[Luận văn 2020] Pháp luật Việt Nam về tổ chức đại diện tập thể lao động tại cơ sở – ThS. Nguyễn Chí Trung

[Luận văn 2020] Pháp luật Việt Nam về tổ chức đại diện tập thể lao động tại cơ sở – ThS. Nguyễn Chí Trung

1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Sự phát triển của nền kinh tế Việt Nam, trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa hiện nay ra đời ngày càng nhiều nhiều doanh nghiệp, tập đoàn kinh tế nhà nước và tư nhân đã góp phần giải quyết vấn đề việc làm của người lao động. Tuy nhiên, đi cùng với sự phát triển của nền kinh tế, quan hệ lao động đã nảy sinh những mâu thuẫn về quyền lợi và nghĩa vụ của các bên tham gia. Do đó, tổ chức đại diện tập thể lao động tại cơ sở hình thành có vai trò góp phần điều hòa và ổn định quan hệ lao động xã hội. Vai trò này có thể nhận thấy rõ qua quyền hạn cũng như nhiệm vụ mà pháp luật trao cho công đoàn – tổ chức đại diện duy nhất của NLĐ hiện nay, đại diện NLĐ trong các cuộc thương lượng tập thể, các cuộc đối thoại với người sử dụng lao động tổ chức và lãnh đạo đình công tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau, Công đoàn đã bộ lộ ra nhiều lủng từng về mô hình tổ chức và phương pháp hoạt động. Cùng với việc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường và trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, đòi hỏi công đoàn phải đổi mới nội dung phương pháp hoạt động cho phù hợp với xu thế mới, phát huy tích cực vai trò của mình.

Trước những yêu cầu của thực tiễn cũng như quá trình hội nhập nền kinh tế quốc tế, cam kết quốc tế về các tiêu chuẩn lao động được ghi nhận trong các Hiệp định thương mại tự do CPTPP, EVFTA, Công ước 98 về quyền tổ chức và TLTT của ILO mà Việt Nam vừa mới phê chuẩn BLLĐ năm 2019 ra đời, chính thức có hiệu lực từ 01/01/2021 lần đầu tiên cho phép NLĐ thành lập tổ chức đại diện nằm ngoài hệ thống Công đoàn, được gọi là “Tổ chức của người lao động tại doanh nghiệp”. Quy định về tổ chức của NLĐ được xây dựng dựa trên quyền tự do hiệp hội, với tinh thần “độc lập” với NSDLĐ, bình đẳng về quyền, nghĩa vụ với Công đoàn cơ sở về phương diện đại diện và bảo vệ các quyền lợi ích của NLĐ – bên yếu thế trong quan hệ lao động. Việc ra đời tổ chức này đang nhận được sự quan tâm của đông đảo NLĐ, các nhà nghiên cứu các nhà học giả và những người làm chính sách. Việc tổ chức có thật sự bảo vệ NLĐ theo đúng như kỳ vọng hay không? NLĐ có thể dựa vào tổ chức của mình để quyền và lợi ích của mình được cải thiện hay không? Hiện nay vấn đề này vẫn đang là vấn đề vô cùng mới mẻ với những quy định chỉ dùng ở nguyên tắc, đặt ra yêu cầu cần tổ chức, quản lý chặt chẽ để đảm bảo đi đúng hướng quan trọng là phục vụ lợi ích của NLĐ và lợi ích chung của quốc gia.

Vì vậy, việc nghiên cứu về hoạt động của tổ chức đại diện tập thể lao động tại cơ sở hiện nay mang tỉnh cấp thiết nhằm làm rõ mô hình tổ chức hoạt động của các tổ chức đại diện tập thể lao động tại cơ sở và mối quan hệ giữa chúng cũng như mối quan hệ giữa các tổ chức đại diện tập thể lao động tại cơ sở với NSDLĐ và các chủ thể khác liên quan, từ đó đưa ra những đánh giá và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các tổ chức đại diện tập thể lao động tại cơ sở. Chính vì những lý do trên tôi xin chọn đề tài “Pháp luật Việt Nam về tổ chức đại diện tập thể lao động tại cơ sở”.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Nghiên cứu về tổ chức đại diện tập thể lao động tại cơ sở không phải một vấn đề mới, tuy nhiên hầu hết các đề tài đều tập trung nghiên cứu về Công đoàn – tổ chức đại diện hợp pháp duy nhất của NLĐ tỉnh đến nay. Một số công trình tiêu biểu có thể kể đến như

Ở cấp độ luận án tiến sĩ luật học có thể kể đến công trình nghiên cứu của tác giả Đào Mộng Điệp – Khoa Luật Trường Đại học Quốc gia Hà Nội với tên để tài “Pháp luật về đại diện lao động ở Việt Nam. Thực trạng và hướng hoàn thiện” vào năm 2014. Luận án làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về đại diện lao động và pháp luật về đại diện lao động phân tích và chỉ ra những kinh nghiệm quốc tế và của một số nước trong lĩnh vực đại diện lao động tạo ra cơ sở quan trọng để liên hệ, đánh giá pháp luật hiện hành và tham khảo trong quá trình hoàn thiện pháp luật về đại diện lao động ở nước ta.

Ở cấp độ luận văn thạc sĩ luật học, công trình nghiên cứu về “Công đoàn Việt Nam trong việc bảo vệ quyền và lợi ích người lao động trong quan hệ lao động” của tác giả Trần Thị Tố Linh, công trình “Pháp luật về bảo vệ người lao động trong doanh nghiệp của tổ chức công đoàn” của tác giả Phạm Ngọc Lãnh đều có nội dung là làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn về Công đoàn Việt Nam – tổ chức đại diện tập thể lao động tại cơ sở. Đồng thời bài viết đưa ra các đánh giá, nhận xét thực trạng pháp luật, chỉ ra vướng mắc trong việc thực hiện các quy định pháp luật về bảo vệ NLĐ của tổ chức đại diện kiến nghị các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về vấn đề này.

Ngoài ra còn một số bài viết, tạp chí như “Các quy định của Bộ luật Lao động về Công đoàn và vai trò đại diện tập thể lao động – thực trạng và kiến nghị”, Tạp chí Luật học số 9 của PGS. TS. Đào Thị Hằng (2019). Trong đó, tác giả đã chỉ ra các quy định của BLLĐ về công đoàn và vai trò của đại diện tập thể lao động và đưa ra kiến nghị về vai trò của công đoàn “Pháp luật Công đoàn một số nước và kinh nghiệm đối với Việt Nam”, của TS. Nguyễn Hữu Chi, Ths. Đào Mộng Điệp (2010).

Như vậy, có thể thấy có nhiều công trình nghiên cứu có giá trị trong lĩnh vực này. Tuy nhiên với sự vận động không ngừng của xã hội, pháp luật càng ngày càng không đáp ứng được nhu cầu điều chỉnh nên cần được chỉnh lý, bổ sung là điều tất yếu BLLĐ năm 2019 ra đời với nhiều thay đổi về tổ chức đại diện tập thể lao động tại cơ sở. Do BLLĐ năm 2019 mới được ban hành nên hiện nay chưa có nhiều bất kỳ công trình nghiên cứu về tổ chức của NLĐ tại doanh nghiệp, cũng như mối quan hệ của tổ chức này với Công đoàn và NSDLĐ. Do vậy, đề tài nghiên cứu “Pháp luật Việt Nam về tổ chức đại diện tập thể lao động tại cơ sở” đáp ứng được tỉnh mới, đồng thời mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc.

3. Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1. Mục đích nghiên cứu

Việc nghiên cứu đề tài nhằm thực hiện hai mục đích cơ bản: (i) Góp phần hoàn thiện những vấn đề lý luận về tổ chức đại diện tập thể lao động tại cơ sở và điều chỉnh của pháp luật hiện hành về tổ chức đại diện tập thể lao động tại cơ sở; (ii) Đề xuất hướng hoàn thiện quy định pháp luật về tổ chức đại diện tập thể lao động tại cơ sở phù hợp với các cam kết quốc tế mà Việt Nam tham gia và các yêu cầu thực tiễn thực hiện.

3.2. Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là hệ thống quy định pháp luật hiện hành của Việt Nam về tổ chức đại diện tập thể lao động tại cơ sở bao gồm: BLLĐ năm 2012, năm 2019, Luật Công đoàn năm 2012 và các văn bản hướng dẫn. Ngoài ra có liên hệ, so sánh với tổ chức đại diện tập thể lao động tại cơ sở của một số nước trên thế giới để rút ra nhận xét, đánh giá, giải pháp hoàn thiện các quy định pháp luật Việt Nam, bảo vệ tối đa quyền lợi của NLĐ theo các cam kết thương mại mà Việt Nam tham gia.

3.3. Phạm vi nghiên cứu

Tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn của chế định đại diện NLĐ trong quan hệ lao động ở Việt Nam hiện nay. Bài nghiên cứu sẽ tập trung đánh giá quy định pháp luật về tổ chức đại diện tập thể lao động tại cơ sở theo hướng đảm bảo quyền tự do hiệp hội của NLĐ theo các cam kết thương mại về tiêu chuẩn lao động mà Việt Nam tham gia trong khoảng thời gian từ năm 2012 trở lại đây.

4. Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng phương pháp nghiên cứu cụ thể là Phương pháp lịch sử phương pháp lô-gích, phương pháp hệ thống phương pháp phân tích, phương pháp so sánh và phương pháp tổng hợp để nghiên cứu cơ sở lý luận khoa học, kinh nghiệm các nước và đánh giá thực trạng pháp luật đồng thời đưa ra kiến nghị.

5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

5.1. Ý nghĩa khoa học

Luận văn góp phần xây dựng hoàn thiện cơ sở lý luận và hoàn thiện pháp luật về đại diện lao động ở Việt Nam, đồng thời, ở mức độ nhất định luận văn cung cấp kiến thức hữu ích cho những người làm công tác thực tiễn trong lĩnh vực lao động công đoàn để áp dụng pháp luật về đại diện lao động phù hợp với hoàn cảnh Việt Nam nhưng không tách rời trào lưu chung của thế giới.

5.2. Ý nghĩa thực tiễn

Luận văn có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho một số cơ quan khi xây dựng hoạch định các chính sách và pháp luật về đại diện lao động. Kết quả nghiên cứu cũng có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu và giảng dạy tại các trường đào tạo về luật hoặc về lao động xã hội và công đoàn… và cho các tổ chức, cá nhân muốn tìm hiểu quan tâm đến lĩnh vực đại diện lao động.

6. Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn có kết cấu ba chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận pháp luật về tổ chức đại diện tập thể lao động tại cơ sở.

Chương 2: Thực trạng pháp luật Việt Nam về tổ chức đại diện tập thể lao động tại cơ sở.

Chương 3: Yêu cầu hoàn thiện và giải pháp đảm bảo hiệu quả thực thi pháp luật về tổ chức đại diện tập thể lao động tại cơ sở.