[Luận văn 2020] Thực hiện trách nhiệm giải trình trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước – ThS. Nguyễn Hữu Quảng

MỞ ĐẦU

1. Giới thiệu khái quát về đề tài và tính cấp thiết của đề tài

Trách nhiệm giải trình trong hoạt động của các cơ quan nhà nước nói chung, cơ quan hành chính nói riêng là một trong những vấn đề chính trị – pháp lý được Đảng, Nhà nước và toàn thể xã hội quan tâm, đặc biệt đối với chế độ nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, xây dựng một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh. Điều đó thể hiện ở văn bản pháp lý cao nhất là tại Điều 77, Hiến pháp năm 2013 cũng như một số điều, khoản về trách nhiệm báo cáo trước nhân dân của Chính phủ, các bộ, ngành (Điều 98, Điều 99…).

Ngày 23/11/2012, Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XIII đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật phòng, chống tham nhũng, trong đó đã bổ sung tại Điều 32a về trách nhiệm giải trình có quy định: “Khi có yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải giải trình về quyết định hành vi của mình trong việc thực hiện nhiệm vụ quyền hạn được giao trước cơ quan tổ chức, cá nhân có quyền, lợi ích hợp pháp bị tác động trực tiếp bởi quyết định hành vi đó” và Điều 46% quy định về nghĩa vụ giải trình nguồn gốc tài sản tăng thêm có quy định: “Người kê khai tài sản có nghĩa vụ giải trình nguồn gốc phần tài sản tăng thêm quy định tại khoản 2 Điều 44 của Luật này”. Bên cạnh đó, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật phòng, chống tham nhũng cũng giao cho Chính phủ quy định chi tiết về trách nhiệm của cơ quan có nghĩa vụ giải trình, trình tự, thủ tục của việc giải trình, thẩm quyền yêu cầu giải trình, trách nhiệm của người giải trình….Ngày 08/8/2013, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 90/2013/NĐ-CP quy định trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước trong việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được giao quy định về nghĩa vụ của người giải trình tại Điều 10 của Nghị định “Tiếp nhận yêu cầu giải trình thuộc thẩm quyền theo quy định của pháp luật. Hướng dẫn người yêu cầu giải trình thực hiện đúng trình tự thủ tục theo quy định của Nghị định này và các văn bản pháp luật có liên quan; Giải quyết yêu cầu giải trình theo đúng hình thức, trình tự thủ tục và thời gian quy định tại Nghị định này và các văn bản pháp luật có liên quan”, ngày 29/4/2014, Thanh tra Chính phủ đã ban hành Thông tư số 02/2014/TT- TTCP quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều Nghị định số 90/2013/NĐ-CP. Như vậy, tại Việt Nam hiện nay, về cơ bản đã có khả đầy đủ những văn bản quy phạm pháp luật nhằm điều chỉnh các nội dung liên quan đến trách nhiệm giải trình của các cơ quan hành chính nhà nước.

Ngoài ra, việc thực hiện trách nhiệm giải trình, chia sẻ thông tin với người dân, tổ chức, doanh nghiệp còn là một trong những yếu tố quan trọng để đánh giá chất lượng phục vụ của các cơ quan hành chính nhà nước. Được thể hiện ở các tiêu chí đánh giá tại một số bộ chỉ số đang được thực hiện ở Việt Nam hiện nay như Bộ chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI), đây là bộ chỉ số được sử dụng như một công cụ quan trọng để đo lường và đánh giá công tác quản lý và điều hành kinh tế của 63 tỉnh, thành phố ở Việt Nam, trên 09 lĩnh vực, có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của các hoạt động kinh doanh tại doanh nghiệp. Trong đó có tính minh bạch và tiếp cận thông tin nhằm đo lường khả năng tiếp cận, tiếp cận một cách công bằng các kế hoạch của tỉnh, thành phố và các văn bản pháp lý cần thiết liên quan đến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp; các chính sách, quy định mới được tham khảo ý kiến của doanh nghiệp và khả năng tiên liệu trong việc triển khai thực hiện các chính sách, quy định đó, mức độ tiện dụng của trang thông tin điện tử của tỉnh, thành phố… Hiện nay, trong điều kiện kinh tế – xã hội của đất nước đang phát triển, trình độ dân trí được cải thiện, nhu cầu được tiếp cận thông tin, được giải trình về các vấn đề liên quan đến công việc, đời sống của người dân, tổ chức, doanh nghiệp càng trở nên cần thiết. Người dân, doanh nghiệp ngày càng chủ động yêu cầu cơ quan nhà nước cung cấp thông tin về chính sách, pháp luật, các dự án, quy hoạch… liên quan trực tiếp đến mình.

Tuy nhiên, thực tiễn thời gian qua cho thấy, mặc dù việc quy định pháp luật và tổ chức thực hiện pháp luật về trách nhiệm giải trình của các cơ quan hành chính nhà nước đã được quan tâm, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế, các cơ quan hành chính nhà nước chưa thực sự đề cao trách nhiệm này, còn làm việc một cách bị động, thông tin giải trình chưa đầy đủ, không đúng yêu cầu. Việc giải trình trong một số lĩnh vực còn hạn chế và nhu cầu được giải trình của người dân, tổ chức, doanh nghiệp đã trở nên ngày càng bức thiết trong một số lĩnh vực như đất đai, quy hoạch đô thị, xử lý vi phạm hành chính, đặc biệt, trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước, tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội cực kỳ đa dạng, diễn biến phức tạp, diễn ra liên tục và trực tiếp ảnh hưởng đến các quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức.

Dưới góc độ nghiên cứu, tình hình nghiên cứu về trách nhiệm giải trình của các cơ quan hành chính nhà nước tại Việt Nam mới bước đầu được đề cập, xong chưa đầy đủ nên có nhiều hạn chế nhất định, do vậy, cần thiết lúc này phải có những công trình nghiên cứu sâu, rộng, tổng thể trên cả bình diện lý luận cũng như thực tiễn.

Các quy định hiện hành vẫn còn có một số vấn đề bất cập, cụ thể như việc xác định phạm vi chủ thể thực hiện trách nhiệm giải trình, việc giải trình mang tính chủ động và coi đó là một trong những nghĩa vụ của các chủ thể quản lý hành chính nhà nước khi thực thi quyền lực công, nhằm đảm bảo tính công khai, minh bạch, công bằng, dân chủ hay chỉ giải trình khi được yêu cầu, giải trình thuộc về trách nhiệm của chủ thể có thẩm quyền xử lý vi phạm hành chính hay các chủ thể này chỉ có nghĩa vụ tổ chức việc giải trình cho các đối tượng có liên quan. Đặc biệt là cơ chế kiểm soát về trách nhiệm giải trình của các cơ quan hành chính nhà nước trong quá trình ban hành các quyết định hành chính, cơ chế thực hiện quyền tiếp cận thông tin của người dân… vẫn còn là một trong những vấn đề pháp lý hiện này vẫn còn bỏ ngỏ. Trong khi đó, cơ quan hành chính nhà nước là một chủ thể quan trọng, liên quan đến trách nhiệm giải trình vì hoạt động của các cơ quan này diễn ra hàng ngày, hàng giờ trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, dù vô tình hay hữu ý đều có thể tiềm ẩn nguy cơ xâm hại đến các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.

Từ những lý do phân tích ở trên, học viên lựa chọn để tài “Thực hiện trách nhiệm giải trình trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước” làm đề tài để nghiên cứu cũng như làm Luận văn Thạc sĩ Luật học của mình.

2. Tình hình nghiên cứu

Các công trình nghiên cứu, bài viết học thuật về trách nhiệm giải trình trong hoạt động của các cơ quan nhà nước nói chung và cơ quan hành chính nhà nước nói riêng trong quá trình thực thi quyền lực công còn chưa nhiều, thiếu tính hệ thống và chuyên sâu, có thể kể đến một số công trình như sau:

– Báo cáo khảo sát phục vụ cho việc xây dựng Dự thảo Nghị định quy định về trách nhiệm giải trình của cán bộ, công chức, người đứng đầu cơ quan, tổ chức, đơn vị của Nhà nước trong thực hiện nhiệm vụ, công vụ của Viện Khoa học thanh tra (Thanh tra Chính phủ).

– Bài viết “Trách nhiệm giải trình trong quản lý ngân sách nhà nước” của tác giả Mai Đình Lâm trong đó tập trung đánh giá quá trình thực hiện trách nhiệm giải trình trong quản lý ngân sách nhà nước trong chương trình tổng thể cải cách hành chính giai đoạn 2001 – 2010 và đề xuất biện pháp hoàn thiện cho giai đoạn 2011 – 2020;

– Bài viết “Tự chịu trách nhiệm và trách nhiệm giải trình” của tác giả Phạm Thị Lý có phân tích về sự khác biệt giữa tự chịu trách nhiệm và trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước, đặc biệt có liên hệ trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo;

– Cuốn sách “Phân cấp ngân sách cho chính quyền địa phương thực trạng và giải pháp” của tác giả Lê Chi Mai (năm 2006) có đề cập đến yêu cầu thực hiện trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước ở trung ương và địa phương có liên quan đến việc sử dụng ngân sách nhà nước;

– Báo cáo của tổ chức World Bank ở Việt Nam về “Cải cách thể chế hiện đại” có nội dung về “Quản trị nhà nước ở địa phương” cũng đưa ra bình luận về vấn đề trách nhiệm giải trình của chính quyền cấp tỉnh, cấp huyện và cấp xã.

Nhìn chung, các bài viết, công trình nghiên cứu ở trên đã bước đầu để cập đến vấn đề trách nhiệm giải trình trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước. Tuy nhiên, đa số các công trình không trực tiếp đề cập đến nội dung này nhưng trong quá trình phân tích các vấn đề nghiên cứu của đề tài có đề cập đến yêu cầu về tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương. Dù vậy, tất cả các công trình, bài viết đã được công bố có nội dung liên quan đến đề tài là tài liệu tham khảo có giá trị sẽ được tác giả luận văn kế thừa có chọn lọc.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

3.1. Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các vấn đề về lý luận và thực tiễn về thực hiện trách nhiệm giải trình trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay.

3.2. Phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu vấn đề giải trình và trách nhiệm giải trình của các cơ quan hành chính nhà nước trong hệ thống các cơ quan nhà nước và các cá nhân có thẩm quyền làm việc trong hệ thống cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam.

Luận văn phân tích quy định pháp luật và thực trạng thực hiện trách nhiệm giải trình của các cơ quan hành chính nhà nước theo quy định của pháp luật hiện hành trong một số lĩnh vực đang được xã hội quan tâm (như trong lĩnh vực xử lý vi phạm hành chính, quản lý hành chính nhà nước về đất đai, cấp và thu hồi giấy phép, quản lý vốn và tài sản trong doanh nghiệp nhà nước…) để làm sáng tỏ những nội dung nghiên cứu của Luận văn.

4. Mục tiêu nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

4.1. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn này là trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn thực hiện trách nhiệm giải trình trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam để đề xuất một số vấn đề về cơ sở lý luận, quan điểm và giải pháp tăng cường thực hiện trách nhiệm giải trình trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước.

4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu

Với mục tiêu nghiên cứu ở trên, nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn được xác định là:

– Nghiên cứu, phân tích làm rõ cơ sở lý luận về trách nhiệm giải trình trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước.

– Khái quát, đánh giá thực trạng trách nhiệm giải trình trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay.

– Đề xuất những quan điểm và giải pháp tăng cường việc thực hiện trách nhiệm giải trình trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay.

5. Các phương pháp nghiên cứu sử dụng để thực hiện luận văn

5.1. Cơ sở lý luận

Luận văn được nghiên cứu dựa trên cơ sở vận dụng những quan điểm của Chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật, các quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về pháp luật, pháp chế và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, nhất là quan điểm chỉ đạo về tăng cường trách nhiệm giải trình trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước trong giai đoạn hiện nay.

5.2. Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp phân tích, tổng hợp, thống kê.

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

Về mặt khoa học, luận văn góp phần làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản (khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa, chủ thể, nội dung, phương thức) trách nhiệm giải trình trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước.

Về mặt thực tiễn, Luận văn có thể làm tư liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu và áp dụng pháp luật về thực hiện trách nhiệm giải trình trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước, hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến chủ đề này.

7. Bố cục của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 03 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về thực hiện trách nhiệm giải trình trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước.

Chương 2: Thực trạng thực hiện trách nhiệm giải trình trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay.

Chương 3: Quan điểm, giải pháp tăng cường thực hiện trách nhiệm giải trình trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay.