[Luận văn 2023] Pháp luật Việt Nam về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm khoa học tại các trường Đại học – ThS. Nguyễn Đỗ Ngọc Hân

[Luận văn 2023] Pháp luật Việt Nam về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm khoa học tại các trường Đại học – ThS. Nguyễn Đỗ Ngọc Hân

Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Hiện nay, trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng thì vai trò khoa học công nghệ (KHCN) trong việc phát triển kinh tế – xã hội của mỗi quốc gia được xem là một trong những ưu tiên hàng đầu. Cùng với sự giao thoa văn hóa cũng như học hỏi công nghệ của nhiều quốc gia trên thế giới, việc tôn trọng và đảm bảo quyền tác giả (QTG) càng được chú trọng bởi đây là một trong những quyền dễ bị xâm phạm trong bối cảnh cách mạng khoa học công nghệ ngày càng đa dạng và hiện đại.

Tại Việt Nam, Luật Sở hữu trí tuệ đã được ban hành từ năm 2005 và đến nay thực thi gần 20 năm, đã có nhiều quy định, sửa đổi bổ sung thể hiện một sự đổi mới đáng kể trong hoạt động tiếp cận với lập pháp quốc tế. Bên cạnh những thành tựu đạt được thì vẫn cần phải nghiên cứu và học tập những kinh nghiệm quốc tế nhằm tạo môi trường pháp lý bảo vệ quyền tác giả của các tác phẩm hiệu quả. Đặc biệt, tại các cơ sở giáo dục ĐH thì vấn đề bảo vệ QTG đang nhận được sự quan tâm của nhiều người bởi đây là nơi hình thành rất nhiều các tác phẩm khoa học đã đầu tư nhiều sáng tạo cũng như đây cũng là môi trường cần thiết để tiếp cận các tài sản trí tuệ. Vì vậy cần có sự quản lý hiệu quả cũng như những biện pháp cụ thể để đảm bảo việc bảo hộ QTG được tốt nhất.

Bảo hộ QTG là một nhân tố quan trọng trong việc khẳng định chất lượng của tác phẩm khoa học (TPKH). Thực trạng xâm phạm QTG trong hoạt động nghiên cứu khoa học (NCKH) là vấn đề không mới nhưng chưa bao giờ mất đi tính thời sự và cũng có những ảnh hưởng nhiều đến chất lượng của TPKH. Bên cạnh đó, QTG chưa được bảo vệ đúng mức làm ảnh hưởng đến quyền lợi, gây tâm lý không muốn thực hiện nghiên cứu, không còn nhiều động lực cho tác giả công trình khoa học, thậm chí người nghiên cứu không muốn công khai các kết quả công trình nghiên cứu của mình do quyền lợi không được đảm bảo. Chính vì vậy đã ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển trình độ khoa học và kinh tế, xã hội của quốc gia.

Nhận thức rõ được vấn đề bảo vệ tài sản trí tuệ, những năm qua tại các cơ sở giáo dục ĐH ở Việt Nam bước đầu đã có những tiến bộ các nhà khoa học trong việc được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) nói chung và QTG nói riêng. Tuy nhiên, tổ chức hoạt động trong lĩnh vực quản lý SHTT tại các trường còn chưa được đồng bộ, thiếu tính hệ thống.Thực tế cho thấy, việc xác định chủ sở hữu quyền tác giả không đơn giản, tuy được quy định tại Điều 41, Điều 42 Luật Khoa học và Công nghệ năm 2018 quy định “ Tổ chức, cá nhân đầu tư tài chính, cơ sở vật chất – kỹ thuật cho việc thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ là chủ sở hữu kết quả nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ”, tuy nhiên đối với kết quả nghiên cứu do nhiều người đầu tư tài chính để thực hiện hay kết quả nghiên cứu vừa được bảo hộ theo pháp luật về quyền tác giả, vừa được bảo hộ theo pháp luật về quyền sở hữu công nghiệp. Việc xác định bảo hộ chưa rõ ràng dẫn tới những kết quả nghiên cứu đề tài khoa học công nghệ đã được nghiệm thu nhưng không được đưa vào sử dụng, khai thác nên nhóm nghiên cứu toàn sử dụng hay chuyển giao mà không thông qua chủ sở hữu quyền tác giả. Như vậy, nhà nước tốn một khoản ngân sách hàng năm rất lớn cho nghiên cứu khoa học nhưng thực sự chưa mang lại hiệu quả. Nhằm phát triển hoạt động sáng tạo, thúc đẩy quá trình khai thác, chuyển giao quyền SHTT trong các cơ sở giáo dục ĐH thì các trường cần phải có sự quan tâm hơn nữa. Đó là lý do để tác giả chọn đề tài “Pháp luật Việt Nam về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm khoa học tại các trường đại học” để làm luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Luật Kinh tế.

Tổng quan tình hình nghiên cứu

Ở Việt Nam, nhiều công trình nghiên cứu về bảo hộ QTG theo nhiều khía cạnh khác nhau. Trong đó, các công trình NCKH rất đa dạng và phong phú và đã giải quyết khá nhiều vấn đề về bảo hộ QTG đáng kể đến như:

Đề tài nghiên cứu khoa học của tác giả Vũ Thị Hải Yến (2010), “Bảo hộ quyền tác giả và quyền liên quan ở Việt Nam trước yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế”, Trường ĐH Luật Hà Nội. Nội dung đề tài chủ yếu nghiên cứu vấn đề bảo hộ QTG và quyền liên quan tại Việt Nam trước yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế. Trong đó tác giả đã đánh giá hiện trạng bảo hộ QTG và quyền liên quan tại Việt Nam trước năm 2010 và xác định những hạn chế, thách thức mà Việt Nam phải đối mặt trong việc hội nhập kinh tế quốc tế. Từ đó tác giả cũng đề xuất các giải pháp để cải thiện bảo hộ QTG và quyền liên quan ở Việt Nam.

Luận án tiến sĩ của tác giả Võ Trung Hậu (2020), “ Pháp luật về bảo hộ quyền tác giả trong môi trường internet”, Trường ĐH Kinh tế – Luật. Luận án đã nghiên cứu và hoàn thiện pháp luật Việt Nam về bảo hộ quyền tác giả trong môi trường internet nhằm đạt được sự cân bằng hợp lý giữa quyền của người sáng tạo tác phẩm và quyền tiếp cận tri thức, tận hưởng văn hoá nghệ thuật của người dùng Luận án đã làm rõ nội dung về những vấn đề internet đặt ra đối với bảo hộ quyền tác giả, giải thích quyền sao chép trong môi trường vật chất hữu hình khác biệt so với quyền sao chép trong môi trường internet. Cuối cùng, luận án phân tích sự bất hợp lý của các quy định pháp luật về ngoại lệ quyền tự bảo vệ bằng biện pháp công nghệ nhằm đảm bảo cân bằng giữa lợi ích người sáng tạo và người dùng internet.

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Huy Hoàng (2022), “ Bảo vệ quyền tác giả qua thực tiễn xét xử của tòa án nhân dân ở Việt Nam hiện nay”, Học viện Khoa học Xã hội. Luận án đã nghiên cứu những vấn đề lý luận về bảo vệ quyền tác giả thông qua xét xử tại toà án. Từ đó, đánh giá những vướng mắc, bất cập trong quy định của pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về bảo vệ quyền tác giả thông qua xét xử dân sự tại Tòa án ở Việt Cuối cùng, thông qua những phân tích trên, tác giả đã đưa ra một số định hướng hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền tác giả thông qua xét xử tại Tòa án ở Việt Nam.

Luận văn thạc sĩ của tác giả Phạm Hùng (2012), “Pháp luật về quyền tác giả ở Việt Nam thực trạng và hướng hoàn thiện”, Trường ĐH Kinh tế – Luật. Đề tài nghiên cứu và giải thích về pháp luật về QTG tại Việt Nam. Từ đó, giúp hiểu rõ hơn về những nội dung liên quan đến bản quyền và các khía cạnh cần hoàn thiện. Bằng cách như vậy, có thể giúp cho việc bảo vệ QTG trở nên hiệu quả hơn.

Bài báo của tác giả Vũ Thị Hồng Yến (2019) “Quyền tác giả đối với tác phẩm trong môi trường công nghiệp 4.0 tại các cơ sở giáo dục đại học” đăng trên tạp chí nghiên cứu lập pháp số 21 (397), tháng 11/2019 đã phân tích về sự ảnh hưởng mạnh mẽ của cuộc cách mạng 4.0 đến việc bảo vệ QTG nói chung cũng như việc bảo vệ QTG đối với các tác phẩm tại các cơ sở giáo dục ĐH nói riêng. Cụ thể bài viết phân biệt sơ bộ các loại tác phẩm thuộc quyền sở hữu của nhà trường, xác định phạm vi QTG của cơ sở GDĐH với người học; phân tích đánh giá những đặc thù, giới hạn của hành vi trích dẫn, sao chép tác phẩm. Từ đó tránh tình trạng “đạo văn”, đánh giá các hành vi quản trị QTG đối với tác phẩm của nhà trường và cuối cùng bài viết rút ra các bài học cho cơ sở GDĐH trong việc bảo vệ tốt nhất QTG đối với tác phẩm.

Bài viết của tác giả Phạm Thị Thúy Hằng, Nguyễn Thanh Hùng (2018), “Mô hình quản lý sở hữu trí tuệ ở trường ĐH – bài học kinh nghiệm từ ĐH Thanh Hoa, Trung Quốc ”đăng trên Tạp chí KH&GD, số 03(47). Bài viết đã giới thiệu về một số mô hình quản lý SHTT đã mang lại hiệu quả to lớn cho ĐH Thanh Hoa tại Trung Quốc trong việc bảo vệ quyền SHTT, chuyển giao công nghệ và phát triển kinh tế. Thông qua nghiên cứu, học hỏi được cách quản lý tiên tiến của ĐH Thanh Hoa, có thể rút ra nghĩa về lý luận và thực tiễn đối với các trường ĐH tại Việt Nam hiện nay. Từ đó, có những định hướng vận dụng, rút kinh nghiệm phù hợp trong thực tiễn quản lý hoạt động SHTT ở các cơ sở giáo dục ĐH.

Bài viết của tác giả Lê Thị Nam Giang (2016) “ Quyền tác giả trong hoạt động thư viện tại các trường ĐH” đăng trên tạp chí Khoa học pháp lý Việt Bài viết trình bày về QTG trong hoạt động sao chép, số hoá tại TV hiện nay tại các trường ĐH dựa trên những quy định về QTG theo pháp luật Việt Nam và một số nước trên thế giới. Từ đó, tác giả đưa ra những đề xuất hoàn thiện khung pháp lý.

Bài viết của tác giả Phạm Minh Huyền (2021) “Xâm phạm quyền tác giả trong hoạt động học tập, nghiên cứu của người học tại các cơ sở giáo dục ĐH từ thực tiễn trường ĐH Luật Hà Nội và một số giải pháp” đăng trên tạp chí Luật học. Tác giả đã phân tích các hành vi xâm phạm QTG trong hoạt động học tập và nghiên cứu của người học tại trường ĐH Luật Hà Nội, đưa ra một số nguyên nhân dẫn đến việc xâm phạm và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả bảo vệ QTG tại các trường ĐH trên cả nước nói chung và trường ĐH Luật Hà Nội nói riêng.

Những công trình, bài viết trên đã nghiên cứu và giải quyết việc bảo hộ QTG cho tất cả các tài sản trí tuệ chung và chỉ phản ảnh một số khía cạnh như bàn về cách khai thác, sử dụng, trích dẫn tác phẩm hay vai trò của thư viện, một bộ phận không thể thiếu trong môi trường giáo dục ĐH mà chưa đi sâu vào phân tích, nghiên cứu, đánh giá vai trò của trường học trong bảo hộ QTG. Trong luận văn này, tác giả muốn đi sâu vào nghiên cứu những quy định của pháp luật về bảo hộ QTG đối với TPKH tại các trường ĐH thông qua thực tiễn áp dụng pháp luật. Trên cơ sở đó đề xuất một số ý kiến nhằm góp phần hoàn thiện pháp luật về bảo hộ QTG nhằm bảo vệ tốt hơn quyền lợi cho chủ sở hữu QTG trong môi trường giáo dục và hạn chế những tranh chấp phát sinh liên quan đến QTG.