[Luận án 2021] Chính sách xét xử hình sự ở Việt Nam – TS. Đặng Văn Cường

[Luận án 2021] Chính sách xét xử hình sự ở Việt Nam – TS. Đặng Văn Cường

Cùng với các công trình khoa học nghiên cứu về chính sách nói chung, chính sách kinh tế, chính sách văn hóa, chính sách giáo dục… nói riêng, thì trong lĩnh vực chính sách về pháp luật, các công trình khoa học nghiên cứu về CSPL khá đa dạng, bao gồm tập trung vào các nhóm như: Chính sách hình sự, chính sách pháp luật hình sự, chính sách pháp luật tố tụng hình sự, chính sách thi hành án hình sự và chính sách phòng ngừa tội phạm.

Nghiên cứu về chính sách pháp luật ở Việt Nam đã được các nhà khoa học quan tâm từ lâu, có nhiều công trình nghiên cứu về chính sách pháp luật, chính sách hình sự, về hình phạt về hoạt động tố tụng hình sự, về chính sách phòng ngừa tội phạm… Tuy nhiên những công trình nghiên cứu hiện này chưa đề cập nhiều tới chính sách pháp luật tố tụng hình sự trong đó có CSXXHS, chính sách điều tra hình sự và chính sách truy tố hình sự.

Tình hình nghiên cứu chung về chính sách pháp luật

Hiện nay, có một số công trình nghiên cứu về CSPL, nghiên cứu các tư tưởng, quan điểm của Đảng và nhà nước về xây dựng và thực hiện pháp luật hình sự, trong đó phải kể đến các công trình như: GS. TS Hồ Trọng Ngũ: “Một số vấn đề cơ bản về chính sách hình sự dưới ánh sáng Nghị quyết Đại hội IX của Đảng”, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, năm 2002. Trong công trình khoa học này, tác giả đã chỉ những biểu hiện của CSHS được thể hiện từ nội dung Nghị quyết Đại hội IX. Kết quả nghiên cứu cho thấy những tư tưởng, quan điểm nhất quán của Đảng về pháp luật hình sự đã đi vào đời sống xã hội thông qua hoạt động xây dựng và tổ chức thực hiện pháp luật hình sự, đó là những biểu hiện của CSPL nói chung và CSHS nói riêng trong thực tiễn, trong quá trình quản lý xã hội của Nhà nước. Công trình nghiên cứu này trang bị những vấn đề lý luận cơ bản về CSHS, về những thành tố cấu thành và mối tương quan, những tác động giữa tư tưởng quan điểm của Đảng đối với vấn đề xây dựng và thực hiện pháp luật hình sự. Tác giả luận án tiếp thu những giá trị khoa học của công trình này để tiếp tục nghiên cứu nội dung các Nghị quyết, văn kiện của Đảng cộng sản Việt Nam trong thời gian những năm gần đây để cho thấy biểu hiện của CSXXHS thể hiện trong những văn bản của Đảng cầm quyền, là những yếu tố quan trọng tác động đến hoạt động xét xử hình sự và kết quả xét xử vụ án hình sự.

Cuốn sách “Chính sách pháp luật” của GS. TS. Võ Khánh Vinh, xuất bản tháng 3/2020. Đây là cuốn sách chứa đựng những tri thức đồ sộ, công phu gồm hơn 600 trang bao gồm nhiều nội dung về lý luận và phương pháp luận trong việc nghiên cứu về chính sách pháp luật. Cuốn sách này đề cập chuyên sâu về hầu hết các vấn đề cơ bản của chính sách pháp luật như: Những vấn đề chung về chính sách pháp luật; đánh giá chính sách pháp luật dưới dạng là một môn khoa học; tư tưởng pháp luật quốc gia và chính sách pháp luật; những vấn đề lý luận cụ thể về chính sách pháp luật (khái niệm, dấu hiệu của CSPL, Hệ thống CSPL, Khách thể của CSPL, mục tiêu và nguyên tắc của CSPL, các phương tiện của CSPL); các hình thức thực hiện CSPL; Chính sách xây dựng pháp luật; Chính sách áp dụng pháp luật; Chính sách giải thích pháp luật; Chính sách giáo dục và đào tạo pháp luật; Các loại và cấp độ của CSPL; Chính sách pháp luật so sánh; kinh nghiệm pháp luật nước ngoài và khả năng tối ưu hóa tố tụng tư pháp ở Việt Nam… Có thể nói rằng cuốn sách này cung cấp cho tác giả luận án những tri thức cơ bản, quan trọng về CSPL, đặc biệt là những vấn đề thuộc về lý luận khi nghiên cứu về CSPL. Công trình khoa học này nghiên cứu chung về CSPL, là cơ sở tri thức và phương pháp luận để tác giả nghiên cứu chuyên sâu về CSPL TTHS mà cụ thể là CSXXHS theo nội dung đề tài của luận án. Vào tháng 11/2020, GS. TS. Võ Khánh Vinh cũng đã tiếp tục công bố cuốn sách “Chính sách pháp luật, những vấn đề lý luận và thực tiễn”, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật. Đây cũng là một nguồn tư liệu tham khảo quan trọng đối với tác giả luận án, cuốn sách này cung cấp một lượng tri thức lớn về mặt lý luận đối với CSPL. Đặc biệt cuốn sách này cho thấy bức tranh toàn cảnh về tình hình nghiên cứu về CSPL trong và ngoài nước, lịch sử nghiên cứu về chính sách pháp luật và những thành tố, vai trò, nhiệm vu, mục tiêu của CSPL, là tư liệu quý báu để nghiên cứu và giảng dạy về chính sách công nói chung và CSPL nói riêng.

Ngoài ra, một số tác giả cũng có những công trình khoa học đáng chú ý về CSPL và CSHS có ý nghĩa với đề tài luận án như: TS. Phạm Văn Lợi chủ biên, sách chuyên khảo “Chính sách hình sự trong thời kỳ đổi mới ở Việt Nam”, Nhà xuất bản Tư pháp, Hà Nội năm 2007; GS.TS Nguyễn Xuân Yêm, PGS. TS. Nguyễn Hoà Bình – TS. Nguyễn Minh Thanh chủ biên “Phòng chống tham nhũng ở Việt Nam và thế giới”, Nxb Công an nhân dân, năm 2007. Các tác phẩm này làm rõ những chuyển biến của CSHS của Việt Nam, những yếu tố tác động đến CSHS ở VN trong đó có nội dung về CSXXHS. Công trình nghiên cứu của tác giả Phạm Văn Lợi cho thấy những tư tưởng, quan điểm của Đảng và Nhà nước về lĩnh vực pháp luật hình sự có sự thay đổi khi hoàn cảnh lịch sử thay đổi, cho thấy mối quan hệ biện chứng giữa thực trạng đời sống xã hội với xây dựng chính sách, làm rõ những yếu tố tác động đến CSHS. Tác giả luận án ghi nhận và tiếp tục phát triển vấn đề lý luận về CSXXHS, chỉ ra những đặc điểm, những yếu tố tác động đến CSXXHS và vị trí của nó trong CSHS. Với tác phẩm “Phòng chống tham nhũng ở Việt Nam và thế giới” thì các tác giả đã cho thấy mối quan hệ giữa chính sách và pháp luật, những yếu tố tác động đến việc thực hiện chính sách pháp luật. Công trình này có ý nghĩa trong việc so sánh thực tiễn thực hiện CSPL ở Việt Nam và một số nước trên thế giới. Trên cơ sở đó, tác giả luận án phát triển thêm đặc điểm cụ thể về thực tiễn thực hiện CSXXHS ở Việt Nam. Chỉ ra việc phòng chống tham nhũng có ý nghĩa thế nào đối với việc xây dựng và thực hiện CSPL ở Việt Nam hiện nay.

Nhìn chung, các công trình nêu trên đã thể hiện khá đầy đủ những vấn đề lý luận về CSPL nói chung, về các thành tố cấu thành, đặc điểm, nội dung và những yếu tố ảnh hưởng, tác động của CSPL. Một số công trình đã phân tích, đánh giá cơ bản về CSPL của Việt Nam thông qua thực tiễn thực hiện các Nghị quyết của Đảng, thể hiện cụ thể trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử các vụ án hình sự, cung cấp các số liệu chân thực, sinh động góp phần phản ánh kết quả đã đạt được của CSPL mà Đảng và Nhà nước ta đã đề ra và thực hiện trong thời gian vừa qua. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu trên chưa đưa ra những vấn đề lý luận chung về CSXXHS ở Việt Nam, chưa chỉ ra những thành tố và đặc điểm cơ bản của CSXXHS, chưa làm rõ vị trí, vai trò của CSXXHS trong CSPL và với thực tiễn thực hiện PLHS. Tác giả luận án sẽ tiếp tục phát triển những nội dung còn thiếu vào luận án của mình để đóng góp về lý luận của CSXXHS cũng như nhận diện của loại chính sách này trong CSPL TTHS nói riêng và CSHS nói chung.

Tình hình nghiên cứu về hình phạt, quyết định hình phạt trong xét xử vụ án hình sự

Cái đích hướng đến trong hoạt động xét xử của tòa án trong vụ án hình sự là xác định tội danh và ấn định mức hình phạt cho bị cáo. Hình phạt là kết quả cuối cùng mà hoạt động tố tụng hình sự hướng tới để cải tạo, giáo dục người phạm tội, đồng thời để răn đe, phòng ngừa, duy trì trật tự xã hội. Nghiên cứu về hình phạt trước tiên cần làm sáng tỏ các vấn đề lý luận cơ bản về khái niệm, đặc điểm, bản chất, mục đích và hiệu quả của hình phạt. Nghiên cứu về hình phạt, quyết định hình phạt sẽ cho thấy thực tiễn thực hiện CSXXHS, là cơ sở để so sánh, đối chiếu nội dung của CSXXHS với kết quả thực hiện CSXXHS trong đời sống xã hội. Trong thời gian qua, những vấn đề này được đề cập trong các nghiên cứu ở nhiều cấp độ, mức độ khác nhau. Các nghiên cứu chú trọng về vấn đề này thường được trình bày trong các sách báo giáo trình, sách chuyên khảo về luật hình sự như: Tác giả Trần Văn Độ (1994), “Quan niệm mới về hình phạt”, trong chuyên đề của Viện nghiên cứu khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp “Bộ luật hình sự: thực trạng và phương hướng đổi mới”. Đây là công trình khoa học nghiên cứu có tính thực tiễn và khả năng ứng dụng cao. Công trình nghiên cứu này thể hiện rõ nét chính sách hình sự, trong đó có chính sách xây dựng pháp luật hình sự theo hướng công bằng, nhân văn, nhân đạo và hướng thiện phù hợp với xu hướng phát triển của xã hội. Công trình khoa học này trang bị cho tác giả luận án những tư tưởng tiến bộ khi nghiên cứu về CSPL. Tác giả luận án đồng tình với những nội dung mà công trình khoa học này đưa ra và sử dụng, vận dụng phát triển khi nghiên cứu về CSXXHS ở Việt Nam, là cơ sở để xem x t, đánh giá thực tiễn thực hiện CSXXHS ở Việt Nam, chỉ ra những yêu cầu, bất cập và giải pháp để thực hiện CSXXHS ở Việt Nam hiện nay.

Ngoài ra, một số tác giả cũng có những công trình tiêu biểu nghiên cứu về hình phạt, áp dụng hình phạt có thể kể đến như: Tác giả Nguyễn Ngọc Hoà, “Mục đích của hình phạt“, Tạp chí Luật học, số 1/1999; Tác giả Nguyễn Mạnh Kháng với bài nghiên cứu: “Hình phạt: một số vấn đề lý luận”, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 10/2000; Tác giả Nguyễn Mạnh Kháng, với bài viết “Quan điểm tiếp cận hiệu quả của hình phạt”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 3/2002; Tác giả Nguyễn Mạnh Kháng, với tác phẩm “Hình phạt và hiệu quả của hình phạt”, chuyên đề thuộc đề tài “Hiệu quả của luật hình sự Việt Nam – một số vấn đề lý luận và thực tiễn” của Viện nghiên cứu Nhà nước và pháp luật, 2002; Tác giả Hoàng Quang Lực, “Chế định hình phạt nhìn từ góc độ của người áp dụng pháp luật”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 10/2008; Tác giả Võ Khánh Vinh (chủ biên), “Chương XVII – Hình phạt: trong quyển Luật Hình sự phần chung”, Nxb. Khoa học xã hội, 2014; Tác giả Nguyễn Ngọc Hoà (chủ biên), “Chương XII – Trách nhiệm hình sự và hình phạt: trong quyển Luật Hình sự (phần chung)”, Nxb. Công an nhân dân, 2015; Lê Cảm (chủ biên), “Chương XIII – Hình phạt và các biện pháp tư pháp: trong quyển Giáo trình Luật Hình sự (phần chung)”…

Nghiên cứu mở rộng về hình phạt, so sánh với chính sách hình sự ở một số quốc gia trên thế giới có thể kể đến một số công trình nghiên cứu khoa học tiêu biểu của tác giả Hồ Sỹ Sơn như: “Hình phạt tù nhìn từ góc độ so sánh pháp luật hình sự một số nước trên thế giới”, Tạp chí Nhân lực Khoa học xã hội, số 4/2014; Tác giả Hồ Sỹ Sơn với bài viết: “Hình phạt tiền trong pháp luật hình sự một số nước trên thế giới và những gợi mở đối với Việt Nam”, đăng trên Tạp chí Nhân lực Khoa học xã hội, số 10/2014; tác giả Hồ Sỹ Sơn, với bài nghiên cứu: “Quyết định hình phạt nhìn từ góc độ pháp luật hình sự Việt Nam và pháp luật hình sự một số nước thuộc hệ thống pháp luật Châu Âu lục địa”, đăng trên Tạp chí Nhân lực Khoa học xã hội, số 5/2015; tác giả Hồ Sỹ Sơn với bài viết: “Hình phạt tử hình nhìn từ góc độ so sánh pháp luật hình sự một số nước trên thế giới”, Tạp chí Nhân lực Khoa học xã hội, số 7/2015… Có thể nói rằng tác giả Hồ Sỹ Sơn đóng góp rất nhiều tri thức khoa học pháp lý về hình phạt, về chính sách hình sự và pháp luật hình sự là cơ sở để xây dựng và tổ chức thực hiện áp dụng pháp luật hình sự. Những công trình khoa học trên là tri thức tổng hợp và nhiều nội dung chuyên sâu về hình phạt và quyết định hình phạt. Tác giả luận án đồng tình và tiếp thu những quan điểm của tác giả Hồ Sỹ Sơn trong các công trình nghiên cứu khoa học trên và phát triển những nội dung lý luận về chính sách pháp luật nói chung, CSXXHS nói riêng, sử dụng các tri thức trong các công trình trên để đánh giá thực tiễn thực hiện CSXXHS ở Việt Nam hiện nay.

Có thể thấy hiện nay có rất nhiều các công trình khoa học nghiên cứu về lý luận và thực tiễn đối với vấn đề hình phạt, áp dụng hình phạt. Những đóng góp về mặt khoa học của các công trình này đã phần nào phản ánh trạng thái nghiên cứu của các vấn đề lý luận cơ bản về hoạt động xét xử của tòa án và mục đích, ý nghĩa của hình phạt trong luật hình sự. Các công trình khoa học trên phần nào cho thấy thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự cũng như thực hiện CSXXHS trong áp dụng pháp luật hình sự, cho thấy sự phù hợp và những điểm còn tồn tại, biểu hiện của chính sách trong áp dụng pháp luật hình sự. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu về hình phạt, quyết định hình phạt, tác giả luận án sẽ tiếp thu, vận dụng để nghiên cứu sâu hơn về thực tiễn thực hiện CSXXHS, chỉ ra những tồn tại, hạn chế trong việc thực hiện CSXXHS, trên cơ sở đó sẽ đề ra những giải pháp để xây dựng và thực hiện CSXXHS khoa học, hiệu quả trong thời gian tới.

Tình hình nghiên cứu về chính sách pháp luật và những biểu hiện của chính sách xét xử hình sự

Trong thời gian qua có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về CSPL nói chung, một số công trình nghiên cứu về những quan điểm, tư tưởng định hướng của Đảng và Nhà nước trong hoạt động xét xử vụ án hình sự như: “Thực trạng và một số kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa hình sự theo tinh thần cải cách tư pháp” của tác giả Trần Duy Bình (2018) đăng trên Thông tin khoa học – Đại học Kiểm sát Hà Nội, Hà Nội; Cuốn “Những nội dung mới trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015” của tác giả, Nguyễn Hòa Bình (2016), Nxb Chính trị Quốc gia – Sự thật, Hà Nội; Đề tài: “Phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân” của Bộ Khoa học và Công nghệ (2005), Chương trình KHXH cấp Nhà nước KX-03-08, Hà Nội. Bài tham luận “Bảo đảm quyền con người trong hoạt động tố tụng” của tác giả Trần Văn Độ (2017), Tham luận Hội thảo Khoa học- Đại học Vinh, Nghệ An. Luận án tiến sĩ luật học của tác giả Doãn Trung Đoàn (2017) với đề tài “Chính sách pháp luật hình sự Việt Nam đối với các tội phạm về chức vụ”; Luận án tiến sĩ luật học: “Chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội” của tác giả Hoàng Minh Đức; Bài viết: “Tiếp tục hoàn thiện chính sách hình sự phục vụ quá trình đổi mới và xu thế hội nhập ở nước ta hiện nay”, của tác giả Phạm Hồng Hải (2002), đăng trên Tạp chí nhà nước và pháp luật, số 6; Bài viết: “Bộ luật tố tụng Hình sự 2015 và giải pháp nâng cao chất lượng phiên tòa xét xử hình sự”, của tác giả Lâm Đông Hồ, năm 2019, đăng trên Tạp chí Tòa án Nhân dân, số tháng 6; Bài viết: “Tìm hiểu chính sách hình sự trong xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa”, của tác giả Phùng Thế Hùng, năm 2004, đăng trên Tạp chí Cảnh sát nhân dân, số 3; Cuốn sách: “Chính sách hình sự trong thời kỳ đổi mới ở Việt Nam” của tác giả Phạm Văn Lợi năm 2007 của Nxb Tư pháp; Bài viết: “Quá trình hội nhập quốc tế của Việt nam – những yêu cầu, thách thức đối với các cơ quan tư pháp và bảo vệ pháp luật”, của tác giả Nguyễn Khánh Ngọc, năm 2005, đăng trên Tạp chí Tòa án nhân dân, số tháng 12; Bài viết “Chính sách và các nguyên tắc xử lý của Bộ luật Hình sự năm 2015”, của tác giả Đinh Văn Quế (2018), đăng trên Tạp chí Kiểm sát, số 02; Bài viết: “Sự độc lập của Tòa án trong Nhà nước pháp quyền”, của tác giả Bùi Ngọc Sơn, năm 2003, đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 43; Bài viết: “Mối quan hệ giữa Chính sách và Pháp luật” của tác giả Nguyễn Thị Vân, đăng trên Tạp chí Lập pháp, số 6, tháng 6 năm 2005; Bài viết: “Vấn đề hoạch định, phân tích chính sách trong luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật” của tác giả Đinh Xuân Thảo và Trần Văn Thuân, đăng trên Tạp chí Lập pháp, số 1 và số 257, tháng 1 năm 2014. Cuốn sách “Chính sách và mối quan hệ giữa chính sách với pháp luật trong hoạt động lâp pháp” của tác giả Đinh Dũng Sỹ, xuất bản năm 2008; Bài viết: “Một số yêu cầu đặt ra đối với công cuộc cải cách tư pháp hình sự ở nước ta hiện nay”, của tác giả Nguyễn Thị Thủy, năm 2018, đăng trên Thông tin Khoa học – Đại học Kiểm sát Hà Nội, Hà Nội; Luận án tiến sĩ luật học: “Chính sách hình sự và việc thực hiện chính sách hình sự ở nước ta” của tác giả Phạm Thư, năm 2005, Viện Nhà nước và Pháp luật, Hà Nội; Bài viết: “Dự báo tình hình tội phạm và các giải pháp tăng cường phòng ngừa tình hình tội phạm”, của tác giả Đỗ Thành Trường, năm 2019, đăng trên Thông tin nghiệp vụ – Viện kiểm sát Nhân dân tối cao, Hà Nội; Cuốn sách “Những nội dung mới trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015”, của tác giả Đào Trí Úc, năm 2016, NXB Chính trị quốc gia và bài viết: “Chính sách hình sự Việt Nam trước thách thức cách mạng công nghiệp lần thứ tư”, của tác giả Trịnh Tiến Việt, năm 2019, đăng trên Tạp chí Tòa án nhân dân, số tháng 5; Cuốn sách: “Xã hội học pháp luật, những vấn đề cơ bản” của tác giả Võ Khánh Vinh, năm 2015, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội.

Năm 2020, GS. TS. Võ Khánh Vinh công bố hai cuốn sách quan trọng về CSPL là cuốn sách “Chính sách pháp luật”, xuất bản tháng 3/2020 Nhà xuất bản Khoa học xã hội và cuốn sách “Chính sách pháp luật, những vấn đề lý luận và thực tiễn”, xuất bản tháng 11/2020, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật. Đây là hai cuốn sách chứa đựng nhiều kiến thức lý luận chung, bao quát về CSPL và gợi mở các hướng nghiên cứu sâu hơn, cụ thể hơn về các thành phần của CSPL, là cơ sở tư liệu và lý luận quan trọng để tác giả luận án tiếp thu, phát triển theo hướng nghiên cứu của đề tài luận án.

Có thể nói rằng đây là những bài viết, công trình nghiên cứu khoa học quan trọng có liên quan tới nhiều nội dung của đề tài luận án. Các tác phẩm trên không nghiên cứu trực tiếp vào đề tài luận án CSXXHS nhưng đã đưa ra những khái niệm cơ bản, chỉ ra cấu trúc của CSPL, CSHS, CSPL TTHS và những nội dung chính sách mới thời kỳ đổi mới cũng như những chính sách được đưa vào BLHS và BLTTHS năm 2015. Trong những công trình nghiên cứu về CSPL không thể không nhắc tới giáo trình như: Chính sách pháp luật, Xã hội học pháp luật, Lý luận về định tội danh… của GS. TS. Võ Khánh Vinh và những công trình nghiên cứu về Luật hình sự so sánh, về quyết định hình phạt… của PGS.TS Hồ Sỹ Sơn, HVKHXH, Viện Hàn lâm khoa học Việt Nam. Những tác phẩm nêu trên phần nào cho thấy bức tranh tổng quan về tình hình nghiên cứu CSXXHS ở Việt Nam trong những năm gần đây, đó là những nội dung nghiên cứu tản mát về các vấn đề của CSXXHS nhưng là nền móng cơ bản để tác giả tiếp tục kế thừa và phát huy những giá trị khoa học pháp lý, xây dựng nội dung đề tài thành một vấn đề về CSPL, làm phong phú thêm vấn đề lý luận và thực tiễn của đề tài này.