[Luận văn 2019] Pháp luật về an sinh xã hội đối với người cao tuổi và thực tiễn thực hiện tại thành phố Hà Nội – ThS. Trần Phương Nga

MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài

Sinh – lão – bệnh – tử, một quy luật tất yếu của nhân sinh, ai rồi cũng sẽ đến lúc giả, ai rồi cũng đến lúc ốm đau bệnh tật và cần đến sự chăm sóc. Không giống người trẻ, người cao tuổi có những nỗi lo riêng ngoài nỗi lo về tài chính, về sức khỏe, họ lo bị con cháu thờ ơ và bị xã hội bỏ rơi. Vào những thời điểm đó, vai trò của các chính sách an sinh xã hội được thể hiện và phát huy giúp họ vượt qua tất cả những nỗi lo trong cuộc sống. Hơn nữa, người cao tuổi, họ là những người có công sinh thành nên các thế hệ người Việt Nam, là người góp phần không nhỏ vào công cuộc dựng nước và giữ nước từ giai đoạn lịch sử chống giặc ngoại xâm cho tới thời bình hiện nay, là “kho tàng” tri thức với nhiều kinh nghiệm để truyền lại cho thế hệ tiếp theo. Do vậy, chăm sóc người cao tuổi là tất yếu, là phải đạo và an sinh xã hội chính là cách để Nhà nước nói chung người dân nói riêng thực hiện nhằm thể hiện sự quan tâm, chăm sóc ấy dành cho người cao tuổi.

Việt Nam đang trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước với sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế và xã hội trên nhiều phương diện, trong đó phải kể đến sự bùng nổ mạnh mẽ của các dịch vụ chăm sóc sức khỏe và phúc lợi xã hội khiến cho tuổi thọ con người cũng tăng dần theo, cuộc sống cũng dần được cải thiện. Đó là chưa kể, song song với sự phát triển kinh tế cùng hệ thống phúc lợi xã hội là sự nỗ lực trong khoa học y tế đã giúp tuổi thọ của con người được kéo dài. Tuy nhiên, sự phát triển ấy lại mang tới hệ quả về “già hóa dân số” khi mà tỷ lệ sinh ngày càng giảm xuống. Hiện nay, Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới. Quá trình này đã và đang đặt ra những thách thức lớn đối với việc đảm bảo an sinh xã hội cho người cao tuổi.

Đảm bảo an sinh xã hội cho người cao tuổi là bài toán nan giải với không chỉ với Việt Nam mà với cả thế giới, không chỉ ở địa phương mà còn trên phạm vi cả nước, buộc các nhà lãnh đạo phải có sự tính toán. Bởi lẽ, hiện nay, phần lớn người cao tuổi không có thu nhập, số ít người cao tuổi có lương hung, trợ cấp xã hội và thẻ BHYT trong khi nhu cầu khám chữa bệnh thì cao và chi phí phải trả cho việc chăm sóc sức khỏe lại nhiều hơn. Thực tiễn này đòi hỏi cả nước và từng địa phương phải đảm bảo ASXH đối với người cao tuổi, mà trước hết là thực hiện đúng và đủ quy định pháp luật về ASXH đối với người cao tuổi. Trên thực tế, việc thực hiện pháp luật ASXH đối với người cao tuổi nói chung và tại thành phố Hà Nội nói riêng đã đạt được nhiều kết quả, song cũng bộc lộ những hạn chế nhất định khiến Nhà nước và chính quyền địa phương thành phố không ngùng tâm trong suốt bao năm qua. Cũng bởi tính cấp thiết đó, tác giả đã lựa chọn vấn đề pháp luật về an sinh xã hội đối với người cao tuổi đề nghiên cứu, đồng thời lựa chọn thành phố Hà Nội là địa phương để tìm hiểu dưới góc độ thực tiễn thực hiện pháp luật trong đề tài:

“Pháp luật về an sinh xã hội đối với người cao tuổi và thực tiễn thực hiện tại thành phố Hà Nội”.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Trong thời gian gần đây, cùng với những thách thức của xu hướng già hóa dân số, người cao tuổi đã trở thành đối tượng thu hút sự chú ý của các nghiên cứu khoa học trên mọi lĩnh vực, từ tâm lý học, y tế cộng đồng xã hội học cho tới khoa học pháp lý và sự quan tâm của toàn xã hội. Đây được coi là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương trong xã hội bởi một số đặc điểm tâm lý đặc trưng của tuổi già.

Nghiên cứu chung về người cao tuổi có thể kể tới Luận văn thạc sĩ luật học của tác giả Phùng Thị Vân Anh với đề tài “Pháp luật người cao tuổi và vấn đề bảo vệ người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay”, năm 2014; bài viết “Một số đặc điểm tâm lý của người cao tuổi” của tác giả Vũ Dũng đăng trên tạp chí Tâm lý học số 3/2016, hay bài viết của tác giả Nguyễn Thị Lan đăng trên tạp chí Dân chủ và Pháp luật số 5/2017 với đề tài “Quyền và lợi ích hợp pháp của người cao tuổi trong các quan hệ hôn nhân và gia đình”; Đi sâu nghiên cứu về vấn đề ASXH đối với người cao tuổi, chúng ta có các công trình như Luận văn thạc sĩ chính sách công của tác giả Phan Thu My với đề tài “Chính sách an sinh xã hội với người cao tuổi tại Việt Nam” năm 2017; “Pháp luật an sinh xã hội đối với người cao tuổi ở Việt Nam – Thực trạng và phương hướng hoàn thiện” – đề tài nghiên cứu khoa học cấp Trường của tập thể tác giả Trường Đại học Luật Hà Nội vào năm 2018, do tác giả Đỗ Thị Dung là chủ nhiệm đề tài, hàng loạt các bài viết như: “Người có tuổi và hệ thống an sinh xã hội” của tác giả Bùi Thế Cường trên Báo xã hội học số 2 năm 1992, tác giả Nguyễn Tuấn Anh với bài “Già hóa dân số và an sinh xã hội đối với người cao tuổi ở Việt Nam” trên tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn tập 1, số 1, năm 2015; Nguyễn Thế Huệ với bài viết “Đảm bảo an sinh xã hội cho người cao tuổi: thành tựu và thách thức” trên tạp chí Dân số và Phát triển, số 2 (166), năm 2015; hay như bài viết “An sinh xã hội cho người cao tuổi Việt Nam hiện nay” của tác giả Nguyễn Đình Tuấn đăng trên tại chí Khoa học xã hội Việt Nam số 11 (108) năm 2016.

Qua quá trình tìm hiểu, tác giả nhận thấy các công trình nghiên cứu chủ yếu khai thác cưới góc độ lý luận về người cao tuổi và an sinh xã hội đối với người cao tuổi hoặc tình hình thực hiện pháp luật chung trên toàn lãnh thổ Việt Nam. Tuy nhiên, mỗi địa phương khác nhau thì việc áp dụng pháp luật là khác nhau và phụ thuộc vào tình hình kinh tế – xã hội của địa phương đó nên việc tìm hiểu thực tiễn thực hiện pháp luật ở từng địa phương cụ thể là hết sức cần thiết. Hơn nữa, trong điều kiện thực tiễn hiện nay, khi vấn đề ASXH đối với người cao tuổi ngày càng trở nên cấp thiết thì việc tiếp tục nghiên cứu thực tiễn áp dụng pháp luật ASXH tại một địa phương cụ thể càng cần được đẩy mạnh hơn nữa để có sự điều chỉnh sao cho phù hợp.

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

* Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài là làm rõ một số vấn đề lý luận cơ bản về an sinh xã hội đối với người cao tuổi, những quy định của pháp luật an sinh xã hội đối với người cao tuổi và thực tiễn thực hiện các quy định này trên địa bàn thành phố Hà Nội. Trên cơ sở đó, đề xuất những kiến nghị, giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện quy định pháp luật về ASXH đối với người cao tuổi nói chung và tại thành phố Hà Nội nói riêng.

* Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, luận văn phải thực hiện những nhiệm vụ cụ thể sau:

– Nghiên cứu làm rõ một số vấn đề lý luận cơ bản về an sinh xã hội đối với người cao tuổi và quy định pháp luật hiện hành về ASXH đối với người cao tuổi.

– Phân tích, đánh giá thực trạng thực hiện các quy định của pháp luật về an sinh xã hội đối với người cao tuổi trên địa bàn thành phố Hà Nội.

– Đề xuất một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về ASXH và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật tại thành phố Hà Nội.

Một số vấn đề khác như việc đảm bảo thực hiện các quyền của người cao tuổi về ASXH hoặc xử lý vi phạm pháp luật về ASXH đối với người cao tuổi không thuộc phạm vi nghiên cứu của đề tài.

4. Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu

Về đối tượng nghiên cứu, luận văn thực hiện nghiên cứu hai đối tượng. Một là pháp luật về an sinh xã hội đối với người cao tuổi. Hai là việc thực hiện các quy định pháp luật này trên địa bàn thành phố Hà Nội.

– Về phạm vi nguyên cứu, để đảm bảo dung lượng luận văn theo yêu cầu, cũng như tính sâu sắc trong bài viết của mình, tác giả đã giới hạn phạm vi nghiên cứu như sau:

– Tập trung làm rõ các quy định của pháp luật hiện hành về an sinh xã hội đối với người cao tuổi trong các chế độ, bao gồm: bảo hiểm hưu trí, bảo hiểm y tế, trợ giúp xã hội và các chế độ an sinh xã hội khác đối với người cao tuổi.

– Tìm hiểu thực tiễn thực hiện các quy định pháp luật đó trên địa bàn thành phố Hà Nội từ năm 2014 đến nay.

5. Các phương pháp nghiên cứu

Đề tài được nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác – Lênin, đường lối, chính sách của Đảng Nhà nước, tư tưởng Hồ Chí Minh. Để giải quyết các vấn đề nghiên cứu của đề tài, trong quá trình nghiên cứu đề tài, luận văn còn sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khoa học như phương pháp phân tích, so sánh, phương pháp thống kê, phương pháp lịch sử, phương pháp tổng hợp.

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

* Về ý nghĩa khoa học của đề tài

Xuất phát từ tính cấp thiết của các vấn đề liên quan đến người cao tuổi nói chung và ASXH đối với NCT nói riêng luận văn có thể coi là một tài liệu trong danh mục các nghiên cứu về ASXH đối với người cao tuổi, đặc biệt là dưới góc độ pháp luật. Tác giả hy vọng đây là một đề tài hữu ích góp phần làm rõ những quy định pháp luật hiện hành về ASXH đối với người cao tuổi. Từ đó, đề tài có thể trở thành tài liệu tham khảo cho nhiều công trình nghiên cứu tiếp theo có liên quan.

* Về ý nghĩa thực tiễn của đề tài

Qua nghiên cứu này, tác giả hy vọng sẽ giúp người đọc có thêm góc nhìn nữa về ý nghĩa, tầm quan trọng của công tác an sinh xã hội trong việc đảm bảo cuộc sống cho người cao tuổi. Thông qua đó, tác giả mong muốn mọi người có cái nhìn tổng thể, biết được bản thân cần làm gì và không nên làm gì đối với người cao tuổi để người cao tuổi có cuộc sống an toàn, khỏe mạnh, đặc biệt là trong bối cảnh “già hóa dân số” như hiện nay. Đồng thời, thông qua quá trình tìm hiểu tại thành phố Hà Nội, tác giả đã chỉ ra những kết quả và hạn chế còn tồn tại trong thực tiễn thực hiện pháp luật ASXH đối với người cao tuổi ở địa phương giúp địa phương hoàn thiện hơn trong việc ban hành cũng như hiện thực hóa các chính sách bảo đảm ASXH cho người cao tuổi bằng việc làm cụ thể.

7. Bố cục của luận văn

Luận văn được kết cấu gồm 3 phần Mở đầu, Nội dung, Kết luận. Trong đó, phần nội dung được chia làm 3 chương:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về an sinh xã hội đối với người cao tuổi và nội dung quy định pháp luật hiện hành về an sinh xã hội đối với người cao tuổi.

Chương 2: Thực tiễn thực hiện pháp luật về an sinh xã hội tại thành phố Hà Nội.

Chương 3: Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật an sinh xã hội đối với người cao tuổi tại thành phố Hà Nội.