[Luận văn 2022] Nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự Việt Nam – ThS. Vũ Châu Long

[Luận văn 2022] Nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự Việt Nam – ThS. Vũ Châu Long

1. Tính cấp thiết của đề tài

Có thể nhận định rằng, hoạt động xét xử gắn liền với sự ra đời của Toà án và khi nói đến Toà án thì xét xử là đặc điểm quan trọng nhất được nhắc tới. Bản Hiến pháp gần đây được Quốc hội thông qua ngày 28/11/2013 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2014) đã khẳng định Tòa án là cơ quan có chức năng xét xử, cơ quan thực hiện quyền tư pháp. Hoạt động xét xử của Tòa án là biểu hiện tập trung nhất của quyền lực tư pháp. Phán quyết của Tòa án thể hiện nền công lý, sự đối xử bình đẳng, công bằng trong tất cả các mối quan hệ và cũng là thể hiện chất lượng hoạt động và uy tín của hệ thống tư pháp. Xuất phát từ bản chất của hoạt động tư pháp mà Tòa án là trung tâm của việc thực hiện và xét xử là hoạt động trọng tâm, đòi hỏi việc xét xử phải bảo đảm tính độc lập. Chính vì vậy, nguyên tắc độc lập xét xử được coi là tiền đề nền tảng của hoạt động tư pháp trong nhà nước pháp quyền, là bảo đảm quan trọng cho việc xét xử được bình đẳng, dân chủ, khách quan.

Tại Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp đã chỉ rõ: “Khi xét xử, các Toà án phải đảm bảo cho mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật, thực sự dân chủ, khách quan, Thẩm phán và Hội thẩm độc lập và chỉ tuân theo pháp luật”. Tiếp đó, Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/06/2005 về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 xác định nhiệm vụ đảm bảo tính độc lập của Toà án và các chức danh tư pháp trong hoạt động tố tụng, hướng đến mục tiêu “Xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, từng bước hiện đại, phục vụ nhân, phụng sự Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, hoạt động tư pháp mà trọng tâm là hoạt động xét xử được tiến hành có hiệu quả và hiệu lực cao. Tới đây, Đề án xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền được hoàn thành, việc triển khai các nghị quyết trên, Đảng và Nhà nước ta tiếp tục đưa ra nhiều chủ trương, chính sách và giải pháp cụ thể nhằm xác định rõ hơn vị thế, vai trò của Toà án, nâng cao chất lượng xét xử. Xuất phát từ tầm quan trọng của độc lập tư pháp và yêu cầu thực tiễn đặt ra là cần khắc phục những thiếu sót, hạn chế về việc bảo đảm tính độc lập của Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân trong hoạt động xét xử các vụ án dân sự ở Việt Nam, tôi đã chọn đề tài: “Nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự Việt Nam” cho luận văn thạc sỹ luật học của tôi.

2. Tình hình nghiên cứu

Nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật nói chung và trong tố tụng dân sự Việt Nam nói riêng không còn là vấn đề là mới, trong thời gian qua đã có rất nhiều bài viết, công trình nghiên cứu tìm hiểu về vấn đề này, như bài viết “Bảo đảm nguyên tắc khi xét xử thẩm phán và hội thẩm nhân dân độc lập và chỉ tuân theo pháp luật”, của Trần Văn Kiểm, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Số 1(186), 2011; “Nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật và chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động xét xử của tòa án”, của Đỗ Thị Phương, Đề tài nghiên cứu khoa học, Viện Khoa học xét xử – Tòa án nhân dân tối cao; bài viết “Nguyên tắc Thẩm phán, Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật – Thực tiễn thực hiện và kiến nghị”, của Trần Thị Thu Hằng, Tạp chí Tòa án nhân dân, 2018, Luận án tiến sĩ luật học “Nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật”, của Quản Thị Ngọc Thảo, Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội (2017) cùng nhiều bài viết được đăng trên các tạp chí chuyên ngành khác.

Trên cơ sở tiếp thu, tổng hợp những đề tài, bài viết trước, cùng với sự tìm tòi, và quá trình nghiên cứu của mình, học viên đi vào phân tích nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự Việt Nam, để thấy rằng, việc áp dụng nguyên tắc này thực tế vẫn còn nhiều bất cập và đưa ra những giải pháp thích hợp để nguyên tắc được thực thi có hiệu quả hơn, cụ thể là trong tố tụng dân sự.

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

Mục đích của luận văn là góp phần làm rõ cơ sở lý luận của nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân độc lập và chỉ tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự Việt Nam và đề xuất giải pháp bảo đảm thực hiện nguyên tắc này trong thực tiễn xét xử các vụ án dân sự tại Việt Nam.

Luận văn đặt ra các nhiệm vụ nghiên cứu sau đây: Làm rõ những vấn đề lý luận về nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân độc lập và chỉ tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự Việt Nam như khái niệm, ý nghĩa, cơ sở khoa học, nội dung của nguyên tắc, các yếu tố ảnh hưởng, sự thể hiện của nguyên tắc này trong các quy định pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam hiện hành, phân tích thực tiễn áp dụng nguyên tắc và chỉ ra những hạn chế, bất cập khi áp dụng nguyên tắc trong thực tiễn, từ đó đề xuất các giải pháp bảo đảm thực hiện nguyên tắc trên trong tố tụng dân sự, nhằm đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay.

4. Phương pháp nghiên cứu của đề tài

Luận văn dựa trên quan điểm duy vật và phép biện chứng làm cơ sở lý luận và phương pháp luận để nghiên cứu đề tài. Ngoài ra học viên còn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cụ thể như: Phương pháp so sánh, phân tích, tổng hợp, phương pháp lịch sử, mặt khác trên cơ sở đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật, thực tiễn xã hội, đưa ra những bất cập và đề xuất các giải pháp khắc phục khi bàn về việc Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự Việt Nam.

5. Phạm vi nghiên cứu của đề tài

Nguyên tắc Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật là nguyên tắc hiến định có nội hàm và phạm vi tác động rất rộng, chi phối toàn bộ các quy định pháp luật tố tụng và thực tiễn tố tụng tại Tòa án. Trong khuôn khổ luận văn thạc sĩ chuyên ngành Luật dân sự và tố tụng dân sự, đề tài chỉ tập trung nghiên cứu làm rõ những vấn đề lý luận về nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự Việt Nam đối với các vụ án dân sự, sự thể hiện của nguyên tắc trong các quy định của pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam cũng như thực tiễn áp dụng nguyên tắc từ năm 2016 đến nay.

6. Điểm mới của đề tài

Với việc lựa chọn đề tài có phạm vi hẹp, luận văn đi sâu nghiên cứu “Nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự Việt Nam”. Luận văn xác định được các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện nguyên tắc này, trên cơ sở thực trạng áp dụng nguyên tắc thì luận văn đưa ra các giải pháp bảo đảm thực hiện nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự Việt Nam với điều kiện tình hình mới như hiện nay.

7. Kết cấu luận văn

Chương 1: Những vấn đề lý luận về nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự Việt Nam.

Chương 2: Sự thể hiện của nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật trong các quy định pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam và thực tiễn thực hiện nguyên tắc.

Chương 3: Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện nguyên tắc Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự Việt Nam.