[Luận văn 2020] Bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra theo quy định của pháp luật dân sự Việt Nam – ThS. Trần Trang Anh

PHẦN MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là một hình thức cụ thể của trách nhiệm dân sự, trong đó người có hành vi trái pháp luật xâm phạm đến tài sản, sức khỏe, tính mạng, danh dự, nhân phẩm, uy tín và các quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể khác thì phải bồi thường những thiệt hại do mình gây ra. Chế định BTTH ngoài hợp đồng là một trong những chế định ra đời rất sớm trong lịch sử pháp luật thế giới nói chung và pháp luật Việt Nam nói riêng. Đây cũng là một trong những chế định quan trọng nhằm đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp cho các chủ thể khi bị xâm phạm. Trong đó, BTTH do người pháp nhân gây ra là một trường hợp thuộc chế định BTTH ngoài hợp đồng Khác với trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng nói chung, trách nhiệm BTTH do người của pháp nhân gây ra có những đặc trưng riêng, đó là người có hành vi gây thiệt hại là người của pháp nhân, người gây thiệt hại không chịu trách nhiệm BTTH mà pháp nhân mới là chủ thể phải chịu trách nhiệm bồi thường cho bên bị thiệt hại, và người gây thiệt hại có nghĩa vụ hoàn trả cho phép nhân. Đây là cũng vấn đề được sự quan tâm không chỉ của những người làm công tác nghiên cứu pháp luật mà còn là sự quan tâm của những người làm công tác thực tiễn liên quan đến việc giải quyết BTTH do người của pháp nhân gây ra.

Trách nhiệm BTTH do người của pháp nhân gây ra lần đầu tiên được quy định trong pháp luật dân sự Việt Nam tại BLDS năm 1995 và tiếp tục được kế thừa và phát triển tại BLDS năm 2005 và BLDS năm 2015. BLDS năm 2015 được ban hành thay thế cho BLDS năm 2005 có nhiều điểm thay đổi về trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng nhưng lại chưa có hướng dẫn cụ thể, trong khi Nghị quyết 03/2006/NQ-HĐTP ngày 08 tháng 07 năm 2006 của Hội đồng Thẩm phán hướng dẫn áp dụng một số quy định về Bộ luật Dân sự năm 2005 về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng vẫn còn hiệu lực thi hành lại có nhiều điểm không còn phù hợp với BLDS hiện hành. Nghiên cứu quy định về BTTH do người của pháp nhân gây ra trong pháp luật dân sự hiện hành so với pháp luật dân sự các giai đoạn trước cho thấy các quy định không có sự thay đổi gì nhiều. Có thể thấy rằng quy định về BTTH do người của pháp nhân gây ra theo quy định của pháp luật dân sự hiện hành chưa làm rõ được các căn cứ phát sinh trách nhiệm BTTH, không quy định về cơ chế hoàn trả của người của pháp nhân. Chính vì quy định của pháp luật dân sự còn chưa được đầy đủ nên đã làm giảm hiệu quả của việc áp dụng quy định này trên thực tế. Theo Nghị quyết trung ương số 48-NQ/TW Về chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020: “Củng cố cơ sở pháp lý về trách nhiệm của các cơ quan nhà nước trong việc xây dựng, ban hành kịp thời, đồng bộ và tổ chức thực thi các pháp luật, các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên về quyền con người, quyền công dân trong các lĩnh vực dân sự, chính trị, kinh tế, văn hóa – xã hội”. Đây là tư tưởng chỉ đạo xuyên suốt của Đảng và Nhà nước ta trong quá trình lập pháp. Do đó, việc hoàn thiện các quy định về BTTH ngoài hợp đồng nói chung và BTTH do người của pháp nhân gây ra nói riêng là vấn đề cấp thiết nhằm củng cố cơ sở pháp lý để bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo tinh thần của Nghị quyết trung ương số 48-NQ/TW.

Với đề tài luận văn của mình là Bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra theo quy định của pháp luật dân sự Việt Nam, tác giả hi vọng có thể phân tích, làm rõ được những vấn đề lý luận, thực tiễn, từ đó đóng góp một số kiến nghị trong việc hoàn thiện quy định của pháp luật.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng vốn là một vấn đề luôn được các nhà nghiên cứu khoa học, các tác giả quan tâm và nghiên cứu. Nhưng nghiên cứu chuyên sâu về trách nhiệm BTTH do người của pháp nhân gây ra lại là một vấn đề ít được quan tâm.

Phần lớn là các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài đều là các công trình mang tính khái quát, đại cương về đề tài như: “Luật Dân sự Việt Nam (Bình giảng và áp dụng) – Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng sách chuyên khảo” của tác giả Phùng Trung Tập; “Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong Bộ luật Dân sự (năm 2015) và những tình huống thực tế” của tác giả Trương Hồng Quang; Sách chuyên khảo “Luật bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Việt Nam, bản án và bình luận bản án” của tác giả Đỗ Văn Đại; Luận văn thạc sĩ luật học “Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng – Thực tiễn tại Tòa án nhân dân huyện Hữu Lũng, tỉnh Lạng Sơn” của tác giả Phan Thị Thanh Huyền năm 2018.

Các bài viết có liên quan đến đề tài mang tính khái quát như: “Lỗi, căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng” của tác giả Đỗ Văn Đại trên Tạp chí Khoa học pháp lý số 2 năm 2010, “Bàn về căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo Bộ luật Dân sự năm 2015” của tác giả Trịnh Tuấn Anh trên Tạp chí Kiểm sát số 19 năm 2016, “Nguyên tắc bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo Bộ luật Dân sự 2015” của tác giả Lê Văn Sua trên Tạp chí Luật sư Việt Nam số 10 năm 2018; “Bàn về lỗi và trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng” của tác giả Phùng Trung Tập trên Tạp chí luật học số 10 năm 2014.

Các công trình nghiên cứu trực tiếp về đề tài như Luận văn thạc sĩ “Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra” của tác giả Nguyễn Thị Hương năm 2008; Luận văn thạc sĩ “Pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra” của tác giả Hồ Thị Ngọc năm 2016.

Mặc dù đã có một số công trình, bài viết có liên quan đến đề tài được công bố nhưng đều là các công trình, bài viết nghiên cứu một cách khái quát về BTTH ngoài hợp đồng. Một số công trình nghiên cứu trực tiếp về đề tài nhưng lại là những công trình nghiên cứu pháp luật dân sự trước khi BLDS năm 2015 có hiệu lực thi hành. Cho đến thời điểm hiện nay, có rất ít công trình nghiên cứu khoa học chuyên sâu, toàn diện, hệ thống, có chất lượng và có giá trị tham khảo về BTTH do người của pháp nhân gây ra theo quy định của pháp luật dân sự Việt Nam hiện hành. Do đó, việc nghiên cứu về BTTH do người của pháp nhân gây ra là cần thiết.

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Về mục đích nghiên cứu:

Trên cơ sở nghiên cứu một số vấn đề lý luận về BTTH do người của pháp nhân gây ra, nội dung các quy định của pháp luật hiện hành, thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật dân sự ở Việt Nam nhằm đề xuất một số giải pháp để hoàn thiện các quy định của pháp luật dân sự về BTTH do người của pháp nhân gây ra và nâng cao hiệu quả việc áp dụng các quy định này trong thực tiễn.

Về nhiệm vụ nghiên cứu:

– Hệ thống hóa một số vấn đề lý luận về BTTH do người của pháp nhân gây ra, cụ thể: làm rõ khái niệm, đặc điểm của trách nhiệm BTTH do người của pháp nhân gây ra, làm rõ cơ sở và ý nghĩa của việc quy định về trách nhiệm BTTH do người của pháp nhân gây ra.

– Nghiên cứu các quy định của pháp luật dân sự Việt Nam hiện hành về căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường, chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường và trách nhiệm hoàn trả của người gây thiệt hại đối với pháp nhân trong trường hợp BTTH do người của pháp nhân gây ra trong mối quan hệ so sánh với pháp luật dân sự Việt Nam các giai đoạn trước, so sánh với pháp luật dân sự của một số quốc gia trên thế giới về BTTH do người của pháp nhân gây ra và xác định những bất cập trong pháp luật dân sự Việt Nam hiện hành về vấn đề này;

– Nghiên cứu thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật dân sự Việt Nam hiện hành về BTTH do người của của pháp nhân gây ra. Từ đó đưa ra một số đề xuất hoàn thiện quy định của pháp luật dân sự hiện hành về BTTH do người của pháp nhân gây ra.

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Về đối tượng nghiên cứu: Nghiên cứu những vấn đề lý luận về BTTH do người của pháp nhân gây ra, các quy định của pháp luật dân sự Việt Nam hiện hành về BTTH do người của pháp nhân gây ra và thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật này.

Về phạm vi nghiên cứu:

– Luận văn nghiên cứu toàn diện pháp luật dân sự Việt Nam về bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra, so sánh pháp luật dân sự hiện hành và pháp luật dân sự trong giai đoạn trước để chỉ ra những điểm kế thừa và phát triển của pháp luật dân sự hiện hành.

– Nghiên cứu thực tiễn áp dụng quy định của pháp luật dân sự hiện hành về bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra, tìm hiểu các nguyên nhân của những bất cập, hạn chế của các quy định pháp luật, từ đó đề xuất giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định của pháp luật.

5. Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, luận văn đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học sau đây:

Phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp, luật học so sánh được sử dụng tại Chương 1 của luận văn nhằm làm rõ một số vấn đề khái quát về BTTH do người của pháp nhân gây ra khái niệm về BTTH do người của pháp nhân gây ra, đặc điểm của BTTH do người của pháp nhân gây ra, chỉ rõ được cơ sở và ý nghĩa của việc quy định vấn đề BTTH do người của pháp nhân gây ra.

Phương pháp phân tích, tổng hợp, luật học so sánh tiếp tục được sử dụng kết hợp với các phương pháp bình luận, đối chiếu tại Chương 2 và Chương 3 của luận văn khi nghiên cứu thực trạng quy định pháp luật hiện hành và thực tiễn áp dụng các quy định về BTTH do người của pháp nhân gây ra, trên cơ sở đó đưa ra một số giải pháp hoàn thiện quy định của pháp luật nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định này.

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Luận văn là công trình nghiên cứu khoa học có tính hệ thống những vấn để liên quan đến BTTH do người của pháp nhân gây ra với những điểm khác biệt so những công trình nghiên cứu khoa học trước đây. Do vậy, Luận văn có ý nghĩa khoa học và thực tiễn nhất định như sau:

– Phân tích một cách hệ thống các quy định của pháp luật dân sự Việt Nam hiện hành về bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra.

– Chỉ ra những bất cập, hạn chế trong các quy định của pháp luật dân sự hiện hành và trong thực tiễn áp dụng quy định của pháp luật về BTTH do người của pháp nhân gây ra, tìm ra các nguyên nhân dẫn đến việc áp dụng quy định pháp luật về bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra không đạt hiệu quả cao. Từ đó đưa ra được các kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật dân sự để nâng cao hiệu quả áp dụng quy định pháp luật về BTTH do người của pháp nhân gây ra.

7. Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 03 chương:

Chương 1: Khái quát chung về bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra.

Chương 2: Thực trạng các quy định của pháp luật dân sự Việt Nam hiện hành về bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra

Chương 3: Thực tiễn áp dụng quy định của pháp luật dân sự về bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra ở Việt Nam hiện nay – Một số kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật.