[Luận văn 2020] Pháp luật về bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp ở Việt Nam – Thực trạng và phương hướng hoàn thiện – ThS. Lý Ngọc Mai

[Luận văn 2020] Pháp luật về bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp ở Việt Nam – Thực trạng và phương hướng hoàn thiện – ThS. Lý Ngọc Mai

1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Chế độ bảo hiểm TNLĐ, BNN là một trong những chế độ bảo hiểm cấu thành nên hệ thống an sinh xã hội ở Việt Nam, nhằm đảm bảo đời sống cho NLĐ cũng như gia đình của họ. Hệ thống BHXH nói chung, trong đó có bảo hiểm TNLĐ, BNN nói riêng giúp NLĐ yên tâm làm việc, cống hiến sức lao động của mình, giúp xã hội phát triển ổn định và bền vững.

Trong quan hệ lao động, do đặc thù về mặt chủ thể, NLĐ là những người bản sức lao động của mình để biến tư liệu sản xuất của NSDLĐ thành sản phẩm, trong quá trình đó với đặc thù công việc thực hiện mà có thể nảy sinh các TNLĐ hoặc hình thành BNN gắn liền với công việc mà NLĐ thực hiện. Vì lẽ đó, trong lịch sử hình thành và phát triển của các chế độ BHXH, chế độ bảo hiểm TNLĐ, BNN là một trong những chế độ hình thành sớm và có sự phát triển lâu đời, chế độ bảo hiểm TNLĐ, BNN hình thành nhằm đảm bảo, duy trì đời sống của NLĐ trong trường hợp bị TNLĐ bất ngờ xảy ra hay mắc phải BNN.

Hiện nay, trong bối cảnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, đẩy mạnh sản xuất công nghiệp và dịch vụ thi TNLĐ và BNN có xu hướng ngày càng gia tăng về số lượng và tính chất phức tạp, tạo nên những tổn thất to lớn về người, sức khỏe, tinh thần và kinh tế của mỗi cá nhân, gia đình và toàn xã hội. Để phần nào khắc phục những tổn thất có thể hình thành khi NLĐ bị TNLĐ, BNN và trợ giúp NLĐ và gia đình trước những khó khăn đó, Nhà nước đã ban hành các văn bản quy định trách nhiệm bồi thường của NSDLĐ trong pháp luật Lao động, trách nhiệm chi trả của Quỹ bảo hiểm TNLĐ, BNN trong pháp luật về BHXH cũng như các biện pháp đảm bảo quyền lợi của NLĐ khi mắc phải TNLĐ, BNN trong hệ thống văn bản Luật ATVSLĐ. Thời gian qua, những chính sách và chế độ đối với NLĐ mắc TNLĐ, BNN đã từng bước thay đổi và hoàn thiện, cụ thể là Luật BHXH 2014, Luật ATVSLĐ 2015 và gần đây nhất là Bộ luật Lao động 2019 và hệ thống các văn bản hướng dẫn. Tuy nhiên, trong thực tiễn thi hành vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế về mặt lập pháp như mâu thuẫn giữa các quy định của pháp luật, tỷ lệ đóng, hưởng trợ cấp chưa thực sự hợp lý… và bất cập về mặt thực tiễn thi hành như việc giải quyết chế độ bảo hiểm TNLĐ, BNN cho NLĐ chưa kịp thời, thỏa đáng, ý thức tham gia bảo hiểm TNLĐ, BNN của NLĐ và NSDLĐ còn chưa cao,…

Từ những lý do trên, tôi xin chọn vấn đề “Pháp luật về bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp ở Việt Nam – Thực trạng và phương hướng hoàn thiện” để đưa ra những kiến nghị, giải pháp nhằm hoàn thiện quy định của pháp luật, khắc phục những hạn chế còn tồn tại của chế độ, chính sách hiện hành về bảo hiểm TNLĐ, BNN.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Pháp luật về bảo hiểm TNLĐ, BNN là nội dung quan trọng của pháp luật BHXH, ở các mức độ nghiên cứu khác nhau đã có các công trình nghiên cứu:

Các giáo trình Luật an sinh xã hội của các cơ sở đào tạo luật học như Giáo trình Luật An sinh xã hội Việt Nam của Trường Đại học Luật Hà Nội năm 2014, Giáo trình BHXH của Trường Đại học Lao động – Xã hội năm 2011, Giáo trình bảo đảm xã hội của Khoa Từ xa, Đại học Huế năm 2012.

Sách tham khảo “Pháp luật an sinh xã hội – những vấn đề lý luận và thực tiễn” của tác giả Nguyễn Hiền Phương, Nxb. Tư pháp năm 2010.

Bài viết đăng trên tạp chí, như bài viết “Thực trạng pháp luật an sinh xã hội ở Việt Nam và phương hướng hoàn thiện” của tác giả Lê Thị Hoài Thu, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số tháng 01/2014. Bài viết “Một số vấn đề về chế độ TNLĐ theo quy định hiện hành” của tác giả Nguyễn Thanh Danh, tạp chí BHXH, số kỳ 2, tháng 01/2014.

Đề tài khoa học cấp bộ “Giải pháp xây dựng quỹ bồi thường TNLĐ tại Việt Nam” do Nguyễn Đại Đồng làm chủ nhiệm, Bộ Lao động thương binh và xã hội năm 1997. Đề tài khoa học cấp Bộ “Thực trạng và giải pháp về chế độ chính sách BHXH về TNLĐ, BNN đối với NLĐ tham gia BHXH” do Hà Văn Chi chủ nhiệm, BHXH Việt Nam năm 2000.

Luận án “Cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc xây dựng và hoàn thiện khung pháp luật an sinh xã hội ở Việt Nam” của Nguyễn Hiền Phương, Trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2009 và luận án “Hoàn thiện hệ thống tổ chức và hoạt động chi trả các chế độ BHXH ở Việt Nam” của Nguyễn Thị Chinh, Trường Đại học kinh tế quốc dân, năm 2010 cũng đề cập đến pháp luật bảo hiểm TNLĐ, BNN.

Vấn đề pháp luật về bảo hiểm TNLĐ, BNN được một số luận văn tại các cơ sở đào tạo như trường Đại học Luật Hà Nội, Viện Đại học Mở Hà Nội, khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội nghiên cứu. Đó là các luận văn “Chế độ bảo hiểm TNLĐ, BNN ở Việt Nam – Thực trạng và giải pháp hoàn thiện” của Vũ Tuấn Đạt, Trưởng Đại học Luật Hà Nội năm 2014, luận văn “Chế độ TNLĐ – Thực trạng và giải pháp hoàn thiện” của Phạm Thị Phương Loan, Trường Đại học Luật Hà Nội năm 2011, luận văn “Đảm bảo quyền lợi của NLĐ bị TNLĐ, BNN theo pháp luật lao động và an sinh xã hội Việt Nam” của Phan Diệu Lĩnh, trường Đại học Luật Hà Nội năm 2018 và các luận văn định hướng ứng dụng, nghiên cứu chế độ bảo hiểm TNLĐ, BNN và thực tiễn thi hành tại các địa phương trong cả nước như Hòa Bình, Sơn La, Yên Bái, Lạng Sơn,… Nhìn chung, các công trình nghiên cứu kể trên đã nghiên cứu các nội dung.

Thứ nhất, nghiên cứu các vấn đề lý luận về BHXH và pháp luật về BHXH, các vấn đề về TNLĐ, BNN. Các công trình đề cập đến vấn đề như khái niệm, vai trò của BHXH, BHXH bắt buộc, bảo hiểm TNLĐ, BNN

Thứ hai, nghiên cứu các quy định của pháp luật về BHXH bắt buộc và chế độ bảo hiểm TNLĐ, BNN Đánh giá thực trạng pháp luật hiện hành quy định về các vấn đề này.

Thứ ba, nghiên cứu các giải pháp hoàn thiện pháp luật về BHXH nói chung và chế độ bảo hiểm TNLĐ, BNN nói riêng.

Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu chủ yếu pháp luật bảo hiểm TNLĐ, BNN theo quy định của Luật BHXH. Chỉ một số công trình gần đây mới nghiên cứu vấn đề này theo Luật ATVSLĐ năm 2015 nhưng cũng chỉ theo mức độ nhất định. Chính vì vậy, với cách tiếp cận bảo hiểm TNLĐ, BNN dưới góc độ của Luật BHXH và Luật ATVSLĐ và các văn bản hướng dẫn thi hành, luận văn của tác giả là công trình nghiên cứu có tính cập nhật và thiết thực.

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu: Luận văn làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về bảo hiểm TNLĐ, BNN và pháp luật về bảo hiểm TNLĐ, BNN. Đồng thời phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam hiện hành về bảo hiểm TNLĐ, BNN và thực tiễn thi hành. Trên cơ sở đánh giá thực trạng pháp luật và thực thi pháp luật về bảo hiểm TNLĐ, BNN, luận văn còn đưa ra một số giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về bảo hiểm TNLĐ, BNN từ thực tiễn tại Việt Nam

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn: Từ mục đích nghiên cứu đặt ra, luận văn thực hiện những nhiệm vụ sau đây:

Thứ nhất, nghiên cứu những vấn đề lý luận về bảo hiểm TNLĐ, BNN, cụ thể đưa ra khái niệm về bảo hiểm TNLĐ, BNN, ý nghĩa của bảo hiểm TNLĐ, BNN cũng như pháp luật về bảo hiểm TNLĐ, BNN bao gồm khái niệm, nguyên tắc, nội dung pháp luật về bảo hiểm TNLĐ, BNN.

Thứ hai, phân tích thực trạng các quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành về bảo hiểm TNLĐ, BNN, cụ thể trên các khía cạnh đối tượng, điều kiện, chế độ và thủ tục hưởng bảo hiểm TNLĐ, BNN, quỹ bảo hiểm TNLĐ, BNN, xử phạt vi phạm và giải quyết tranh chấp về bảo hiểm TNLĐ, BNN, và thực tiễn thi hành ở Việt Nam

Thứ ba, Luận văn đề xuất phương hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện quy định về bảo hiểm TNLĐ, BNN ở Việt Nam hiện nay.

4. Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu

4.1. Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các văn bản pháp luật về bảo hiểm TNLĐ, BNN Luật BHXH 2014, Luật ATVSLĐ 2015 và các văn bản hướng dẫn. Đồng thời luận văn cũng nghiên cứu trên cơ sở thực tiễn thi hành các quy định của pháp luật trong các văn bản nêu trên về bảo hiểm TNLĐ, BNN.

4.2. Phạm vi nghiên cứu

Pháp luật về bảo hiểm TNLĐ, BNN có thể được cứu và tiếp cận dưới nhiều góc độ với những phạm vi và nội dung khác nhau. Tuy nhiên, trong khuôn khổ của luận văn này, tác giả nghiên cứu pháp luật về bảo hiểm TNLĐ, BNN dưới các khía cạnh về đối tượng tham gia, điều kiện hưởng, các chế độ và thủ tục hưởng, nguồn chi trả các chế độ TNLĐ, BNN, xử lý vi phạm và giải quyết tranh chấp về bảo hiểm TNLĐ, BNN trong các quy định tại Bộ luật Lao động 2019, Luật BHXH 2014 và Luật ATVSLĐ 2015.

5. Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, Luận văn đã được nghiên cứu trên cơ sở lý luận của Chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm, đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước ta về Nhà nước và Pháp luật trong đó có vấn đề về pháp luật bảo hiểm TNLĐ, BNN.

Đồng thời, tác giả còn sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu như phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp, phương pháp so sánh, phương pháp thống kê, phương pháp lịch sử, so sánh luật học và dự báo khoa học.

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Nội dung nghiên cứu của luận văn là vấn đề đang được Nhà nước, xã hội và NLĐ đặc biệt quan tâm trong bối cảnh nền kinh tế nước ta có xu hướng chuyển dịch từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ cũng như hội nhập sâu rộng kinh tế quốc tế. Như đã đề cập trong tình hình nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu, Luận văn hướng tới những đóng góp về khoa học như sau

Xây dựng và làm sáng tỏ hơn những vấn đề lý luận cơ bản về bảo hiểm TNLĐ, BNN, tạo cơ sở cho việc phân tích có hệ thống các nội dung của pháp luật hiện hành quy định về bảo hiểm TNLĐ, BNN cũng như để xuất một số kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện của pháp luật về bảo hiểm TNLĐ, BNN.

Về mặt thực tiễn, luận văn cung cấp kiến thức cho NLĐ, NSDLĐ đã và đang tham gia bảo hiểm TNLĐ, BNN, cán bộ, người làm công tác thực tiễn về BHXH nói chung và bảo hiểm TNLĐ, BNN nói riêng. Ngoài ra, luận văn còn có giá trị tham khảo cho cho công tác nghiên cứu giảng dạy, học tập trong chuyên ngành Luật và các chuyên ngành liên quan.

7. Cơ cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp và sự điều chỉnh của pháp luật.

Chương 2: Thực trạng pháp luật Việt Nam hiện hành về bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp và thực tiễn thực hiện.

Chương 3: Phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp ở Việt Nam.