[Luận văn 2019] Thực tiễn áp dụng pháp luật về bảo vệ quyền của phụ nữ và con trong các vụ án ly hôn – ThS. Tạ Khánh Duy

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

Ly hôn là vấn đề không mới, và ngày càng phổ biến trong xã hội hiện đại. Ngày nay, không khó để tìm kiếm được trên Internet hàng trăm, hàng nghìn thông tin liên quan đến những vụ ly hôn khác nhau ở trong và ngoài nước. Từ những vụ ly hôn của những cặp vợ chồng bình thường cho đến những vụ ly hôn của những người nổi tiếng với giá trị tài sản tranh chấp lên đến nghìn tỷ, làm cho Tòa án đau đầu khi giải quyết ly hôn, khiến báo chí tốn không ít giấy mực khi nhắc đến trong một thời gian dài. Từ những lý do ly hôn thường gặp như bất đồng quan điểm, lối sống ngoại tình, cuộc sống hôn nhân không hạnh phúc… đến hàng loạt những lý do khác không thể kể ra hết, đều có thể dẫn đến ly hôn. Trước thực trạng này, giải quyết những hậu quả pháp lý của ly hôn đã, đang và sẽ luôn luôn là vấn đề thu hút sự quan tâm của những nhà lập pháp trong lĩnh vực luật Hôn nhân và gia đình. Nổi bật trong số những vấn đề được quan tâm khi giải quyết hậu quả pháp lý của ly hôn là làm thế nào để bảo vệ quyền của phụ nữ và con.

Do ảnh hưởng của hơn 1000 năm Bắc thuộc, những tư tưởng của Nho giáo, Đạo giáo của chế độ phong kiến Trung Hoa đã ăn sâu vào tiềm thức, phong tục, tập quán đạo đức, lối sống truyền thống văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng của người dân Việt Nam. Bên cạnh những tư tưởng tiến bộ, đi trước thời đại, có những tư tưởng hết sức bảo thủ lạc hậu nhưng vẫn tồn tại đến tận bây giờ mà điển hình là tư tưởng trọng nam khinh nữ. “Tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử….” về vị trí của người phụ nữ nhất thiết phải phụ thuộc vào người đàn ông khiến cho một bộ phận không nhỏ đàn ông Việt Nam mang thói gia trưởng trong mình, chèn ép vợ, con trong mọi phương diện khía cạnh của cuộc sống kể cả khi ra Tòa giải quyết ly hôn. Điều này tạo ra một rào cản vô cùng lớn trong việc đảm bảo những quyền và lợi ích cơ bản của phụ nữ – một nửa thế giới, đóng góp công sức không thể diễn tả bằng lời trong quá trình xây dựng hạnh phúc gia đình ảnh hưởng trực tiếp đến người con – thế hệ tương lai của đất nước, cần được chăm sóc, bảo vệ, tạo mọi điều kiện để phát triển.

Đương nhiên cũng không thể hoàn toàn phủ nhận những thành quả của pháp luật Việt Nam những giai đoạn trước trong vấn đề bảo vệ quyền của phụ nữ và con. Ngược lại dòng lịch sử, những Bộ luật Hồng Đức thời nhà Lê, Bộ luật Gia Long dưới triều Nguyễn đều có những quy định mang dấu ấn đảm bảo quyền lợi của phụ nữ và con. Tuy nhiên, do ảnh hưởng của tư tưởng phong kiến, những quy định trong những bộ luật này vẫn mang những tư tưởng hạ thấp nữ quyền để cao vị trí của người đàn ông dẫn đến quyền lợi của phụ nữ và con không được bảo vệ triệt để. Tiến đến những giai đoạn lịch sử kế tiếp, kể từ Cách mạng tháng Tám năm 1945 trở đi, hệ thống pháp luật hôn nhân và gia đình của nước ta đều có những quy định nhất định để bảo vệ quyền lợi của phụ nữ và con. Kế thừa những giá trị tốt đẹp của những quy phạm pháp luật trước đây, Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 đã có những kế thừa và sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ những quy định của pháp luật trước đây không còn phù hợp, nhằm trực tiếp bảo vệ quyền lợi của phụ nữ và con khi ly hôn đúng theo cơ sở quy định của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam: “Mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật”.

Bảo vệ quyền con người của phụ nữ và con khi ly hôn là vấn đề đã được bàn luận từ lâu, và thu hút sự quan tâm của pháp luật quốc tế, cũng như tất cả các quốc gia trên thế giới. Tuy nhiên, bảo vệ như thế nào và làm thế nào để các quy định tiến bộ của pháp luật được bảo đảm vẫn luôn là thách thức lớn nhất hiện nay, khi mặt trái của nền kinh tế thị trường đang tác động ngày càng mạnh mẽ đến cuộc sống của người phụ nữ và con. Thực tế này đòi hỏi các cấp, các ngành trong mọi lĩnh vực, phải thường xuyên nhận diện và xử lý đúng đắn những thách thức liên quan đến bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của phụ nữ và con.

Xuất phát từ những điều trên, tác giả lựa chọn đề tài “Thực tiễn áp dụng pháp luật về bảo vệ quyền của phụ nữ và con trong các vụ án ly hôn” cho Luận văn tốt nghiệp của mình. Trên cơ sở mong muốn làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến các quy định của pháp luật về bảo vệ quyền của phụ nữ và con trong các vụ án ly hôn, cũng như thực tiễn áp dụng pháp luật về bảo vệ quyền của phụ nữ và con trong các vụ án ly hôn được giải quyết tại Tòa án nhân dân kết quả nghiên cứu của đề tài luận văn nhằm đề xuất một số giải pháp nâng cao công tác bảo vệ quyền của phụ nữ và con khi ly hôn tiếp cận từ thực trạng các quy định của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, từ đó đóng góp vào sự nghiệp bảo vệ quyền và lợi ích của những nhóm đối tượng kể trên.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Bảo vệ quyền của phụ nữ và con trong những vụ án ly hôn không phải là vấn đề mới và đã có khá nhiều công trình nghiên cứu đã được công bố về bảo vệ quyền con người, quyền phụ nữ, quyền trẻ em trong phạm vi Luật Hôn nhân và gia đình. Tổng hợp các công trình nghiên cứu tiêu biểu sau:

– Sách chuyên khảo: “Bảo đảm quyền của phụ nữ ở Việt Nam hiện nay” của Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh do Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Thị Bảo làm chủ biên, NXB. Lý luận chính trị, Hà Nội 2016; Bình luận một số án dân sự và Hôn nhân và gia đình, Tưởng Duy Lượng NXB. Chính trị quốc gia, Hà Nội 2001,

– Các luận văn cao học đã bảo vệ thành công có liên quan đến đề tài: “Bảo vệ quyền lợi phụ nữ theo Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam năm 2000”, Luận văn Thạc sĩ luật học, của tác giả Bùi Thị Mừng, Trường Đại học Luật Hà Nội, “Nguyễn tắc bảo vệ quyền lợi chính đáng của vợ và các con khi vợ chồng ly hôn theo Luật hôn nhân và gia đình năm 2014”, Luận văn Thạc sỹ của tác giả Nguyễn Thế Long năm 2016; “Cơ chế pháp lý bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong giải quyết các vụ án dân sự tại Tòa án nhân dân” của tác giả Nguyễn Thị Thu Hà, Luận văn Thạc sĩ đề tài “Bảo vệ quyền trẻ em trong các vụ án hôn nhân và gia đình qua thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân quận Ba Đình, thành phố Hà Nội” của tác giả Nguyễn Hồng Lam, Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, 2017, Luận văn Thạc sĩ đề tài Bảo vệ quyền phụ nữ trong hôn nhân và gia đình của tác giả Lường Anh Nhân, Đại học Luật Hà Nội, năm 2016… những công trình nghiên cứu trên về cơ bản đã đi sâu vào phân tích những quy định của pháp luật đương thời và hiện hành về bảo vệ quyền của phụ nữ và trẻ em, trên cơ sở đó đề ra những phương hướng giúp hoàn thiện quy định của pháp luật liên quan đến nội dung này.

Ngoài ra, liên quan đến đề tài còn có nhiều bài viết của nhiều tác giả khác nhau về những nội dung cụ thể trong vấn đề bảo vệ quyền của phụ nữ và con được đăng tải trên những tạp chí pháp lý. Những bài viết, công trình nghiên cứu khoa học trên đã phân tích hoặc tổng quát, hoặc chi tiết, vấn đề về bảo vệ quyền con người nói chung cũng như quyền của phụ nữ và con nói riêng trong quan hệ hôn nhân và gia đình cũng như trong những vụ án ly hôn.

Trên cơ sở tiếp thu một cách chọn lọc những kết quả nghiên cứu của các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài của các tác giả luận văn sẽ tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến “Thực tiễn áp dụng những quy định của pháp luật về bảo vệ quyền của phụ nữ và con trong các vụ án ly hôn”. Thông qua việc nghiên cứu toàn diện thực trạng về việc thực hiện những quy định về bảo vệ quyền của phụ nữ và con trong các vụ án ly hôn kết quả nghiên cứu đề tài nhằm đánh giá về thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật về bảo vệ quyền của phụ nữ và con trong các vụ án ly hôn để tổng hợp những thành công hạn chế, luận giải một số khó khăn vướng mắc thường gặp phải khi giải quyết những mối quan hệ này. Từ đó, tác giả đề xuất phương hướng giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện những quy định của pháp luật về bảo vệ quyền của phụ nữ và con trong thực tiễn.

3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

3.1. Đối tượng nghiên cứu

Luận văn xác định đối tượng nghiên cứu là thực tiễn áp dụng pháp luật bảo vệ quyền của phụ nữ và con trong những vụ án ly hôn tại TAND.

3.2. Phạm vi nghiên cứu

– Về nội dung: Bảo vệ quyền của phụ nữ và con là một nội dung tương đối phức tạp và có phạm vi rộng tuy nhiên, trong phạm vi đề tài tập trung nghiên cứu các quy định của Luật HN&GĐ năm 2014 về việc bảo vệ quyền của phụ nữ và con trong quan hệ ly hôn. Bằng việc phân tích những quy định của pháp luật về bảo vệ quyền của phụ nữ và con trong những vụ án ly hôn, đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật về vấn đề này tại TAND, kết quả nghiên cứu nhằm chỉ ra một số thành công tồn tại và đánh giá nguyên nhân của thành công hạn chế trong quá trình áp dụng pháp luật vào thực tiễn, từ đó đưa ra một số đề xuất để khắc phục, nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về bảo vệ quyền của phụ nữ và con trong những vụ án ly hôn và trong cuộc sống. Nội dung luận văn chỉ đề cập đến quan hệ hôn nhân hợp pháp, không nghiên cứu về không công nhận quan hệ hôn nhân, hủy việc kết hôn trái pháp luật.

– Về thời gian, không gian: đề tài nghiên cứu thực tiễn giải quyết ly hôn thông qua các bản án, quyết định trong thời gian từ năm 2016 đến năm 2018. Những vụ án được đánh giá, nghiên cứu chủ yếu thu thập từ địa phương nơi người Việt sinh sống và làm việc, đó là tại Tòa án nhân dân thành phố Tuyên Quang, tỉnh Tuyên Quang.

4. Nhiệm vụ nghiên cứu

Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài là:

– Luận giải cơ sở lý luận về áp dụng pháp luật bảo vệ quyền của phụ nữ và con trong các vụ án ly hôn; Phân tích, đánh giá thực tiễn áp dụng quy định của Luật HN&GĐ năm 2014 trong vấn đề bảo vệ quyền của phụ nữ và con trong các vụ án ly hôn, chỉ ra một số khó khăn, vướng mắc khi thực hiện những quy định này;

– Đề xuất những giải pháp, kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả điều chỉnh của pháp luật, góp phần đảm bảo sự công bằng bình đẳng và bảo vệ quyền lợi của phụ nữ và con trong quan hệ ly hôn nói riêng và quan hệ HN&GĐ nói chung.

5. Phương pháp nghiên cứu của luận văn

Để đạt được mục đích nghiên cứu đã đề ra, khi nghiên cứu tác giả đã dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật lịch sử và chủ nghĩa duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác-Lê Nin, quan điểm của Đảng và Nhà nước về pháp luật.

Quá trình nghiên cứu tác giả sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu khoa học như phương pháp tiếp cận dựa trên quyền phương pháp so sánh, phân tích tài liệu, phương pháp tổng hợp, đồng thời ứng dụng những thành tựu của khoa học luật dân sự, hôn nhân và gia đình xã hội học pháp luật… trong các công trình của các nhà khoa học, Luật gia ở trong và ngoài nước.

6. Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, kết cấu của luận văn bao gồm:

Chương 1: Một số vấn đề chung về áp dụng pháp luật bảo vệ quyền của phụ nữ và con trong các vụ án ly hôn.

Chương 2: Thực tiễn áp dụng pháp luật về bảo vệ quyền của phụ nữ và con trong các vụ án ly hôn và giải pháp.