[Luận văn 2020] Lãi và lãi suất trong hợp đồng vay tài sản theo quy định của pháp luật Việt Nam và thực tiễn thực hiện – ThS. Đỗ Thị Hòa

[Luận văn 2020] Lãi và lãi suất trong hợp đồng vay tài sản theo quy định của pháp luật Việt Nam và thực tiễn thực hiện – ThS. Đỗ Thị Hòa

1. Lý do lựa chọn đề tài

Khi nền kinh tế thị trường phát triển thì các hoạt động giao lưu dân sự, kinh doanh thương mại sẽ theo đó phát triển tích cực. Nhu cầu về vốn của các cá nhân, tổ chức trong hoạt động sản xuất, kinh doanh tiêu dùng luôn đặt ra và cần được đáp ứng. Do đó, các hợp đồng vay tài sản đặc biệt xuất hiện phổ biến để đáp ứng nhu cầu đó. Bàn về HĐVTS thì lãi và lãi suất luôn là quy định quan trọng nhất, chi phối việc thực hiện hợp đồng trong thực tế.

Lãi và lãi suất trong HĐVTS được quy định cụ thể trong pháp luật dân sự. Với BLDS năm 2015, quy định về lãi và lãi suất đã có sự thay đổi đáng kể so với các BLDS trước đó. Cụ thể, BLDS năm 2005 quy định mức lãi suất vay do các bên thỏa thuận nhưng không vượt quá 150% mức lãi suất cơ bản do NHNN công bố, đồng thời trong trường hợp các bên có thỏa thuận về việc trả lãi nhưng không xác định rõ lãi suất hoặc có tranh chấp về lãi suất thì áp dụng lãi suất cơ bản. Trong khi đó, BLDS năm 2015 đã đưa ra một mức trần lãi suất cho vay là 20%/năm và trường hợp có thỏa thuận nhưng không xác định rõ lãi suất thì sẽ áp dụng lãi suất 10%/năm. Quy định của BLDS năm 2015 đã khắc phục được nhược điểm của BLDS 2005 ở hai sau: 1) Đối với BLDS 2005, để tham gia HĐVTS thì các bên không những phải tìm hiểu quy định của BLDS mà còn phải tìm hiểu thêm về quy định của NHNN, điều này là khá phức tạo đối với các chủ thể bình thường trong xác hội; 2) Cụm từ “có tranh chấp về lãi suất” được quy định khá mơ hồ, có thể dẫn đến hai cách hiểu khác nhau hoặc hai bên đều xác định có lãi suất nhưng không thống nhất được mức lãi suất hoặc một bên xác định vay có lãi một bên xác định vay không có lãi. Việc có đến hai cách hiểu như vậy dễ dẫn đến việc áp dụng pháp luật không thống nhất, có thể gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của các bên trong HĐVTS.

Tuy vậy, quy định của BLDS năm 2015 cũng có hạn chế tiêu biểu đó là vẫn chỉ quy định về lãi suất đối với đối tượng vay tài sản là tiền, trong khi đối tượng của HĐVTS có thể là vật, vậy thì sẽ áp dụng quy định nào để quản lý quan hệ vay vật. Bên cạnh đó, quy định về mức trần lãi suất 20%/năm không là quy định tuyệt đối vì sau đó luật còn dự trù trường hợp điều chỉnh mức lãi suất theo đề nghị của Uỷ ban thường vụ Quốc hội và mức lãi suất do các luật khác quy định. Như vậy, khi khắc phục được nhược điểm của BLDS năm 2005 là không cần phải tìm thêm quy định của NHNN về mức lãi suất cơ bản đối với các khoản vay tương ứng thì các chủ thể tham gia quan hệ vay tài sản phải tìm kiếm hạn mức lãi suất ở các luật khác hoặc tìm mức điều chỉnh theo đề nghị được phê chuẩn của Uỷ ban thường vụ Quốc hội. Hơn nữa, Nghị quyết số 01/2019/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao quy định về cách tính lãi, lãi suất trong hợp đồng vay có hiệu lực nhưng có một số quy định chưa thực sự phù hợp, ảnh hưởng đến giá trị của các quy định lãi và lãi suất trong Bộ luật Dân sự.

Do đó, việc phân tích các quy định hiện hành của pháp luật về lãi và lãi suất trong HĐVT, qua đánh giá thực tiễn, tác giả mong muốn đưa ra những kiến nghị nhằm giải quyết được những vướng mắc đang tồn tại, đồng thời củng cố, hoàn thiện các quy định pháp luật về lãi và lãi suất trong pháp luật Việt Nam. Chính vì vậy, tác giả đã lựa chọn đề tài: “Lãi và lãi suất trong hợp đồng vay tài sản theo quy định của pháp luật Việt Nam và thực tiễn thực hiện”.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Qua quá trình khảo sát về tình hình nghiên cứu các tài liệu để phục vụ cho đề tài nghiên cứu của mình, tác giả nhận thấy đã có một số công trình khoa học nghiên cứu có đề tài liên quan đến khía cạnh này, cụ thể là:

+ Năm 2011 tại Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội đã có luận văn thạc sĩ với đề tài “Lãi suất trong hợp đồng vay tài sản theo pháp luật dân sự Việt Nam” của tác giả Nguyễn Tiến Thành. Luận văn phân tích về lãi suất nói riêng theo quy định của BLDS năm 2005. Trên cơ sở pháp luật dân sự thời điểm đó để phân tích và đưa ra các giải pháp hoàn thiện, theo đó tập trung chủ yếu về phần tích về lãi suất cơ bản do NHNN công bố – chuẩn mực để áp dụng quy định về lãi suất thời điểm đó.

+ Năm 2017 tại Trường đại học Luật Hà Nội có Luận văn “Lãi suất trong hợp đồng vay tài sản theo quy định của pháp luật Việt Nam” của tác giả Nguyễn Ngọc Chung. Luận văn đã xây dựng cơ sở lý luận để làm sáng tỏ bản chất và đặc điểm của HĐVTS và lãi suất, đồng thời tác giả luận văn cũng tập trung phân tích thực tiễn lãi suất được quy định trong các HĐVTS, so sánh quy định pháp luật để đánh giá các quy định pháp luật đó.

+ Bộ Tư pháp ngày 15/10/2019 đã đăng tải bài viết “Một số vấn đề lý luận về hợp đồng vay tài sản theo quy định của pháp luật dân sự” của tác giả ThS. Đoàn Thị Ngọc Hải – Sở Tư pháp tỉnh Ninh Bình. Bài viết khái quát các nội dung căn bản của HĐVTS trong đó có lãi và lãi suất.

+ Tạp chí Kiểm sát của Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Số 4 năm 2019, tr. 29-40 cũng đã đăng bài viết “Bàn về quy định trả lãi trên số tiền lãi chậm trả trong Bộ luật Dân sự năm 2015” của tác giả Tưởng Duy Lượng, cũng bản tới một phần của phạm trù lãi và lãi suất trong HĐVTS. Bài viết tập trung phân tích sâu vào nghĩa vụ trả lãi chậm trả, một trong các nghĩa vụ của bên vay trong các HĐVTS. Bài viết trình bày quy định về trả lãi trên số tiền lãi chậm trả trong các Bộ luật Dân sự từ trước đến nay, thực trạng giải quyết các tranh chấp trong giao lưu dân sự giữa bên vay, cho vay và dẫn đến khó khăn trong quá trình giải quyết vụ án của Tòa án. Phân tích quy định tại Điểm a, Khoản 5 Điều 466 Bộ luật Dân sự năm 2015.

Các công trình trên là nguồn tham khảo quý giá và là cơ sở để phát triển pháp luật về lãi và lãi suất trong HĐVTS ngày càng hoàn thiện, Tuy nhiên, các nguồn tài liệu trên chưa nghiên cứu một cách tổng thể lãi và lãi suất, mà thường tách lẻ một số vấn đề của lãi và lãi suất để phân tích. Đồng thời, các luận văn trên cũng chưa cập nhật các quy định về lãi và lãi suất trong BLDS năm 2015 và những văn bản hướng dẫn tính đến thời điểm hiện tại cũng như chưa phân tích sâu dưới góc độ các chủ thể áp dụng pháp luật áp dụng các quy định về lãi và lãi suất trong HĐVTS trong thực tế.

Vì vậy, tác giả nhận thấy cấp thiết phải có một công trình nghiên cứu một cách tổng quát về lãi và lãi suất trong HĐVTS để có thể có một cái nhìn tổng thể.

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận văn: làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cơ bàn về chế định hợp đồng vay tài sản, đồng thời đề cập đến thực tiễn các vụ việc tranh chấp hợp đồng vay tiền. Từ đó, nêu những tồn tại bất cập và đề xuất các kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy phạm về lãi suất, đảm bảo áp dụng thống nhất đúng pháp luật.

Nhiệm vụ cụ thể sau:

– Nghiên cứu một số vấn đề lý luận cơ bàn về hợp đồng vay tiền, các quy định về lãi và lãi suất theo Bộ luật Dân sự Việt Nam và văn bản hướng dẫn thi hành của các cơ quan pháp luật trung ương;

– Phân tích các quy định của pháp luật hiện hành và việc áp dụng các quy định của pháp luật hiện hành vào thực tiễn;

– Đề xuất hoàn thiện các quy phạm pháp luật dân sự về lãi suất trong hợp đồng vay tài sản.

4. Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu các vấn đề lý luận cơ bàn về lãi và lãi suất trong HĐVTS, các quy định pháp luật về lãi và lãi suất hiện hành, thực tiễn thực hiện các quy định pháp luật về lãi và lãi suất trong các HĐVTS đó trong thực tế.

Phạm vi nghiên cứu: lý luận về thực tiễn thực hiện.

– Phạm vi về không gian: Phạm vi nghiên cứu là trên lãnh thổ Việt Nam.

– Phạm vi về thời gian: Trong 05 năm trở lại đây.

5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Đề tài luận văn được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận là chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về cải cách tư pháp.

Đề tài sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu chuyên ngành như phương pháp thống kê tại Chương 2 để thống kê quy định về mức trần lãi suất của các quốc gia, của các tổ chức tín dụng…; phương pháp so sánh tại Chương 1, chương 2 và chương 3 khi so sánh đánh giá các định nghĩa về HĐVTS và lãi, lãi suất, so sánh quy định pháp luật…; phương pháp phân tích và tổng hợp tại Chương 3 để phân tích thực tiễn thực hiện quy định pháp luật và đưa ra các đề xuất nhằm hoàn thiện quy định pháp luật về lãi và lãi suất trong HĐVTS.

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Ý nghĩa khoa học của luận văn: Luận văn là công trình nghiên cứu mang tính hệ thống về lãi và lãi suất trong HĐVTS theo quy định của pháp luật dân sự Việt Nam hiện hành, vừa mang tính nghiên cứu lý luận lại vừa mang tính tổng kết thực tiễn sâu sắc. Kết quả đề tài này sẽ góp phần hoàn thiện các quy định lãi suất trong hợp đồng vay tiền theo pháp luật dân sự.

Ý nghĩa thực tiễn của luận văn: Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn đặc biệt là những phân tích về pháp luật, thực tiễn thực hiện quy định pháp luật và các kiến nghị hoàn thiện góp phần trong việc hoàn thiện pháp luật và hạn chế các tranh chấp liên quan đến lãi và lãi suất trong HĐVTS. Luận văn có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu và áp dụng pháp luật.

7. Bố cục của Luận văn

Ngoài phần Mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn được kết cấu gồm 3 chương:

Chương 1: Khái quát về hợp đồng vay tài sản, lãi và lãi suất trong hợp đồng vay tài sản.

Chương 2: Quy định pháp luật Việt Nam về lãi và lãi suất trong hợp đồng vay tài sản.

Chương 3: Thực tiễn thực hiện pháp luật về lãi và lãi suất trong hợp đồng vay tài sản và kiến nghị hoàn thiện.