[Luận văn 2020] Pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại sau sự cố môi trường và thực tiễn một số vụ việc từ năm 2016 đến nay – ThS. Đinh Thị Thu Huyền

[Luận văn 2020] Pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại sau sự cố môi trường và thực tiễn một số vụ việc từ năm 2016 đến nay – ThS. Đinh Thị Thu Huyền

1. Tính cấp thiết của đề tài

Ô nhiễm môi trường, suy thoái môi trường đang là một vấn đề đang rất nóng trên các mặt báo và nhận được rất nhiều sự quan tâm của người dân hiện nay. Tình trạng môi trường bị ô nhiễm, suy thoái môi trường có thể gây ra nhiều hậu quả không chỉ trực tiếp làm tổn hại đến sức khỏe, tính mạng con người mà còn ảnh hưởng đến giống nòi, con cháu thế hệ sau. Nguyên nhân chính của tình trạng này phần lớn là từ những tác động tiêu cực của con người đến môi trường tự nhiên khiến chất lượng môi trường ngày giảm sút. Đặc biệt, thời gian gần đây xảy ra nhiều sự cố môi trường gây ô nhiễm, suy thoái môi trường nghiêm trọng gây hoang mang dư luận và cũng đặt ra không ít câu hỏi về cơ chế hạn chế tình trạng này cũng như biện pháp nhằm bù đắp xứng đáng cho những thiệt hại xảy ra.

Ngoài các biện pháp hành chính thì một biện pháp dân sự cố vai trò vô cùng quan trọng trong việc răn đe đối với các hoạt động gây ô nhiễm, suy thoái môi trường, đồng thời đảm bảo bù đắp tổn thất do sự cố môi trường gây ra chính là quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại.

Bồi thường thiệt hại do ô nhiễm, suy thoái môi trường nói chung và bồi thường thiệt hại sau sự cố môi trường nói riêng được pháp luật ghi nhận lần đầu tiên tại Luật Bảo vệ môi trường năm 1993, theo đó “tổ chức, cá nhân gây tổn hại môi trường do hoạt động của mình phải bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật”. Nhưng phải đến khi Luật Bảo vệ môi trường năm 2005 được ban hành, vấn đề này mới được đề cập một cách rõ ràng hơn Luật Bảo vệ môi trường năm 2005 đã thể hiện một bước tiến đáng kể trong quá trình “hiện thực hóa” nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền – một nguyên tắc được xem là đặc trưng của lĩnh vực môi trường. Hiện nay, cơ sở pháp lý để thực hiện trách nhiệm bồi thường thiệt hại về sức khỏe, tính mạng, tài sản và các lợi ích hợp pháp khác do sự cố môi trường được quy định trong Luật Bảo vệ môi trường 2014, Bộ luật Dân sự năm 2015 về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng và Nghị quyết số 03/2006/NQ-HĐTP của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao ngày 08/07/2006.

Trong bối cảnh xã hội hiện nay, bồi thường thiệt hại ngày càng được coi trọng hơn, đi liền với công tác quản lý và bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, thực tiễn các vụ việc đòi bồi thường thiệt hại về môi trường nói chung và bồi thường thiệt hại sau sự cố môi trường nói riêng thời gian qua vẫn gặp không ít khó khăn do chưa có cơ chế giải quyết hiệu quả và hệ thống pháp luật đồng bộ, cản trở việc thực hiện quyền năng chính đáng của chủ thể chịu thiệt hại sau sự cố môi trường.

Do vậy, cần có những nghiên cứu mang tính chuyên sâu hơn về loại trách nhiệm này và hoàn thiện các quy định pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại sau sự cố môi trường. Với lý do đó, tác giả lựa chọn đề tài “Pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại sau sự cố môi trường và thực tiễn một số vụ việc từ năm 2016 đến nay”.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Trong nước: Từ góc độ nghiên cứu khoa học pháp lí, chủ đề trách nhiệm bồi thường thiệt hại về môi trường cũng đã bước đầu nhận được sự quan tâm nghiên cứu của các luật gia, cũng như những người làm công tác thực tiễn trong lĩnh vực quản lý môi trường. Ở các mức độ và phạm vi khác nhau, đã có một số tài liệu nghiên cứu phân tích vấn đề này như: Giáo trình Luật Môi trường của Trường Đại học Luật Hà Nội (2019), “Trách nhiệm bồi thường thiệt hại đối với hành vi làm ô nhiễm môi trường ở Việt Nam hiện nay” của Bùi Kim Hiếu trong sách Chính trị Quốc gia – Sự thật năm 2016, “Trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong lĩnh vực môi trường theo Hiến pháp và tác động của nó tới quá trình hoàn thiện pháp luật môi trường” của Nguyễn Đức Long trong tạp chí Luật học năm 2014; “Pháp luật về quyền khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại do hành vi làm Ô nhiễm môi trường gây ra – Thực trạng và kiến nghị” của Bùi Kim Hiếu trong tạp trí Luật học năm 2014, khóa luận tốt nghiệp “Bồi thường thiệt hại do ô nhiễm, suy thoái môi trường – Những vấn đề lý luận và thực tiễn” của Bùi Bá Hiển năm 2012,…

Nước ngoài: Có một số công trình nghiên cứu về cách thức đền bù và đánh giá thiệt hại môi trường. Các công trình này trở thành căn cứ quan trọng. để đưa ra các quy định về giải quyết các khiếu kiện liên quan đến việc đòi bồi thường thiệt hại về môi trường. Trong số này trước tiên cần kể đến công trình “Đền bù và đánh giá thiệt hại môi trường: Một số vấn đề về chính sách và pháp lí đối với khu vực ASEAN” do Tiến sĩ Brady Coleman – Trung tâm Luật Môi trường châu á – Thái Bình Dương, Đại học tổng hợp Singapore thực hiện, “Khuôn khổ thể chế hiện hành về đến bù và đánh giá thiệt hại môi trường tại Malaysia” của Amirul arpin – Chuyên gia kiểm soát môi trường, Cục Môi trường Malaysia, “Mô tả khuôn khổ hiện hành về đền bù và đánh giá thiệt hại môi trường ở các nước thành viên ASEAN Kinh nghiệm của Thái Lan” do Chart Tingabadh – Trung tâm kinh tế, sinh thái – Khoa kinh tế – Đại học Tổng hợp Chulalongkom, Bangkok, Thai Lan thực hiện.

Có thể thấy các bài viết đã đề cập đến nhiều khía cạnh về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường. Tuy nhiên chưa có nghiên cứu nào đi sâu phân tích một cách cụ thể trách nhiệm bồi thường thiệt hại sau sự cố môi trường trong thời gian qua, đồng thời đánh giá hệ thống pháp luật điều chỉnh và đề xuất những giải pháp phù hợp cho việc thực thi pháp luật. Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài: “Pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại sau sự cố môi trường và thực tiễn một số vụ việc từ năm 2016 đến nay” là một đề tài mới, cần được nghiên cứu đầy đủ, toàn diện

3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

          Mục đích nghiên cứu:

Mục đích của việc nghiên cứu đề tài là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về pháp luật trách nhiệm bồi thường thiệt hại do sau sự cố môi trường. Phân tích, đánh giá các quy định của pháp luật và thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại sau sự cố môi trường, đánh giá về những ưu, nhược điểm trong các quy định pháp luật hiện hành làm cơ sở cho việc hoàn thiện trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong lĩnh vực bảo vệ môi trường nói chung và trách nhiệm bồi thường thiệt hai sau sự cố môi trường nói riêng.

          Nhiệm vụ nghiên cứu:

+ Nghiên cứu làm rõ một số vấn đề lý luận về trách nhiệm bồi thường thiệt hại sau sự cố môi trường và pháp luật về trách nhiệm BTTH sau sự cố môi trường ở Việt Nam;

+ Phân tích, đánh giá các quy định của pháp luật và thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại sau sự cố môi trường gắn với các vụ việc cụ thể trong thời gian từ năm 2016 đến nay, tập trung phân tích vào 02 vụ việc chính là sự cố chảy của công ty Rạng đông, sự cố môi trường biển Formosa;

+ Rút ra kết luận về những ưu, nhược điểm trong các quy định pháp luật hiện hành, luận giải về sự cần thiết và yêu cầu khách quan của việc hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại sau sự cố môi trường;

+ Đề xuất các ý kiến sửa đổi, bổ sung quy định của pháp luật hiện hành về trách nhiệm bồi thường thiệt hại sau sự cố môi trường nhằm góp phần hoàn thiện và đảm bảo tính phù hợp, khả thi trên thực tế tại Việt Nam.

4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

          Đối tượng nghiên cứu:

Các tài liệu mang lý luận và thực tiễn về pháp luật trách nhiệm bồi thường thiệt hại sau sự cố môi trường, hệ thống văn bản pháp luật thực định của Việt Nam về trách nhiệm bồi thường thiệt hại sau sự cố môi trường, các lý thuyết về khoa học môi trường và kinh nghiệm thế giới về xây dựng pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại sau sự cố môi trường.

Phạm vi nghiên cứu:

Luận văn đi sâu nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn cơ bản về pháp luật trách nhiệm bồi thường thiệt hại sau sự cố môi trường theo quy định của pháp luật Việt Nam, cụ thể tập trung vào sự cố môi trường do tai biến hoặc rủi ro xảy ra trong quá trình hoạt động của con người.

5. Phương pháp nghiên cứu

Trong khuôn khổ luận văn, tác giả sử dụng các nguyên tắc, phương pháp luận triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Đồng thời cũng vận dụng các phương pháp cụ thể như phương pháp tổng hợp, phương pháp phân tích, phương pháp thống kê, phương pháp so sánh,… để giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu theo nội dung của đề tài.

6. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài

          Ý nghĩa khoa học

Đề tài nghiên cứu nhằm làm sáng tỏ các quy định của pháp luật Việt Nam về trách nhiệm bồi thường thiệt hại sau sự cố môi trường, đồng thời đề tài cũng chỉ ra các bất cập của pháp luật từ đó đề xuất các kiến nghị hoàn thiện.

          Ý nghĩa thực tiễn

Qua việc phân tích các vụ việc cụ thể về trách nhiệm bồi thường thiệt hại sau sự cố môi trường, đề tài đưa ra các kiến nghị hoàn thiện pháp luật và các giải pháp nhằm giải quyết các vấn đề còn tồn tại.

7. Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, mục lục, luận văn được kết cấu với ba chương:

Chương 1: Lý luận chung về pháp luật trách nhiệm bồi thường thiệt hại sau sự cố môi trường;

Chương 2: Thực trạng pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại sau sự cố môi trường và thực tiễn một số vụ việc từ năm 2016 đến nay;

Chương 3: Định hướng, giải pháp hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại sau sự cố môi trường ở Việt Nam.