá thực tiễn áp dụng quy định trên địa bàn huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình thì đề tài đưa ra các giải pháp hoàn thiện pháp luật và bảo đảm hiệu quả quá trình áp dụng pháp luật về điều kiện kết hôn trên địa bàn huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình trong thời gian tới.

4. Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, luận văn cần phải giải quyết những nhiệm vụ cụ thể sau:

– Nêu và phân tích khái niệm, ý nghĩa, mục đích của quy định về điều kiện kết hôn;

– Làm rõ các yếu tố tác động đến pháp luật và áp dụng pháp luật về điều kiện kết hôn;

– Chỉ ra nội dung quy định về điều kiện kết hôn theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014;

– Đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật về điều kiện kết hôn tại huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình;

– Nêu định hướng và đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và bảo đảm hiệu quả quá trình áp dụng pháp luật về điều kiện kết hôn trên địa bàn huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình trong thời gian tới.

5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Về đối tượng nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu đến quy định và thực hiện pháp luật về điều kiện kết hôn theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014.

Về phạm vi nghiên cứu: Luận văn nghiên cứu thực tiễn áp dụng quy định về điều kiện kết hôn tại các cơ quan hành chính ở cơ sở – nơi tiến hành đăng ký kết hôn trên địa bàn huyện Mai Châu, tỉnh hòa Bình từ năm 2014 đến nay. Luận văn không đi sâu vào các trường hợp vi phạm đăng ký kết hôn và biện pháp xử lý vi phạm nhất là hoạt động xét xử vụ việc vi phạm các điều kiện kết hôn tại Tòa án

6. Phương pháp lý luận và phương pháp nghiên cứu

Về phương pháp luận: Luận văn dựa trên các quan điểm cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật, về vấn đề quyền công dân và quyền con người, các quan điểm, tư tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam về quyền kết hôn lập gia đình và bình đẳng trong hôn nhân.

Về phương pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng phương pháp sau:

– Phương pháp lịch sử tập trung tại Chương 1. Theo đó, luận văn có nghiên cứu đến Luật hôn nhân và gia đình qua các năm 1959, 1986, 2000 và 2014, Nghiên cứu đến các yếu tố về truyền thống, phong tục tập quán tác động đến quá trình áp dụng pháp luật về điều kiện kết hôn.

– Phương pháp phân tích: Đây là phương pháp chủ đạo mà luận văn sử dụng trong cả 3 chương để làm rõ các vấn đề cần nghiên cứu như khái niệm, nội dung, ý nghĩa của điều kiện kết hôn, phân tích thực trạng áp dụng điều kiện kết hôn tại huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình…

– Phương pháp so sánh: Đây là phương pháp được sử dụng tập trung tại Chương 1 và Chương 2. Trong đó, luận văn có lấy dẫn chứng các quy phạm pháp luật của một số nước quy định về điều kiện kết hôn và so sánh số liệu về thực trạng tảo hôn, kết hôn cận huyết qua các năm tại một số xã của huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình.

– Phương pháp tổng hợp, thống kê tại Chương 2. Theo đó, luận văn sử dụng các số liệu thống kê về tình hình tảo hôn, kết hôn cận huyết, vi phạm pháp luật tại các xã trên địa bàn huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình.

7. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

Về mặt lý luận: Luận văn đã xây dựng, cung cấp cơ sở khoa học về mặt lý luận, thực tiễn và pháp lý về quan hệ kết hôn nói chung và điều kiện kết hôn nói riêng tại Việt Nam hiện nay. Thông qua việc nghiên cứu về mặt lý luận về điều kiện kết hôn (khái niệm, nội dung, ý nghĩa, các yếu tố tác động), trên cơ sở đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật về điều kiện kết hôn trên địa bàn huyện Mai Châu thì luận văn đã đưa ra các định hướng và giải pháp cụ thể về hoàn thiện và bảo đảm hiệu quả quá trình áp dụng pháp luật về điều kiện kết hôn trên địa bàn huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình trong thời gian tới.

Về mặt thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của luận văn có giá trị tham khảo tốt cho các cơ quan xây dựng chính sách, pháp luật trong quá trình nghiên cứu, xây dựng và hoàn thiện pháp luật về hôn nhân và gia đình. Đồng thời, kết quả nghiên cứu cũng là công trình, là sản phẩm cho chính quyền các cấp tham khảo trong quá trình áp dụng thực thi pháp luật về kết hôn nói chung và điều kiện kết hôn nói riêng trên địa bàn huyện Mai Châu.

8. Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 03 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của pháp luật về điều kiện kết hôn;

Chương 2: Nội dung pháp luật Việt Nam hiện hành về điều kiện kết hôn và thực tiễn áp dụng trên địa bàn huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình;

Chương 3: Định hướng giải pháp bảo đảm hiệu quả quá trình áp dụng pháp luật về điều kiện kết hôn trên địa bàn huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình.