[Luận văn 2019] Thực trạng ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể tại Thành phố Hà Nội – ThS. Nguyễn Thị Phượng

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

Sự phát triển của nền kinh tế Việt Nam trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa hiện nay cùng với sự ra đời ngày càng nhiều doanh nghiệp, tập đoàn kinh tế nhà nước và tư nhân đã góp phần giải quyết vấn đề việc làm của người lao động. Đi cùng với sự phát triển của nền kinh tế và nhu cầu nguồn nhân lực cho các doanh nghiệp, tập đoàn trong và ngoài nước thì một vấn đề đặt ra đó là quan hệ lao động có nhiều biến đổi theo hưởng các bên trong quan hệ vừa hợp tác vừa cạnh tranh mạnh mẽ.

Trong cơ chế kinh tế thị trường quan hệ lao động được hình thành trên cơ sở nhu cầu và tự do thỏa thuận của các bên. Khi tham gia vào quan hệ lao động, bao giờ các bên cũng xuất phát từ lợi ích kinh tế của mình và một khi lợi ích đó không được thỏa mãn thì không ai có thể ép buộc họ tham gia. Song vì nhiều lý do khác nhau (sức ép của vấn đề việc làm, thất nghiệp, cung – cầu lao động…) mà người lao động thưởng có vị thế yếu hơn so với người sử dụng lao động và nhiều khi, họ buộc phải chấp nhận những điều kiện lao động mà họ không mong muốn. Bởi thế, có một phương tiện rất quan trọng giúp các bên cân bằng được lợi ích, đồng thời điều chỉnh mối quan hệ lao động hỗ trợ hiệu quả cho pháp luật lao động của nhà nước, đó là thỏa ước lao động tập thể.

Pháp luật lao động Việt Nam đã ghi nhận thỏa ước lao động tập thể từ khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời và sau đó được thay đổi cho phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội từng giai đoạn Bộ luật Lao động năm 2012 đã dành cả một chương để xác định các nguyên tắc, điều kiện, trình tự thủ tục ký kết, thực hiện thỏa ước lao động tập thể, tuy nhiên hoạt động ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể ở các đơn vị cơ sở vẫn còn những yếu kém và mang nặng tính hình thức. Nguyên nhân của tình trạng này là do các quy định của pháp luật chưa hoàn thiện (quy định chưa rõ, chưa đầy đủ chưa hợp lý), công đoàn yếu (do cả hạn chế trong pháp luật và cơ chế), nhận thức về thỏa ước lao động tập thể, về vai trò của đình công chưa đầy đủ… Do đó, việc hoàn thiện pháp luật về ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể, thúc đẩy việc thương lượng và ký kết thỏa ước lao động tập thể là vô cùng quan trọng.

Thành phố Hà Nội là đầu tàu kinh tế của cả nước, thời gian qua sự phát triển nhanh chóng của các loại hình doanh nghiệp với nhiều hình thức sở hữu khác nhau đã làm cho quan hệ lao động ngày càng đa dạng phong phú, song cũng phát sinh nhiều yếu tố đối kháng. Nhu cầu điều chỉnh và làm hài hòa quan hệ lao động trên địa bàn Thành phố Hà Nội ngày càng trở nên cần thiết.

Chính vì vậy, việc nghiên cứu đề tài: “Thực trạng ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể tại Thành phố Hà Nội” cung cấp một bức tranh cụ thể hơn về ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể theo quy định pháp luật Việt Nam, trong đó có việc nghiên cứu ứng dụng pháp luật về ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể vào điều kiện thực tế của Thành phố Hà Nội là một hoạt động khoa học rất có ý nghĩa cả về mặt thực tiễn lẫn lý luận.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Thương lượng ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể nhằm xây dựng mối quan hệ lao động hài hòa là một vấn đề được nhiều tác giả quan tâm trong những năm gần đây. Trong khoa học pháp lý hiện nay đã có khá nhiều công trình khoa học cấp cơ sở, luận án luận văn bài viết đăng trên các tạp chí… của các chuyên gia trong lĩnh vực nghiên cứu về vấn đề này.

Giáo trình Luật lao động của các cơ sở đào tạo luật như Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật Lao động Việt Nam, Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội 2015; Trường Đại học kiểm sát Hà Nội, Giáo trình Luật Lao động Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội 2016, Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh, Trường Đại học Kinh tế – Luật, Giáo trình Luật Lao động Nxb. Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh 2016..

Ngoài ra, có một cuốn sách tham khảo cũng đề cập đến vấn đề thương lượng ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể như: “Hợp đồng lao động thỏa ước lao động tập thể và giải quyết tranh chấp lao động theo quy định của pháp luật Việt Nam”, (2014) của tập thể tác giả Phan Thị Thanh Huyền (chủ biên), biên soạn Nguyễn Huy Khoa, Đoàn Xuân Trường, Nxb. Tư Pháp, Hà Nội.

Thương lượng ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể cũng trở thành đề tài nghiên cứu trong nhiều luận án, luận văn như:

“Thỏa ước lao động tập thể – Nghiên cứu so sánh giữa pháp luật lao động Việt Nam và Thụy Điển”, Luận án tiến sĩ luật học của tác giả Hoàng Thị Minh (2011).

“Thỏa ước lao động tập thể trong nền kinh tế thị trường – Những vấn đề lý luận và thực tiễn áp dụng”, Luận văn thạc sĩ luật học của tác giả Trần Thị Thủy Lâm (2001); “Thỏa ước lao động tập thể ngành theo pháp luật Việt Nam” (2014), Luận văn Thạc sĩ Luật học của tác giả Phạm Kim Hoàn, “Pháp luật về thỏa ước lao động tập thể qua thực tiễn thi hành tại thành phố Hồ Chí Minh” (2016), Luận văn thạc sĩ luật học của tác giả Phạm Chí Tâm.

“Thỏa ước lao động tập thể – Một số vấn đề lý luận và thực tiễn ở Việt Nam”, Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Chu Thị Lam Giang (2008); “Thỏa ước lao động tập thể thực trạng và một số kiến nghị”, Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Vũ Trà My.

Trên các tạp chí cũng có nhiều bài viết phân tích, nghiên cứu vấn đề này tiêu biểu như. Tác giả Đỗ Năng Khánh với bài viết “Hoàn thiện chế định thỏa ước lao động tập thể nhằm góp phần hạn chế đình công”, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 10/2006, Tác giả Hoàng Thị Minh với các bài viết: “Hiệu lực của thỏa ước lao động tập thể – Một số vấn đề lý luận và thực tiễn”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 03/2011, “Nghiên cứu so sánh về mối quan hệ giữa thỏa ước lao động tập thể và pháp luật lao động quốc gia ở Việt Nam và một số nước trên thế giới”, Tạp chí Luật học, số 10/2009, Tác giả Đỗ Thị Dung Lê Văn Đức, “Hoàn thiện Bộ luật Lao động về đối thoại tại nơi làm việc, thương lượng tập thể và thỏa ước lao động tập thể”, Tạp chí Luật học, số 04/2018…

Các công trình nghiên cứu nêu trên đã đề cập và làm rõ hơn một số vấn đề về lý luận và thực tiễn về ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể nhưng chưa có công trình nghiên cứu nào được thực hiện dựa trên các nghiên cứu, khảo sát từ thực tiễn Thành phố Hà Nội. Mặt khác, trong bối cảnh tình hình chính trị, kinh tế, xã hội của Thành phố Hà Nội liên tục vận động biến đổi, trên thực tế áp dụng pháp luật về ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể trên địa bàn Thành phố Hà Nội dẫn bộc lộ những hạn chế, bất cập. Vì vậy, việc nghiên cứu những quy định pháp luật về ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể và thực tiễn thực hiện trên địa bàn Thành phố Hà Nội là không có sự trùng lặp với các công trình nghiên cứu đã được công bố.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các quy định pháp luật hiện hành về ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể và thực tiễn thực hiện tại Thành phố Hà Nội.

Phạm vi nghiên cứu: Trong khuôn khổ của một luận văn thạc sĩ luật học, đề tài tập trung nghiên cứu các quy định pháp luật hiện hành về ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể trong Bộ luật Lao động năm 2012 và các văn bản hướng dẫn thi hành. Đồng thời, luận văn phân tích những vấn đề thực tiễn thực hiện pháp luật về ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể trên địa bàn Thành phố Hà Nội giai đoạn 2013 – 2018.

4. Mục tiêu nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu: Nhằm hệ thống hóa các quy định pháp luật về ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể, đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật về ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể tại Thành phố Hà Nội, kiến nghị giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao chất lượng ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể nói chung và trên địa bàn Thành phố Hà Nội nói riêng.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

Một là, luận văn tập trung làm rõ một số vấn đề lý luận liên quan đến thỏa ước lao động tập thể và pháp luật về ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể, trong đó tập trung vào các nội dung như khái niệm, phân loại, vai trò của thỏa ước lao động tập thể, thực trạng các quy định pháp luật hiện hành về ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể. Từ đó đưa ra nhận xét về những ưu điểm và những vấn để hạn chế, tồn tại trong các quy định pháp luật hiện hành.

Hai là, luận văn sẽ tập trung phân tích thực trạng thực hiện các quy định pháp luật hiện hành về ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể trên địa bàn Thành phố Hà Nội.

Ba là, luận văn hưởng đến việc để xuất những kiến nghị phù hợp, thiết thực, có tính khả thi nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể trên địa bàn Thành phố Hà Nội.

5. Phương pháp nghiên cứu

Việc nghiên cứu luận văn được dựa trên phương pháp luận phép duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin, xem xét, đánh giá từng vấn đề cụ thể trong mối tương quan với tình hình kinh tế, chính trị, xã hội của đất nước cũng như tại Hà Nội. Đồng thời, luận văn cũng được nghiên cứu dựa trên các quan điểm, đường lối của Đảng chính sách pháp luật của Nhà nước về vấn đề ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể và các chính sách có liên quan khác.

Ngoài ra, để đảm bảo tính khách quan và thực tế, luận văn đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu khác như thống kê, phân tích tổng hợp, so sánh kết hợp nghiên cứu lý luận với khảo sát thực tiễn. Qua đó, làm sáng tỏ những vấn đề cần nghiên cứu trong luận văn.

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

Ý nghĩa khoa học: Luận văn góp phần hoàn thiện hệ thống lý luận về thương lượng và ký kết thỏa ước lao động tập thể, đề xuất những giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao chất lượng hiệu quả thực thi pháp luật về thương lượng ký kết, thực hiện thỏa ước lao động tập thể.

Ý nghĩa thực tiễn: Luận văn là nguồn tài liệu tham khảo cho sinh viên trong việc học tập, nghiên cứu pháp luật lao động nói chung pháp luật thỏa ước lao động tập thể nói riêng. Ngoài ra, luận văn cũng cung cấp kiến thức cho các bên quan hệ lao động như người lao động tổ chức công đoàn người sử dụng lao động và tổ chức đại diện người sử dụng lao động giúp các bên hiểu đúng quyền, nghĩa vụ của mình, qua đó giữ vững mối quan hệ lao động hài hòa, ổn định.

7. Bố cục của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương như sau:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể.

Chương 2: Thực trạng ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể tại thành phố Hà Nội.

Chương 3: Hoàn thiện pháp luật Việt Nam về ký kết và thực hiện thỏa ước lao động tập thể.