[Luận văn 2020] Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc áp dụng biện pháp ngăn chặn tạm giam và thực tiễn tại thành phố Hà Nội – ThS. Kim Văn Hải

[Luận văn 2020] Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc áp dụng biện pháp ngăn chặn tạm giam và thực tiễn tại thành phố Hà Nội – ThS. Kim Văn Hải

1. Tính cấp thiết của đề tài

Theo Hiến pháp năm 2013 và Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014, VKSND có chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Để đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm trong tình hình hiện nay, thì việc tăng cường chất lượng thực hành quyền công tố của VKS là một vấn đề thiết yếu.

Vấn đề này được thể hiện trong nhiều Nghị quyết của Đảng như Nghị quyết số 08/NQ-TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị về một số nhiệm vụ trọng tâm của cải cách tư pháp trong thời gian tới, theo đó “VKS các cấp thực hiện tốt chức năng công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tư pháp”; Nghị quyết số 49/NQ-TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách đến năm 2020 cũng xác định “Trước mắt Viện KSND giữ nguyên chức năng như hiện nay là thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra, gắn công tố với hoạt động điều tra”. Bên cạnh đó, Chỉ thị số 53-CT/TW ngày 21/3/2000 của Ban chấp hành trung ương Đảng cộng sản Việt Nam về một số công tác cấp bách của các cơ quan tư pháp cần được thực hiện trong năm 2000 cùng đã nhấn mạnh: “Tăng cường trách nhiệm của VKSND đổi với công tác bắt, giam giữ, việc bắt gian phải được xem xét phê chuẩn đối với từng trường hợp, từng đối tượng cụ thể. Đối với trường hợp bắt giam cũng được hoặc không bắt giam cũng được thì không bắt giam. Sai sót trong việc bắt giam, giữ ở địa phương nào thì trước hết VKSND ở địa phương đó chịu trách nhiệm”.^[1]

Nghị quyết số 08/NQ-TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị xác định về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới, trong đó nhiệm vụ bảo đảm tạm giữ, tạm giam đã chỉ rõ: Tăng cường công tác kiểm sát giam, giữ bảo đảm đúng pháp luật, những trường hợp chưa cần bắt, tạm giữ, tạm giam thì kiên quyết không phê chuẩn lệnh bắt, tạm giữ, tạm giam, phát hiện và xử lý kịp thời các trường hợp oan sai trong bắt giữ. VKS các cấp có trách nhiệm về những oan sai trong việc bắt, tạm giữ, tạm giam thuộc phạm vi thẩm quyền của mình Nhằm nâng cao trách nhiệm của cán bộ, công chức trong các cơ quan tư pháp khi thi hành công vụ cũng như nhằm bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của những người bị tạm giữ, tạm giam, Ủy ban thường vụ cũng đã ban hành Nghị quyết số 88/2003/NQ-UBTVQH11 ngày 17/2003 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về bồi thường thiệt hại cho người bị oan do người có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự gây ra.

BLTTHS năm 2015 quy định cụ thể về quyền và nghĩa vụ trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng người tiến hành tố tụng người tham gia tố tụng để giải quyết đúng và hiệu quả các vụ án hình sự, hạn chế oan sai trong việc tạm giam, tạm giữ.

Các BPNC được quy định trong BLTTHS là cơ sở pháp lý đảm bảo cho công tác điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án được khách quan thuận lợi, hợp pháp. Nhưng vẫn còn đó những tồn tại hạn chế trong việc áp dụng các BPNC như căn cứ, trình tự thủ tục áp dụng những BPNC này vẫn còn trường hợp không đúng pháp luật hoặc có những trường hợp cần phải áp dụng biện pháp tạm giữ, tạm giam nhưng không thực hiện dẫn đến nhiều vụ án gặp nhiều khó khăn không thể điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án do người phạm tội bỏ trốn. Những tồn tại, hạn chế nêu trên đã làm hạn chế chất lượng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp của VKS trong kiểm sát việc áp dụng các biện pháp tạm giữ, tạm giam. Mặc dù đã có các công trình khoa học đề cập đến nội dung này dưới các góc độ khác nhau nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu về mặt lý luận dựa vào các hoạt động đặc trưng trên địa bàn thành phố Hà Nội.

Những năm gần đây, trước tình hình tội phạm trên địa bàn thành phố Hà Nội ngày càng gia tăng về số lượng diễn biến ngày càng phức tạp do tính chất, mức độ, và thủ đoạn phạm tội ngày càng tinh vi, mặt khác BPNC tạm giam nếu thực hiện không đúng sẽ xâm hại trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân. Trên thực tế vẫn còn có trường hợp áp dụng biện pháp tạm giam không có căn cứ và trái pháp luật nên công tác kiểm sát việc áp dụng BPNC tạm giam của VKSND ngày càng đóng vai trò quan trọng. Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài này sẽ góp phần làm sáng tỏ thêm cơ sở lý luận và thực tiễn trong hoạt động kiểm sát việc áp dụng BPNC tạm giam của VKSND thành phố Hà Nội, từ đó đưa ra quan điểm và giải pháp nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả công tác kiểm sát việc áp dụng biện pháp tạm giam của VKSND thành phố Hà Nội nói riêng và ngành kiểm sát nhân dân nói chung.

Vì những lẽ trên tác giả quyết định chọn đề tài: “Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc áp dụng biện pháp ngăn chặn tạm giam và thực tiễn tại thành phố Hà Nội” làm đề tài luận văn thạc sĩ.

2. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Nâng cao chất lượng thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp của ngành kiểm sát nhân dân trong đó kiểm sát việc áp dụng biện pháp tạm giữ, tạm giam là một trong những mục đích quan trọng của công cuộc cải cách tư pháp nói chung đổi mới tổ chức và hoạt động của VKSND nói riêng. Bởi vậy vấn đề này đã thu hút được sự quan tâm, nghiên cứu của các nhà nghiên cứu lý luận và hoạt động thực tiễn trong và ngoài ngành kiểm sát. Nổi bật là các công trình nghiên cứu sau đây:

Về sách chuyên khảo:

– Thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp trong giai đoạn điều tra của TS Lê Hữu Thể (Chủ biên), NXB. Tư pháp năm 2005.

– Tài liệu Hội thảo quốc tế về quyền con người trong tố tụng hình sự: Hoàn thiện quyền và nghĩa vụ tố tụng của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp của PGS.TS Trần Văn Độ, năm 2010.

Về các đề tài khoa học, chuyên đề nghiên cứu:

Các luận án tiến sĩ luận văn thạc sĩ luật học

– Luận án tiến sĩ: Các biện pháp ngăn chặn bắt, tạm giữ, tạm giam trong Tố tụng hình sự Việt Nam, thực trạng nguyên nhân và giải pháp của Nguyễn Văn Điệp, Đại học Luật Hà Nội, năm 2005;

– Luận văn thạc sĩ: Kiểm sát việc tạm giữ tạm giam trong Tố tụng hình sự Việt Nam của Nguyễn Phạm Tổ Phong, Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh, năm 2013, – Luận văn thạc sĩ: Kiểm sát tạm giữ, tạm giam và thi hành án hình sự của

Trần Thế Linh Đại học quốc gia Hà Nội, năm 2014;

– Luận văn thạc sĩ: Kiểm sát việc áp dụng biện pháp tạm giữ, tạm giam theo pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn quận Bình Tân, thành phố Hồ Chí Minh của Võ Bình Vương Học viện khoa học xã hội, năm 2018.

Qua nghiên cứu những công trình khoa học nêu trên, có thể thấy có nhiều quan điểm mang tính lý luận mà trong quá trình thực hiện luận văn tác giả có thể kế thừa và phát triển. Tuy nhiên xuất phát từ thực tiễn hoạt động của VKSND thành phố Hà Nội, thông qua cơ sở nghiên cứu những hạn chế, tồn tại trong thực tiễn mà đề xuất hoàn thiện cơ sở lý luận pháp luật và đề ra các giải pháp bảo đảm tăng cường công tác kiểm sát việc áp dụng BPNC tạm giam.

Như vậy, có thể thấy kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong áp dụng BPNC tạm giam là đối tượng nghiên cứu được nhiều ngành, nhiều cấp, nhiều tác giả đề cập đến ở những góc độ khác nhau. Tuy nhiên, số lượng bài viết, đề tài nghiên cứu về kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong áp dụng BPNC tạm giam theo quy định mới của BLTTHS năm 2015 còn chưa nhiều và chưa có công trình nào đánh giá thực tiễn thi hành trên địa bàn thành phố Hà Nội.

Tuy nhiên các công trình nghiên cứu trước đây là nguồn tài liệu tham khảo quan trọng để tác giả kế thừa, phát triển và làm rõ hơn vấn đề nghiên cứu trong quá trình nghiên cứu của mình.

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:

– Mục tiêu nghiên cứu của luận văn trên cơ sở nghiên cứu lý luận và quy định pháp luật về kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong áp dụng BPNC tạm giam và từ thực tiễn công tác này ở thành phố Hà Nội, nêu ra một số quan điểm, phương hướng hoàn thiện pháp luật và đề xuất một số giải pháp nâng cao chất lượng công tác kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong áp dụng BPNC tạm giam nói chung và trên địa bàn thành phố Hà Nội nói riêng.

– Nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

+ Phân tích và làm rõ cơ sở lý luận về kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong áp dụng BPNC tạm giam của VKSND.

+ Phân tích, đánh giá quy định của BLTTHS năm 2015 về kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong áp dụng BPNC tạm giam, nêu được một số điểm mới so với BLTTHS năm 2003.

+ Phân tích, đánh giá thực tiễn kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong áp dụng BPNC tạm giam ở thành phố Hà Nội trong 05 năm (từ năm 2015 đến năm 2019).

+ Đề xuất một số giải pháp hoàn thiện cụ thể để nâng cao chất lượng công tác kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong áp dụng BPNC tạm giam.

4. Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu

– Đối tượng nghiên cứu

+ Những vấn đề lý luận về kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong áp dụng

BPNC tạm giam.

+ Pháp luật Việt Nam hiện hành về kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong áp dụng BPNC tạm giam.

+ Thực tiễn kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong áp dụng BPNC tạm giam

tại thành phố Hà Nội trong 05 năm.

– Phạm vi nghiên cứu

+ Giới hạn về không gian: thực tiễn kiểm sát của VKSND thành phố Hà Nội đối với việc tuân theo pháp luật trong áp dụng BPNC tạm giam trên địa bàn thành phố Hà Nội của Cơ quan điều tra và Tòa án nhân dân hai cấp thành phố (không bao gồm VKS quân sự).

+ Giới hạn về thời gian: Trong phạm vi 05 năm kể từ năm 2015 đến năm 2019.

5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật, quan điểm của Đảng và Nhà nước về tổ chức và quyền lực của bộ máy nhà nước, trong đó có Viện KSND.

Trên cơ sở phương pháp luận trên, đề tài sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau để thực hiện luận văn:

+ Phương pháp phân tích, đánh giá, bình luận, đối chiếu, nghiên cứu lịch sử để làm rõ vấn đề lý luận về kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong áp dụng BPNC tạm giam.

+ Phương pháp phân tích, so sánh đánh giá, tổng hợp làm rõ quy định pháp luật hiện hành về kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong áp dụng BPNC tạm giam.

+ Phương pháp thu thập thông tin số liệu tổng hợp, thống kê, đánh giá thực tiễn kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong áp dụng BPNC tạm giam trên địa bàn thành phố Hà Nội.

+ Phương pháp phân tích, trình bày, đề xuất, tổng hợp kinh nghiệm thực tiễn để đề xuất hoàn thiện pháp luật và giải pháp nâng cao chất lượng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong áp dụng BPNC tạm giam.

6. Ý nghĩa của luận văn

– Ý nghĩa khoa học: Luận văn góp phần bổ sung và làm rõ một số vấn đề lý luận về kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong áp dụng BPNC tạm giam; đồng thời chỉ ra và đánh giá những điểm mới trong quy định của BLTTHS năm 2015 về nội dung này. Đề ra một số giải pháp hoàn thiện pháp luật và triển khai thực hiện BLTTHS năm 2015.

– Ý nghĩa thực tiễn: Đề xuất một số giải pháp nâng cao chất lượng kiểm sát – việc tuân theo pháp luật trong áp dụng BPNC tạm giam phù hợp với tình hình thực tế của ngành Kiểm sát nhân dân thủ đô. Đồng thời luận văn cũng có thể làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu giảng dạy của các cơ sở đào tạo, nghiên cứu pháp luật và tài liệu tham khảo cho Kiểm sát viên nghiên cứu áp dụng trong hoạt động thực tiễn đối với công tác kiểm sát việc tuân theo pháp luật để nâng cao trình độ lý luận và chuyên môn nghiệp vụ.

7. Bố cục đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận văn gồm 03 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận chung về kiểm sát việc áp dụng biện pháp tạm giam trong tố tụng hình sự Việt Nam.

Chương 2: Thực trạng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong áp dụng biện pháp tạm giam từ thực tiễn thành phố Hà Nội.

Chương 3: Một số kiến nghị và giải pháp nhằm nâng cao chất lượng hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong áp dụng biện pháp ngăn chặn tạm giam trên địa bàn thành phố Hà Nội.

[1] Ban chấp hành trung trong Đảng Cộng sản Việt Nam (2005) Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến 2020, Hà Nội.