[Luận văn 2020] Pháp luật về hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai và thực tiễn thi hành – ThS. Lại Nhật Quang

[Luận văn 2020] Pháp luật về hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai và thực tiễn thi hành – ThS. Lại Nhật Quang

1. Tính cấp thiết của đề tài

Đất đai là nguồn tài nguyên quan trọng và vô cùng quý giá của mỗi quốc gia, là tư liệu sản xuất quan trọng đối với các hoạt động kinh tế, sản xuất. Vì vậy, đất đai đều có ý nghĩa chiến lược trên tất cả phương diện chính trị, an ninh, quốc phòng và ngoại giao.

Khái niệm tranh chấp đất đai được hiểu là sự xung đột mâu thuẫn về lợi ích của các chủ thể khi tham gia vào quan hệ pháp luật đất đai. Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường, các quan hệ pháp luật đất đai có rất nhiều hình thái đa dạng và phức tạp hơn, như sự xuất hiện của các loại hình giao dịch dân sự về đất đai (thừa kế đất, tặng cho đất, chuyển nhượng quyền sử dụng đất,…), những giao dịch này đã làm cho các đối tượng tranh chấp đất đai được mở rộng, không chỉ dừng lại ở các vật quyền về đất đai mà còn trong quá trình xác lập, thực hiện các giao dịch về đất. Mặc dù Luật Đất Đai năm 2013 đã được Quốc Hội khóa XIII thông qua và chính thức có hiệu lực vào ngày 01/07/2014, trong đó đã chú trọng đến những quy định về giải quyết tranh chấp đất đai, nhưng bước vào giai đoạn kinh tế thị trường, thì mức độ và số lượng các vụ tranh chấp đất đai có xu hướng gia tăng. Điều này làm cho hoạt động sản xuất bị đình trệ, ảnh hưởng đến mối quan hệ trong cộng đồng, tác động xấu đến các phong tục, tập quán tốt đẹp của dân tộc, tiềm tàng nguy cơ gây ra mất trật tự an ninh xã hội. Chính vì vậy, chủ trương của Đảng và Nhà Nước đặt ra đó là làm sao để giải quyết các tranh chấp đất đai một cách hòa bình, công tâm, nhanh chóng, hợp lý, để người dân tin tưởng vào pháp chế xã hội chủ nghĩa.

Các tranh chấp đất đai trong thời gian qua chủ yếu được xử lý bằng các biện pháp như khởi kiện tại tòa án, việc tòa án thụ lý các tranh chấp có thể được bảo đảm xử lý công bằng khách quan hơn, có tính cưỡng chế thực hiện hơn, nhưng cũng bộc lộ không ít yếu điểm gây khó xử cho các bên trong tranh chấp. Biện pháp hòa giải tranh chấp được đưa ra đã cho thấy nhiều tính khả thi hữu hiệu, tuy nhiên điều đáng tiếc đó là, pháp luật chưa có các quy định cụ thể về hòa giải tranh chấp đất đai, gây khó khăn trong việc giải quyết tranh chấp bằng phương pháp này.

Ở Việt Nam ta trong những năm gần đây, tranh chấp đất đai là một trong những tranh chấp xảy ra phổ biến, rất phức tạp và hầu hết phải đưa ra giải quyết bằng con đường Tòa án. Rất khó để hạn chế tranh chấp, khi tranh chấp xảy ra rồi thì làm thế nào để hòa giải tranh chấp đó là vấn đề được nhiều cấp chính quyền quan tâm. Hòa giải là một trong những biện pháp hữu hiệu để giải quyết tranh chấp đất đai, tuy nhiên điều đáng nói là pháp luật về hòa giải đối với tranh chấp đất đai hiện nay chưa có sự thống nhất, chưa có quy định cụ thể, từ đó gây khó khăn cho việc giải quyết tranh chấp đất đai trên thực tế, cũng như việc áp dụng biện pháp này vào giải quyết các tranh chấp đất đai phát sinh. Trên thực tế mặc dù chính sách, pháp luật về đất đai của Đảng và Nhà nước ta có nhiều thay đổi tương thích với từng giai đoạn phát triển, song bên cạnh đó còn nhiều quy định không nhất quán. Hơn nữa, việc giải thích hướng dẫn của các cơ quan có thẩm quyền cũng chưa đầy đủ và kịp thời. Do đó, việc hòa giải tranh chấp đất đai của các cơ quan hành chính và tòa án nhân dân (TAND) trong những năm qua vừa không thống nhất vừa không đạt hiệu quả cao. Có nhiều vụ án vì hòa giải mà kéo dài trong nhiều năm, khiếu kiện kéo dài và làm giảm lòng tin của người dân đối với đường lối chính sách pháp luật của nhà nước.

Do đó, việc nghiên cứu hệ thống các quy định pháp luật hiện hành về hòa giải trong tranh chấp đất đai, thực trạng việc giải quyết tranh chấp đất đai bằng biện pháp hòa giải trong thời gian qua, từ đó đưa ra một số kiến nghị, hoàn thiện pháp luật và bảo đảm quyền và lợi ích của công dân trong hòa giải tranh chấp là điều vô cùng cần thiết.

Mặc dù chính sách, pháp luật về đất đai của Đảng và Nhà nước ta có nhiều thay đổi tương thích với từng giai đoạn phát triển, song bên cạnh đó còn có nhiều quy định không nhất quán. Hơn nữa, việc giải thích, hướng dẫn của các cơ quan có thẩm quyền cũng chưa đầy đủ và kịp thời. Do đó, việc hòa giải tranh chấp đất đai của các cơ quan hành chính và Tòa án nhân dân (TAND) trong những năm qua vừa không thống nhất, vừa không đạt được hiệu quả cao. Có nhiều vụ án vì hòa giải mà kéo dài trong nhiều năm, khiếu kiện kéo dài và làm giảm lòng tin của người dân đối với đường lối, chính sách pháp luật của Nhà nước.

Do đó, việc nghiên cứu một cách có hệ thống các quy định của pháp luật về hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai, thực trạng giải quyết đất đai thông qua hòa giải, trên cơ sở đó đề xuất những kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật, bảo đảm quyền và lợi ích cho công dân là việc làm có ý nghĩa quan trọng về mặt lý luận và thực tiễn hiện nay. Với nhận thức đó, học viên đã lựa chọn vấn đề “Pháp luật về hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai và thực tiễn thi hành” làm luận văn thạc sĩ luật học của mình.

2. Tình hình nghiên cứu

Cho đến thời điểm tác giả viết luận văn về vấn đề Hòa Giải Trong Tranh Chấp Đất Đai, đã có một số bài viết, tham luận nghiên cứu hàm chứa các nội dung liên quan đến hòa giải tranh chấp đất đai như: “Chế định pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam” của TS. Trần Văn Quang, Đại Học Luật Hà Nội, 2004, Chuyên đề Kỹ năng giải quyết tranh chấp đất đai và hòa giải tranh chấp đất đai của PGS. TS. Nguyễn Quang Tuyển. Một số bài viết trên tạp chí pháp luật như “Thủ tục hòa giải ở cấp cơ sở đối với tranh chấp đất đai theo quy định của Luật đất đai năm 2003”, TS. Nguyễn Minh Hằng, Tạp chí Kiểm sát, số 3/2008, “Về hòa giải tranh chấp đất đai”. Phạm Thái Quý, Tạp chí Dân chủ và pháp luật, số 11/2009; “Vấn đề hòa giải tranh chấp đất đai tại Ủy ban nhân dân xã phường thị trấn”, Nguyễn Văn Hương, Tạp chí TAND, số 02/2012; “Hòa giải tranh chấp đất đai theo Điều 135 Luật đất đai và một số vấn đề đặt ra”, Mai Thị Tú Oanh, Tạp chí TAND, số 21/2012 v.v… Tuy nhiên, đó vẫn chỉ là các bài viết mang tính rời rạc, đơn lẻ, chưa có một công trình nào thực sự mang tính tập hợp, toàn diện về hòa giải trong tranh chấp đất đai, trước khi khởi kiện tại Tòa án, và sau khi Tòa án thụ lý giải quyết. Trên cơ sở kế thừa những thành quả, giá trị nghiên cứu trước đó đã được công bố về hòa giải tranh chấp đất đai, luận văn sẽ cung cấp cho độc giả sự nghiên cứu các quy định của pháp luật về hòa giải tranh chấp đất đai trên phương diện lý luận và thực tiễn.

Đặc biệt hơn có lẽ phải kể đến luận án “Hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai ở Việt Nam hiện nay” năm 2014 của TS Phạm Thị Hương Lan. Tác giả nghiên cứu một số vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến các bảo đảm pháp lý thực hiện hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai ở Việt Nam hiện nay. Luận án đã đề cập đến một số vấn đề lý luận cơ bản thuộc phạm vi nghiên cứu của đề tài như: hòa giải tranh chấp đất đai, hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai, các nguyên tắc của hòa giải tranh chấp đất đai, thủ tục hòa giải tranh chấp đất đai. Luận án cũng đưa ra những đánh giá về thực trạng thực hiện phương thức hòa giải hiện nay trên cơ sở phân tích và bình luận các vụ việc đã xảy ra trên thực tế ở nước ta, từ đó đề xuất định hướng hoàn thiện pháp luật, có khả năng ứng dụng trong quá trình hoàn thiện chính sách pháp luật về hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai.

Các công trình nghiên cứu được in ấn xuất bản trong các tạp chí khoa học khác như: Tạp chí TAND, số 02/2012, “Hòa giải tranh chấp đất đai theo Điều 135 Luật đất đai và một số vấn đề đặt ra”, Mai Thị Tú Oanh; Tạp chí TAND số 21/2012; Tưởng Duy Lượng (2007), “Hòa giải ở cơ sở tranh chấp quyền sử dụng đất”, Tạp chí Tòa án nhân dân (4) tr. 23-26; Hà Hùng Cường (2012), Hòa giải ở cơ sở và vấn đề hoàn thiện pháp luật về hòa giải cơ sở ở Việt Nam, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật số chuyên đề pháp luật về hòa giải; Nguyễn Duy Lãm (2012), Tổ chức và hoạt động hòa giải cơ sở theo quy định của pháp lệnh 1998 – Thực trạng và giải pháp hoàn thiện, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật số chuyên đề pháp luật về hòa giả; Vũ Trung Hòa (2012), Một số vấn đề về chế độ và chính sách đối với hòa giải viên, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật số chuyên đề pháp luật về hòa giải. Nguyễn Phương Thảo (2012), Quản lý nhà nước về công tác hòa giải ở cơ sở, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật số chuyên đề pháp luật về hòa giải; Xuân Trường (2012), Vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt nam và các tổ chức thành viên trong hoạt động hòa giải cơ sở, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật số chuyên đề pháp luật về hòa giải; Trần Văn Quảng (2012), Một số vấn đề về chế định hòa giải trong pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật số chuyên đề pháp luật về hòa giải…

Ngoài ra vấn đề này cũng được đề cập đến trong nhiều công trình nghiên cứu của ngóc ngoài như: Pyan A. Garner (2004), Việc giải quyết tranh chấp thông qua trung gian hòa giải Black’s Law Dictionary, tái bản lần thứ 8, NXB. West Thomson FE A Sander và S. B. Goldberg (1994), Giải tỏa nỗi lo không cần thiết, Cẩm nang hướng dẫn thân thiện với người lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp thay thế, bài viết “Nguyệt san đàm phán” số 55; Kimberlee K. Kovach, Mediation in a Nutshell (Texas, Thomson West 2003), p.1. (Tạm dịch: Tổng quan về trung gian hòa giải).

Như vậy, các công trình nghiên cứu nêu trên đã giải quyết và tiếp cận ở nhiều khía cạnh và góc nhìn khác nhau về hòa giải nói chung và một số bài viết, công trình nghiên cứu để cập một số khía cạnh về hòa giải tranh chấp đất đai. Dù không phải là vấn đề nghiên cứu mới, song trong bối cảnh Luật Đất đai 2013, Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 ra đời có những quy định mới về hòa giải nói chung và hòa giải tranh chấp đất đai nói riêng thì việc tiếp tục nghiên cứu nhằm làm sáng tỏ dưới góc độ lý luận và thực tiễn về hòa giải tranh chấp đất đai trong điều kiện có sự ra đời của những chế định mới là rất cần thiết. Mặt khác, một công trình nghiên cứu một cách tổng thể, toàn diện về hòa giải tranh chấp đất đai trên cơ sở tiếp thu các quan điểm khoa học từ các công trình riêng lẻ đi trước và sự gắn kết với thực tiễn triển khai trên địa bàn một huyện của thành phố Hà Nội với rất nhiều những điểm nóng về tranh chấp đất đai là vấn đề vô cùng cần thiết và có ý nghĩa

Trong những năm qua, hoạt động hòa giải tranh chấp đất đai ở địa bàn thành phố Hà Nội đã khẳng định vai trò to lớn, có ý nghĩa quan trọng trong đời sống xã hội, góp phần tăng cường tình đoàn kết bà con làng xóm trong cộng đồng dân cư, giữ gìn phát huy truyền thống bản sắc dân tộc, ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật và ổn định trật tự xã hội.

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1. Mục đích nghiên cứu

Tác giả lựa chọn đề tài này với mục tiêu hướng tới việc nhìn nhận đánh giá khách quan, toàn diện hiệu quả của công tác hòa giải tranh chấp đất đai ở các cấp cơ sở, cấp UBND, cấp Tòa án trên thực tế. Qua đó, cũng phát hiện những bất cập từ quy định của pháp luật, thực tiễn khi áp dụng các quy định này và hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai. Đề xuất, kiến nghị hoàn thiện chính sách pháp luật về đất đai, đưa ra những giải pháp nâng cao hiệu quả của công tác hòa giải trong cuộc sống.

Ngoài ra, tác giả cũng hy vọng thông qua luận văn cung cấp được tri thức toàn diện xung quanh vấn đề hòa giải và pháp luật về hòa giải tranh chấp đất đai làm cơ sở tiền đề cho việc nghiên cứu thực trạng pháp luật về hòa giải tranh chấp đất đai và đề xuất các giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả thực thì các quy định về hòa giải tranh chấp đất đai của Luật đất đai năm 2013, Bộ luật Dân sự 2015 và các văn bản pháp luật khác có liên quan.

3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn bao gồm những nhiệm vụ nghiên cứu như sau:

– Nghiên cứu và xây dựng những vấn đề lý luận về tranh chấp đất đai và hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai cấp cơ sở, cấp UBND, cấp Tòa án, bằng việc nghiên cứu khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc và các yếu tố tác động tới hoạt động giải quyết tranh chấp đất đai, ý nghĩa của việc hòa giải tranh chấp đất đai, khái quát pháp luật hòa giải tranh chấp đất đai.

– Đánh giá thực trạng các quy định pháp luật về mặt nội dung cũng như thực tế thực thi thông qua việc tìm hiểu, nghiên cứu, phân tích các quy định của pháp luật và thực trạng áp dụng các quy định về hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai.

– Từ việc đánh giá thực trạng, luận văn đề xuất kiến nghị các giải pháp cụ thể góp phần hoàn thiện các quy định về pháp luật hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai, nâng cao hiệu quả thực thi.

4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1. Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là hệ thống các văn bản pháp luật liên quan đến hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai ở các cấp và thực tiễn thi hành tại một số địa bàn trên cả nước.

4.2. Phạm vi nghiên cứu

– Nghiên cứu những vấn đề lý luận và các quy định pháp luật hiện hành về hòa giải tranh chấp đất đai, các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về hòa giải giải quyết tranh chấp đất đai.

– Nghiên cứu về tình hình thực tiễn việc thi hành các quyết định của hòa giải tranh chấp đất đai.

5. Phương pháp nghiên cứu

– Phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác- Lênin trong hệ thống các quan điểm chính sách của Đảng và Nhà nước về kinh tế- xã hội, cải cách pháp luật, cải cách hành chính tư pháp trong chương 1, chương 2, chương 3 của luận văn.

– Phương pháp biện luận, diễn giải khi nghiên cứu tổng quan những vấn đề lý luận của tranh chấp đất đai và hòa giải tranh chấp đất đai, đặc trưng của việc hòa giải tranh chấp đất đai ở chương 1.

– Phương pháp so sánh, đánh giá khi nghiên cứu về thực trạng áp dụng pháp luật hòa giải tranh chấp đất đai ở chương 2.

– Phương pháp phân tích – tổng hợp khi nghiên cứu, đưa ra kiến nghị các giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật về hòa giải tranh chấp đất đai ở chương 3.

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Hòa giải tranh chấp đất đai có vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống của nhân dân và xã hội. Đề tài luận văn tập trung khai thác các quy định pháp luật đất đai hiện hành về hòa giải tranh chấp đất đai, đồng thời phân tích, đánh giá thực tiễn thi hành pháp luật hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai tại một số điểm nóng trong cả nước kể từ khi thực hiện Luật Đất Đai năm 2013 cho đến nay, từ đó tác giả xin đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện các quy định về mặt lập pháp và nâng cao hiệu quả thực thi.

Về khoa học, đề tài giúp các nhà lập pháp, doanh nghiệp, cá nhân có quan tâm đến pháp luật hòa giải tranh chấp đất đai có cách hiểu đúng và làm cơ sở áp dụng vào thực tiễn.

Về thực tiễn, kết quả nghiên cứu của luận văn chỉ mang tính chất tham khảo giúp cho các chủ thể quan tâm có được nguồn tư liệu quý báu trong việc xem xét các vụ việc về hòa giải tranh chấp đất đai trên thực tế.

7. Kết cấu của luận văn

Chương 1: Những vấn đề lý luận về hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai và về pháp luật hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai.

Chương 2: Thực trạng pháp luật về hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai và thực tiễn thi hành.

Chương 3: Định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai.