[Luận văn 2020] Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại theo Bộ luật Hình sự năm 2015 trong sự so sánh quy định tương ứng của Pháp luật hình sự một số nước – ThS. Đỗ Nhật Ánh
Định dạng | Link tải |
Định dạng | Link tải |
1. Tính cấp thiết của đề tài
Trong những năm gần đây, nhìn vào bức tranh kinh tế – xã hội của Việt Nam, có thể nhận thấy sự đổi mới về kinh tế đã tạo ra động lực phát triển đất nước, qua đó đời sống của nhân dân ta không ngừng được nâng cao, an ninh, chính trị được giữ vững, hội nhập quốc tế ngày càng được sâu rộng. Tuy nhiên, bên cạnh đó, tình hình vi phạm pháp luật ngày càng gia tăng về số lượng, tính chất và mức độ, gây ra những thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng cho lợi ích của Nhà nước, xã hội và người dân. Đặc biệt, không chỉ có cá nhân vi phạm pháp luật mà trong những năm gần đây, tình trạng pháp nhân vi phạm pháp luật diễn ra khá phổ biến, thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau trong đời sống kinh tế – xã hội. Qua tổng kết cho thấy, pháp nhân vi phạm pháp luật chủ yếu trong các lĩnh vực như lĩnh vực bảo vệ môi trường, lĩnh vực thuế, lĩnh vực kinh doanh, thương mại, lĩnh vực tài chính, ngân hàng, lĩnh vực bảo hiểm,..
Theo số liệu từ lực lượng Cảnh sát Phòng chống tội phạm về môi trường, từ năm 2010 đến năm 2013, trên toàn quốc đã phát hiện, xử lý gần 25.000 vụ vi phạm pháp luật về môi trường[1]. Ở lĩnh vực thuế, tại một số địa phương, tỷ lệ vi phạm lên đến 100% như: Cục thuế tỉnh Bắc Giang, tại thành phố Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh, tỷ lệ vi phạm không đến 100% nhưng cũng là con số rất lớn[2]. Hay trong lĩnh vực bảo hiểm, tính từ năm 2007 đến hết năm 2013, số tiền mà các doanh nghiệp nói chung nợ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế là trên 6, 4 nghìn tỷ đồng, tỉnh đến 31/7/2014, tổng số nợ đã trên 11 nghìn tỷ đồng[3]. Những con số trên đã chỉ ra thực tế rằng, việc chỉ xử phạt hành chính đối với các pháp nhân có hành vi vi phạm là thiếu tính răn đe, chưa tương xứng với tính chất, mức độ nghiêm trọng của hành vi, không ngăn chặn và phòng ngừa được vi phạm trong tương lai[4]. Ngoài ra, Việt Nam còn là thành viên của nhiều điều ước quốc tế trong đó quy định hình sự hóa các hành vi vi phạm pháp luật của pháp nhân trong một số lĩnh vực. Vì vậy, để thực hiện các nghĩa vụ trong các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên và hoàn thiện hệ thống pháp luật chuẩn bị cho quá trình hội nhập sâu rộng vào đời sống kinh tế quốc tế, việc nội luật hóa các quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân trong các điều ước quốc tế này là rất cần thiết[5]. Chính vì lẽ đó, ngày 27 tháng 11 năm 2015, Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã ban hành Bộ luật hình sự số 100/2015/QH13, đánh dấu mốc quan trọng trong lịch sử lập pháp nước nhà. Lần đầu tiên, BLHS đã quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại thể hiện sự cương quyết trong đường lối xử lý các hành vi vi phạm pháp luật của pháp nhân thương mại.
Tuy nhiên, kể từ khi BLHS năm 2015 được ban hành cho đến nay vẫn chưa có pháp nhân thương mại nào bị đưa xét xử tại tòa án. Với tình trạng pháp nhân thương mại vi phạm như hiện nay, điều này cho thấy, các quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong BLHS năm 2015 chưa thật sự hoàn thiện, dẫn đến thực tế chưa thể xử lý hình sự được vi phạm của pháp nhân thương mại. Vì vậy, vấn đề đặt ra là cần nghiên cứu các quy định của BLHS Việt Nam hiện hành, trên cơ sở đối chiếu, so sánh với khoa học luật hình sự và quy định hiện hành của một số quốc gia về trách nhiệm hình sự của pháp nhân để tìm ra bất cập, từ đó đề xuất hoàn thiện quy định pháp luật Việt Nam về chế định này.
Chính vì những lý do trên, tác giả đã lựa chọn đề tài: “Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại theo quy định của Bộ luật hình sự Việt Nam năm 2015 trong sự so sánh với quy định tương ứng của pháp luật hình sự một số nước” làm đề tài luận văn thạc sĩ của mình.
2. Tình hình nghiên cứu đề tài
Trách nhiệm hình sự của pháp nhân là một đề tài dành được nhiều sự quan tâm nghiên cứu của các nhà nghiên cứu, nhà làm thực tiễn trong lĩnh vực Luật hình sự Có thể kể đến một số công trình nghiên cứu tiêu biểu có liên quan đến đề tài như:
* Về đề tài nghiên cứu cấp Bộ gồm có:
– PGS.TS. Cao Thị Oanh (2011), Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc áp dụng trách nhiệm hình sự đối với tổ chức, Hà Nội;
– TS. Nguyễn Minh Khuê (2018), Bình luận khoa học Bộ luật hình sự năm 2015, Hà Nội;
– GS.TS. Nguyễn Ngọc Hòa (2019), Lập pháp hình sự về trách nhiệm của pháp nhân dưới góc độ so sánh luật Hà Nội.
* Về sách chuyên khảo, sách bình luận khoa học BLHS, giáo trình gồm có:
– PGS.TS.Trịnh Quốc Toản (2011), Trách nhiệm hình sự của pháp nhân trong pháp luật hình sự, NXB Chính trị quốc gia;
– GS.TS. Nguyễn Ngọc Hòa – Chủ biên (2018), Bình luận khoa học BLHS năm 2015, NXB tư pháp.
Ngoài các sách chuyên khảo và bình luận nêu trên, còn có giáo trình Luật hình sự Việt Nam của nhiều cơ sở đào tạo về luật ở nước ta như: Trường Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội, Khoa Luật Học viện cảnh sát nhân dân… cũng đều đề cập đến trách nhiệm hình sự của pháp nhân.
* Về luận văn Thạc sĩ, luận án Tiến sĩ gồm có:
– Vũ Hải Anh (2012), Trách nhiệm hình sự của pháp nhân – Những vấn đề lý luận và thực tiễn, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội;
– Phạm Thị Huế (2015), Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân đối với các tội phạm về môi trường, Luận văn thạc sĩ, Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội;
– Bùi Lan Anh (2015), Hình sự hóa trách nhiệm của pháp nhân đối với các tội phạm về chức vụ trong luật hình sự Việt Nam, Luận văn thạc sĩ, Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội;
– Lý Thị Tường Nga (2017), Trách nhiệm hình sự của pháp nhân, Luận văn thạc sĩ, Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội;
Cho đến nay chưa có luận án tiến sĩ nghiên cứu về trách nhiệm hình sự của pháp nhân.
* Về bài viết trên tạp chí gồm có:
– PGS.TS. Trịnh Quốc Toản (2016), Một số vấn đề về trách nhiệm hình sự của pháp nhân trong Luật hình sự các nước theo truyền thống Common Law, Tòa án nhân dân, (18);
– Ths. Phạm Thị Bích Ngọc, Ths. Mai Thanh Hiếu (2007), Trách nhiệm hình sự của pháp nhân theo Luật Hình sự Cộng hòa Pháp, Luật học, (8);
– PGS.TS. Trần Văn Độ (2011), Các học thuyết về cơ sở trách nhiệm hình sự của pháp nhân, Nhà nước và Pháp luật, (6);
– PGS.TS. Cao Thị Oanh (2011), Sự cần thiết của việc quy định trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân ở Việt Nam hiện nay, Luật học, (12);
– GS.TS. Nguyễn Ngọc Hòa (2016), Khái niệm tội phạm và việc quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong BLHS Việt Nam năm 2015, Luật học, (2);
– PGS.TS. Nguyễn Văn Hương (2016), Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại theo BLHS năm 2015, Luật học, (4);
– Ths. Lưu Hải Yến, Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại theo quy định của BLHS năm 2015, Luật học, Số đặc biệt về BLHS năm 2015;
– Nguyễn Thị Phương Hoa, Hoàn thiện quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại phạm tội trong BLHS năm 2015, Luật học, Số đặc biệt về BLHS năm 2015;
– GS.TS. Nguyễn Ngọc Hòa, Tính thống nhất giữa các quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong BLHS năm 2015, Luật học, (3);
– TS Phạm Minh Tuyên (2019), Một số vấn đề về trách nhiệm hình sự và áp dụng hình phạt đối với pháp nhân thương mại phạm tội theo BLHS năm 2015, Tòa án nhân dân, (11);
– GS.TS. Lê Thị Sơn (2019), Trách nhiệm hình sự của pháp nhân ở Cộng hòa Áo và kinh nghiệm cho Việt Nam, Luật học, Số đặc biệt 25 năm, Tạp chí Luật học;
Các công trình khoa học nói trên là các tài liệu quý đã nghiên cứu ở các mức độ khác nhau về vấn đề trách nhiệm hình sự của pháp nhân, đã gợi mở cho tác giả luận văn này sinh nhiều ý tưởng nghiên cứu được sử dụng trong quá trình nghiên cứu đề tài. Nhìn chung, trong những nghiên cứu trên đây, chưa có công trình nào nghiên cứu có hệ thống ở cấp độ luận văn thạc sỹ, dưới góc độ so sánh luật về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại kể từ khi BLHS năm 2015 được ban hành và có hiệu lực, từ đó đưa ra những ý kiến để xuất góp phần hoàn thiện chế định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong BLHS Việt Nam. Do đó, việc nghiên cứu đề tài “Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại theo quy định của Bộ luật hình sự Việt Nam năm 2015 trong sự so sánh với quy định tương ứng của pháp luật hình sự một số nước” là rất cần thiết, vừa có tính lý luận, vừa có tính thực tiễn.
3. Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu
* Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của Luận văn bao gồm:
+ Một số vấn đề lý luận chung về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại;
+ Quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại theo BLHS Việt Nam năm 2015;
+ Quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân theo pháp luật hình sự một số nước.
* Phạm vi nghiên cứu
Đề tài được nghiên cứu dưới góc độ Luật hình sự. Tác giả nghiên cứu các quy định của BLHS Việt Nam năm 2015 về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, kết hợp với việc nghiên cứu lý luận về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại và các quy định tương ứng về vấn đề này trong pháp luật hình sự của một số quốc gia như: Cộng hòa Pháp, Trung Quốc, Nhật Bản, từ đó, đề xuất kiến nghị nhằm hoàn thiện quy định của BLHS Việt Nam hiện hành về chế định này.
4. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu
* Mục đích nghiên cứu
Mục đích của luận văn là nghiên cứu lý luận về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, trên cơ sở đó, nghiên cứu, đối chiếu các quy định của BLHS Việt Nam năm 2015 với lý luận về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại và quy định tương ứng của pháp luật hình sự của một số nước, từ đó, luận văn đưa ra những đề xuất nhằm hoàn thiện các quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong BLHS Việt Nam hiện hành.
* Nhiệm vụ nghiên cứu
Trên cơ sở mục đích nghiên cứu, luận văn tập trung làm rõ những nội dung nghiên cứu sau:
– Phân tích một số vấn đề lý luận về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại;
– Phân tích, bình luận, đánh giá các quy định của BLHS Việt Nam năm 2015 về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại;
– Nghiên cứu, phân tích, bình luận các quy định của pháp luật hình sự của một số nước về trách nhiệm hình sự của pháp nhân, từ đó kết hợp với kiến thức nền tảng lý luận để xuất những kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong BLHS Việt Nam.
5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
Tác giả sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử để làm sáng tỏ những vấn đề cần nghiên cứu.
Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được tác giả sử dụng trong luận văn là phương pháp phân tích, tổng hợp, phương pháp so sánh, đối chiếu, phương pháp thống kê… nhằm làm sáng tỏ các tri thức khoa học hình sự và luận chứng các vấn để nghiên cứu tương ứng trong luận văn.
6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn
Về mặt lý luận, luận văn đã nghiên cứu quy định của trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại theo BLHS Việt Nam năm 2015 một cách có hệ thống và tương đối toàn diện, kết hợp với nghiên cứu nền tảng lý luận khoa học về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại và các quy định tương ứng của pháp luật hình sự của một số nước, từ đó đưa ra những phương hưởng, kiến nghị nhằm hoàn thiện quy định của BLHS Việt Nam năm 2015.
Về thực tiễn, luận văn có thể là tài liệu tham khảo cho cơ quan có thẩm quyền nghiên cứu, hoàn thiện các quy định pháp luật hình sự về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong BLHS Việt Nam năm 2015. Bên cạnh đó, kết quả nghiên cứu còn làm tài liệu tham khảo cho sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật hình sự tại các cơ sở đào tạo luật.
7. Bố cục của luận văn
Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 2 chương:
Chương 1: Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại theo quy định của Bộ luật hình sự Việt Nam năm 2015
Chương 2: So sánh quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại theo Bộ luật hình sự Việt Nam với quy định tương ứng của pháp luật hình sự một số nước và phương hướng hoàn thiện.
[1] Bộ Tài nguyên & Môi trường, Báo cáo tổng kết 8 năm thi hành Luật Bảo vệ môi trường 2005 (2005 – 2013) tháng 7/2013, trích trong tài liệu “Trần Văn Dũng (2018), Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thuơng mại và những vấn đề cần quan tâm khi xử lý hình sự đối với pháp nhân thương mại theo quy đình của BLHS năm 2015”, Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hậu Giang, tại địa chỉ https://vks.haugiang.gov.vn/luat-to-chuc-vkstc-cac-dao-luat-tu-phap-nhung-van-de-can-quan-tam-khi-xu-ly-hinh-su-doi-voi-phap-nhan-thuong-mai-78.html, ngày truy cập 28/5/2020.
[2] Báo cáo của Tổng Cục thuế về tình hình nợ đọng thuế năm 2013 – 2014. Tại Hà Nội, thanh tra 332 doanh nghiệp thì phát hiện có 326 đơn vị vi phạm, số tiền giảm lỗ hơn 1.500 tỉ đồng, truy thu, phạt, truy hoàn gần 498 tỉ đồng hay thành phố Hồ Chí Minh khi các cơ quan chức năng tiến hành thành tra 193 doanh nghiệp FDI, có tới 164 doanh nghiệp vi phạm, giảm lỗ hơn 370 tỉ đồng và truy thu, phạt gần 173 tỉ đồng, trích trong tài liệu “Trần Văn Dũng (2018), Trách nhiệm làm sự của pháp nhân thương mại và những vấn đề cần quan tâm khi xử lý hình sự đối với pháp như thương mại theo quy đình của BLHS năm 2015”, Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hậu Giang, tại địa chỉ https://vks.haugiang.gov.vn/luat-to-chuc-vkstc-cac-dao-luat-tu-phap-nhung-van-de-can-quan-tam-khi-xu-ly-hinh-su-doi-voi-phap-nhan-thuong-mai-78.html ngày truy cập 23/5/2020.
[3] Báo cáo của Bảo hiểm xã hội Việt nam về thực trạng vi phạm pháp luật và đề xuất hình sự hóa hành vi trốn đóng bảo hiểm cho người lao động (tháng 10 năm 2014), trích trong tài liệu “Trần Văn Dũng (2018), Trách nh niệm linh sự của pháp nixh thương mại và những vấn đề cần quan tâm khi xử lý hình sự đối với pháp nhân thương mại theo quy định của BLHS năm 2015”, Viện kiểm sát nhân đến tỉnh Hậu Giang, tại địa chỉ https://vks.haugiang.gov.vn/luat-to-chuc-vkstc-cac-dao-luat-tu-phap-nhung-van-de-can-quan-tam-khi-xu-ly-hinh-su-doi-voi-phap-nhan-thuong-mai-78.html, ngày truy cập 18/5/2020.
[4] Bản thuyết minh chi tiết dự án BLHS (sửa đổi) ngày 10/6/2015 trình Quốc hội cho ý kiến tại kỳ họp thứ 9 Quốc hội khóa XIII, tr. 22 – 23.
[5] Bản thuyết minh chi tiết dự án BLHS (sửa đổi) ngày 10/6/2015 trình Quốc hội cho ý kiến tại kỳ họp thứ 9 Quốc hội khóa XIII tr. 23.
Định dạng | Link tải |