[Luận văn 2019] Chủ thể đặc biệt của tội phạm trong Luật Hình sự Việt Nam – ThS. Hà Thị Đào

PHẦN MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS do người có năng lực TNHS hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý xâm phạm các quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ. Tội phạm bao giờ cũng do con người thực hiện (kể cả tội phạm mà pháp nhân thương mại phải chịu TNHS cũng do người đại diện cho pháp nhân thương mại thực hiện). Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị luật hình sự coi là tội phạm có dấu hiệu đủ tuổi chịu TNHS và có năng lực TNHS được gọi là chủ thể của tội phạm. Những tội phạm mà BLHS quy định do người đủ tuổi chịu TNHS (theo Điều 12 BLHS năm 2015) và có năng lực TNHS thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý được coi là những tội phạm được thực hiện bởi chủ thể thông thường. Tuy nhiên, BLHS cũng quy định nhiều tội phạm mà chủ thể của tội phạm ngoài những dấu hiệu của chủ thể thông thường còn có thêm những dấu hiệu riêng biệt khác. Những chủ thể đó được gọi là chủ thể đặc biệt của tội phạm.

Bắc Kạn là một tỉnh miền núi nằm ở trung tâm nội địa vùng Đông Bắc, Bắc Bộ, tuy diện tích không lớn nhưng là địa phương có người dân tộc thiểu số chiếm đến 80% dân số với nhiều đồng bào dân tộc khác nhau như: Tày, Nùng, Dao, Mông, Hoa, Sán, Chay,… Hiện nay, Bắc Kạn là một trong số những tỉnh miền núi phía bắc có tiềm năng phát triển lớn, tốc độ tăng trưởng kinh tế năm 2018 đạt 5,9%, phấn đấu đạt 6,8% trong năm 2019. Sự phát triển kinh tế của Bắc Kạn, thu hút nhiều lao động với nhiều thành phần xã hội cũng nảy sinh nhiều tội phạm do những người có dấu hiệu của chủ thể đặc biệt của tội phạm thực hiện.

Trong quá trình áp dụng pháp luật hình sự, các cơ quan có thẩm quyền đã khởi tố, điều tra nhiều tội phạm có dấu hiệu chủ thể đặc biệt. Cùng với những kết quả đạt được, việc áp dụng pháp luật hình sự liên quan đến chủ thể đặc biệt của tội phạm của các cơ quan có thẩm quyền trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn còn những hạn chế và gặp những khó khăn, vướng mắc.

Trên cơ sở nghiên cứu các quy định của pháp luật hình sự và thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự của các cơ quan có thẩm quyền trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn, với mong muốn góp phần làm sáng tỏ những quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về chủ thể đặc biệt, đề xuất một số giải pháp nâng cao chất lượng áp dụng các quy định của pháp luật hình sự về chủ thể đặc biệt của tội phạm, góp phần giữ vững an ninh, trật tự, ổn định xã hội trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn trong thời gian tới, tác giả chọn đề tài “Chủ thể đặc biệt của tội phạm trong Luật Hình sự Việt Nam” làm đề tài nghiên cứu cho luận văn thạc sĩ của mình.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Chủ thể đặc biệt của tội phạm là một nội dung thuộc chủ thể của tội phạm trong luật hình sự. Trước và sau khi pháp điển hóa lần thứ ba BLHS năm 2015, các nhà khoa học luật hình sự đã có một số công trình nghiên cứu về vấn đề chủ thể của tội phạm nói chung và một số nội dung nghiên cứu có liên quan đến vấn đề chủ thể đặc biệt của tội phạm nói riêng.

Khi chọn đề tài “Chủ thể đặc biệt của tội phạm trong Luật Hình sự Việt Nam”, tác giả đã tham khảo BLHS năm 1985, BLHS năm 1999, BLHS năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, nghiên cứu vấn đề chủ thể đặc biệt của tội phạm trong pháp luật hình sự một số nước trên thế giới (Pháp, Hà Lan, Nga, Trung Quốc và Nhật Bản), một số nghiên cứu đề cập đến nội dung có liên quan đến vấn đề chủ thể đặc biệt của tội phạm như: Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần chung), Trường Đại học Luật Hà Nội, Nxb. CAND, Hà Nội, 2017, Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (phần chung). TS. Phạm Mạnh Hùng, Trường Đại học kiểm sát Hà Nội, Nxb. ĐHQG, Hà Nội, năm 2014, Giáo trình Luật hình sự (phần các tội phạm), TS. Phạm Mạnh Hùng, Trường Đại học kiểm sát Hà Nội, Nxb. Chính trị Quốc gia-Sự thật, Hà Nội, năm 2016, “Chủ thể đặc biệt trong Luật Hình sự Việt Nam” (Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Hiền, năm 2015, Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội); “Bàn về vấn đề quy định pháp nhân là chủ thể của tội phạm trong Bộ luật hình sự Việt Nam” của Phạm Xuân Khoa, Tạp chí Kiểm sát số 4, năm 2013. Ngoài ra, còn một số bài viết đăng trên Tạp chí KSND, Tạp chí Luật học như: “Chủ thể của tội phạm qua so sánh pháp luật hình sự nước ta với pháp luật hình sự một số nước thuộc hệ thống Châu âu lục địa” của Hồ Sĩ Sơn, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 2, năm 2008, tr. 68-72; “Pháp nhân có là chủ thể của tội phạm hay không” của Phạm Hồng Hải, Tạp chí Luật học, năm 1999, tr. 14-19; Nâng cao kỹ năng thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử phúc thẩm án hình sự” của Lê Doãn Tiết, Tạp chí Kiểm sát năm 2009, tr. 10-12, “Phạm vi chủ thể của tội phạm BLHS năm 1999 và một số vấn đề về công tác điều tra hình sự” của Bùi Kiên Điện, Tạp chí Luật học số 4, năm 2000, tr. 7-11.

Luận văn của tác giả nghiên cứu nhằm góp phần làm rõ và để có những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định của pháp luật về chủ thể đặc biệt của tội phạm trên thực tiễn.

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1. Mục đích nghiên cứu

Mục đích của luận văn là phân tích làm sáng tỏ các quy định của BLHS hiện hành về chủ thể đặc biệt của tội phạm, đánh giá thực tiễn việc áp dụng quy định về chủ thể đặc biệt của tội phạm tại tỉnh Bắc Kạn, đề xuất một số giải pháp nâng cao chất lượng áp dụng các quy định về chủ thể đặc biệt của tội phạm.

3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu

– Luận văn phân tích làm sáng tỏ một số quy định của pháp luật hình sự về chủ thể đặc biệt của tội phạm;

– Luận văn đề cập một số quy định về chủ thể đặc biệt của tội phạm trong pháp luật hình sự ở một số nước trên thế giới;

– Luận văn phân tích, đánh giá thực trạng áp dụng các quy định của pháp luật hình sự về chủ thể đặc biệt của tội phạm tại Việt Nam nói chung và tại địa bàn tỉnh Bắc Kạn nói riêng;

– Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng áp dụng các quy định của BLHS về chủ thể đặc biệt của tội phạm.

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1. Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là vấn đề chủ thể tội phạm đặc biệt trong pháp luật hình sự Việt Nam, thực trạng áp dụng pháp luật về chủ thể đặc biệt ở tỉnh Bắc Kạn.

4.2. Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của Luận văn là nghiên cứu các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam, nhất là các quy định của BLHS năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017 (sau đây gọi tắt là BLHS 2015) về chủ thể đặc biệt của tội phạm Nghiên cứu thực trạng áp dụng các quy định về chủ thể đặc biệt của tội phạm trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn trong 05 năm gần đây (2014- 2018).

Luận văn chỉ nghiên cứu dấu hiệu chủ thể đặc biệt của tội phạm trong các cấu thành tội phạm cơ bản (với tính chất là tình tiết định tội), không nghiên cứu chủ thể đặc biệt của tội phạm trong các cấu thành tội phạm tăng nặng (khung hình phạt tăng nặng) và không nghiên cứu vấn đề chủ thể của tội phạm liên quan pháp nhân thương mại phạm tội.

5. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Đề tài được thực hiện trên cơ sở các phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mac-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng, Nhà nước về cải cách tư pháp và sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể như phân tích, tổng hợp, so sánh, thống kê xã hội học, khảo sát thực tiễn,…

6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

6.1. Về mặt lý luận

Luận văn góp phần làm phong phú thêm những vấn đề lý luận liên quan đến chủ thể đặc biệt của tội phạm trong khoa học luật hình sự, làm rõ quy định của BLHS năm 2015 về các loại chủ thể đặc biệt của tội phạm.

6.2. Về mặt thực tiễn

Những phân tích, đánh giá và đề xuất cụ thể mà tác giả đưa ra trong luận văn có giá trị tham khảo cho các cơ quan có thẩm quyền trong việc nâng cao chất lượng áp dụng các quy định của BLHS về chủ thể đặc biệt của tội phạm.

7. Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của đề tài bao gồm 2 Chương như sau:

Chương I. Một số vấn đề chung và quy định của pháp luật hình sự về các loại chủ thể đặc biệt của tội phạm.

Chương II. Thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật hình sự về chủ thể đặc biệt của tội phạm trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn và một số giải pháp nâng cao chất lượng áp dụng các quy định của BLHS năm 2015 về chủ thể đặc biệt của tội phạm.