[Luận văn 2020] Hoàn thiện pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động ở Việt Nam hiện nay – ThS. Nguyễn Hoàng Long

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Lao động là một phạm trù lịch sử vĩ đại, chứng minh sự phát triển của xã hội loài người, là mối dây liên hệ bền bỉ, vững chắc giữa các cá nhân con người để tạo nên một nhóm, một doanh nghiệp, một cộng đồng, rộng hơn là quốc gia và các mối quan hệ quốc tế lấy hoạt động lao động sản xuất làm nền tăng. Về mặt xã hội, lao động là môi trường sáng tạo ra cái mới, đóng góp vào sự tiến bộ của xã hội và thúc đẩy sự phát triển của xã hội loài người. Do đó, những nghiên cứu về đề tài lao động luôn thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học trên nhiều lĩnh vực khác nhau.

Lao động để sản xuất ra của cải, vật chất, đó là mục tiêu cốt lối. Tuy nhiên, của cải, vật chất hay bất cứ lợi ích nào có được từ hoạt động lao động cũng là để phục vụ con người, đảm bảo cho NLĐ có được một đời sống tốt, được thụ hưởng đầy đủ các quyền và lợi ích cũng như nhu cầu thiết yếu của mình trên cả hai khía cạnh vật chất và tinh thần. Muốn vậy, NLĐ phải có một môi trường làm việc đảm bảo an toàn trên phương diện y tế và các tiêu chuẩn lao động nói chung. An toàn cho chính bản thân mình và những người xung quanh. Đó mới là cơ sở vững chắc cho hoạt động lao động của một xã hội, một Nhà nước văn minh, và đó thực sự mới là lao động chuyên nghiệp, chất lượng cao.

Trong bất kì xã hội nào, con người cũng được xem là nhân tố quan trọng nhất, sức lao động của con người là nguồn lực quý giá nhất để thúc đẩy sự phát triển của đất nước. Ở đâu có hoạt động lao động, sản xuất thì ở đó phải tiến hành các hoạt động nhằm đảm bảo ATVSLĐ, hạn chế tối đa các yếu tố nguy hiểm, độc hại trực tiếp tác động hoặc có nguy cơ tác động tiêu cực đến sức khỏe, tính mạng của NLĐ, góp phần ngăn ngừa TNLĐ, BNN xảy ra. Để thực hiện được mục tiêu đó không thể thiếu sự can thiệp của Nhà nước thông qua các công cụ quản lý của mình. Vì vậy, xây dựng thể chế pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động nhiệm vụ mục tiêu, tiên quyết của mỗi quốc gia, nhất là trong giai đoạn hội nhập quốc tế hết sức sâu rộng và xuất khẩu, liên kết lao động đang là xu hướng chung của nhiều quốc gia, nhiều khu vực trên thế giới.

Ở nước ta, Luật An toàn, vệ sinh lao động đã được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa 13 thông qua ngày 25/6/2015, có hiệu lực kể từ ngày 01/7/2016 cơ bản đã có sự điều chỉnh tương đối hoàn thiện các vấn đề liên quan đến an toàn, vệ sinh lao động trong bối cảnh và điều kiện, môi trường lao động của nước ta tại thời điểm ban hành. Qua gần 5 năm triển khai, Luật đã đi vào thực tiễn cuộc sống, phát huy những hiệu quả nhất định, thúc đẩy lao động, sản xuất và phát triển đất nước. Trong những năm gần đây, thế giới đang được chứng kiến sự gia tăng nhanh chóng của các Hiệp định thương mại tự do (FTA) để thiết lập các Khu vực thương mại tự do. Ngày 08 tháng 3 năm 2018, Việt Nam tham gia ký kết Hiệp định Đối tác Toàn điện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CTCPP) đến ngày 30/6/2019 Việt Nam ký kết và tham gia Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – Liên minh châu Âu (EVFTA) trong các Hiệp định đã khẳng định lại việc tôn trọng, thúc đẩy và thực hiện có hiệu quả 4 tiêu chuẩn lao động cơ bản theo Tuyên bố năm 1998 của ILO bao gồm Quyền tự do liên kết và thương lượng tập thể, xóa bỏ lao động cưỡng bức, xóa bỏ lao động trẻ em, xóa bỏ các hình thức phân biệt đối xử trong lao động. Xuất phát từ những yêu cầu thực hiện cam kết quốc tế thì Việt Nam phải từng bước nội luật hóa để phù hợp với những cam kết quốc tế. Vì vậy, để đạt được những mục tiêu cao hơn, hướng tới bảo vệ con người nói chung, người lao động nói riêng, việc nghiên cứu những vấn đề bất cập, bổ sung những vấn đề còn bỏ ngỏ, sửa đổi những quy định chưa thống nhất là hết sức cần thiết.

Năm 2020 là năm chúng ta thực hiện tổng kết 15 thực hiện Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 25/5/2005 của Bộ Chính trị khóa IX về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020. Theo đánh giá, hệ thống pháp luật nước ta ngày càng hoàn thiện cả về nội dung, hình thức và kỹ thuật lập pháp, theo hướng thống nhất, đồng bộ, khả thi, công khai, minh bạch, thể hiện tư duy lập pháp mới trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả của pháp luật với vai trò là công cụ quản lý Nhà nước và xã hội, công cụ để Nhân dân làm chủ, kiểm tra và giám sát quyền lực Nhà nước thì cần chỉ ra những điểm còn bất cập, hạn chế của hệ thống pháp luật nói chung, của công tác xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật nói riêng, làm rõ nguyên nhân của những thành công cũng như những bất cập, hạn chế đó.

Cá nhân tác giả là người có thời gian làm việc trong cơ quan quản lý nhà nước về lao động, đã từng trực tiếp tham gia tổ chức thực hiện pháp luật về ATVSLĐ nên có điều kiện trải nghiệm, đánh giá những quy định của pháp luật trong thực tiễn áp dụng. Với mong muốn góp phần làm cho pháp luật về ATVSLĐ thực hiện được sử mệnh của mình trong bảo vệ con người, coi con người là tài sản quý giá nhất, là động lực, mục tiêu của mọi hoạt động lao động, sản xuất hướng tới sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia, dân tộc, tôi mạnh dạn lựa chọn nghiên cứu đề tài “Hoàn thiện pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động ở Việt Nam hiện nay” để làm luận văn Thạc sĩ của mình.

2. Tình hình nghiên cứu các vấn đề của đề tài

Hoàn thiện pháp luật nói chung và hoàn thiện pháp luật trong một lĩnh vực cụ thể là đề tài khá phổ biến khi nghiên cứu lý luận chung về Nhà nước và pháp luật. Trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền, đó là mục tiêu cốt lõi để tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, củng cố trật tự pháp luật. Vấn đề hoàn thiện pháp luật được đặt ra như một nhiệm vụ cấp bách, thường xuyên của các thể chế chính trị của bất cứ một quốc gia nào trên thế giới. Điều đó nhấn mạnh rằng, hoàn thiện pháp luật về ATVSLĐ không nằm ngoài mục tiêu góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

ATVSLĐ là vấn đề quan trọng, cấp bách và cần được nghiêm túc thực hiện ở tất cả các khâu đoạn, ngành nghề lao động sản xuất. Do đó, đây là chủ để thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Ở mức độ cao hơn, hoàn thiện pháp luật về ATVSLĐ cũng được nhiều nhà nghiên cứu đề cập dưới các góc độ khác nhau. Cụ thể có thể kể đến một số công trình sau:

– Bài viết “Về trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc bảo đảm an toàn, vệ sinh lao động và bảo vệ sức khỏe người lao động” của tác giả Đỗ Thị Dung trên Tạp chí Luật học, số 12/2011. Tác giả tập trung làm rõ trách nhiệm của doanh nghiệp ở ba khía cạnh chính là thực hiện tiêu chuẩn ATVSLĐ, bảo đảm sức khỏe của NLĐ và trách nhiệm khi NLĐ xảy ra TNLĐ, BNN Bài viết đã cho thấy vai trò và tầm quan trọng của doanh nghiệp trong công tác đảm bảo ATVSLĐ.

– Bài viết “Một số giải pháp hoàn thiện pháp luật về an toàn lao động ở Việt Nam” của tác giả Trần Trọng Đào trên Tạp chí Nghề luật, số 01/2013 đã phân tích thực trạng pháp luật và đưa ra một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về ATLĐ

– Bài viết: “Công đoàn đẩy mạnh công tác tuyên truyền, huấn luyện an toàn, vệ sinh lao động” của tác giả Nguyễn Hiền trên Tạp chí Lao động và Xã hội, số 550/2017 đã nêu lên vai trò, vị trí và trách nhiệm của tổ chức Công đoàn trong công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật cũng như trong việc huấn luyện ATVSLĐ hiện nay…

– Luận án “Quản lý nhà nước về an toàn, vệ sinh lao động tại các doanh nghiệp khai thác đá ở Việt Nam” (năm 2015) của tác giả Hà Tất Thắng. Nội dung cơ bản của Luận án này chủ yếu xoay quanh việc phân tích các cơ sở (lý luận và thực tiễn) cũng như thực trạng việc quản lý nhà nước về ATVSLĐ tại các doanh nghiệp khai thác đa. Từ đó, tác giả đã đưa ra phương hướng và giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước về ATVSLĐ trong các doanh nghiệp khai thác đá.

– Luận văn “An toàn lao động, vệ sinh lao động theo pháp luật lao động Việt Nam” (2013) của tác giả Cần Thủy Dung. Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, tác giả đã phân tích, đánh giá thực trạng các quy định pháp luật lao động Việt Nam về vấn đề ATLĐ, VSLĐ. Cụ thể quy định về an toàn nghề nghiệp, bảo vệ sức khỏe, quy định về thời giờ làm việc, thời giờ nghĩ ngơi, các quy định khắc phục hậu quả TNLĐ, BNN…. Qua đó, tác giả đưa ra một số đề xuất nhằm hoàn thiện quy định pháp luật cho phù hợp với tình hình thực tế.

– Luận văn “Pháp luật về an toàn lao động và thực tiễn thi hành tại các doanh nghiệp xây dựng trên địa bàn thành phố Hà Nội” (năm 2018) của tác giả Hồ Thị Thủy Linh. Trong Luận văn này, tác giả đã tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận về ATLĐ, pháp luật về ATLĐ và qua phân tích thực tiễn thi hành tại các doanh nghiệp xây dựng trên địa bàn thành phố Hà Nội, đề ra những giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về ATLĐ và nâng cao hiệu quả áp dụng, đáp ứng yêu cầu bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế trong giai đoạn hiện nay.

– Hồ sơ quốc gia về ATVSLĐ giai đoạn 2010 – 2015 và giai đoạn 2016 – 2017 do Bộ Lao động. Thương binh và Xã hội chủ trì cập nhật các chính sách quốc gia, các văn bản pháp luật về ATVSLĐ, đồng thời phản ánh, đánh giá hoạt động triển khai công tác ATVSLĐ, tình hình TNLĐ, BNN cũng như xu hướng, mục tiêu, tầm nhìn của công tác ATVSLĐ trong giai đoạn tương ứng. Đây là tài liệu có tính ứng dụng chuyên ngành cần thiết để nghiên cứu triển khai thực hiện pháp luật về ATVSLĐ.

Đánh giá khái quát, những công trình trên đã tập trung nghiên cứu, phân tích và bày tỏ quan điểm của mình về pháp luật về ATVSLĐ một cách tổng quát, một số ít công trình đề cập đến vấn đề ATVSLĐ ở phạm vi các ngành hoặc địa phương cụ thể. Có thể thấy, vấn đề pháp luật về ATVSLĐ đã luôn thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều tác giả bởi vai trò quan trọng, tính cấp thiết cũng như tinh thời sự của nó. Vì thế, các công trình khoa học nêu trên đã góp phần cung cấp nền tảng lý luận quan trọng cho việc phân tích các quy định pháp luật về ATVSLĐ được toàn diện và chi tiết hơn.

Cùng chung mục tiêu đó, việc nghiên cứu đề tài “Hoàn thiện pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động ở Việt Nam hiện nay” là cần thiết, có tính mới, có ý nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn, góp phần tiếp tục phân tích, phản biện để làm cơ sở nghiên cứu hoàn thiện pháp luật về ATVSLĐ, nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật trong lĩnh vực này trên thực tế.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Pháp luật về ATVSLĐ là một đề tài khả rộng, không chỉ liên quan đến pháp luật Việt Nam mà còn liên quan đến hệ thống pháp luật quốc tế, được tổ chức Lao động quốc tế ILO và cộng đồng quốc tế rất quan tâm.

Tuy nhiên trong phạm vi của một luận văn thạc sĩ, luận văn này chỉ tập trung nghiên cứu hệ thống các quy định hiện hành của pháp luật Việt Nam về ATVSLĐ, chỉ ra những ưu điểm, hạn chế, bất cập của pháp luật trong lĩnh vực này từ thời điểm ban hành Luật An toàn, vệ sinh lao động năm 2015 đến nay. Trên cơ sở đó tìm ra các giải pháp có thể thực hiện để tiếp tục hoàn thiện pháp luật trong lĩnh vực này.

4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1. Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài là nhằm tìm ra các giải pháp để góp phần tiếp tục hoàn thiện pháp luật về ATVSLĐ trong hệ thống pháp luật của nước ta.

4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu

Xuất phát từ mục đích nghiên cứu trên, nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn được xác định như sau:

– Làm sáng tỏ cơ sở lý luận của vấn đề hoàn thiện pháp luật về ATVSLĐ, bao gồm khái niệm nội dung, hình thức của pháp luật về ATVSLĐ và các tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của pháp luật về ATVSLĐ.

– Sơ lược quá trình hình thành và phát triển của pháp luật về ATVSLĐ ở nước ta.

– Đánh giá thực trạng pháp luật về ATVSLĐ từ năm 2015 đến nay, chỉ ra những ưu điểm, hạn chế của pháp luật trong lĩnh vực này và xác định những nguyên nhân dẫn đến những thực trạng đó.

– Phân tích, luận giải về phương hướng, giải pháp hoàn thiện về ATVSLĐ trong những năm tiếp theo.

5. Phương pháp nghiên cứu

Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối chính sách của Đảng cộng sản Việt Nam về Nhà nước pháp quyền Việt Nam và tư tưởng nhân quyền Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể sau:

– Phương pháp phân tích được sử dụng khi phân tích các quan điểm, các khái niệm, các quy định pháp luật về ATVSLĐ;

– Phương pháp tổng hợp, so sánh được sử dụng trong việc xây dựng các quan điểm, các khái niệm, các kết luận và các nhận xét có giá trị thực tiễn;

– Phương pháp biện chứng và duy vật lịch sử nhằm tìm ra những quy luật hình thành, phát triển quan điểm về ATVSLĐ, từ đó dự đoán xu hướng và nhu cầu phát triển để đưa ra giải pháp hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực này;

– Phương pháp lịch sử được sử dụng để xem xét sự hình thành và phát triển của pháp luật về ATVSLĐ.

6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của việc nghiên cứu đề tài

– Việc nghiên cứu đề tài này góp phần làm sáng tỏ và bổ sung cơ sở lý luận của việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật về ATVSLĐ;

– Trình bày được thực trạng pháp luật về ATVSLĐ và những thành tựu cũng như vấn đề bất cập của pháp luật trong lĩnh vực này hiện nay để tiếp tục phát huy những thành tựu, khắc phục những hạn chế, bất cập để làm cho pháp luật ngày càng hoàn thiện hơn;

– Đề xuất được một số phương hướng và giải pháp cụ thể để tiếp tục hoàn thiện pháp luật về ATVSLĐ của nước ta trong thời gian tới.

7. Kết cấu của Luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận văn gồm có 2 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận của hoàn thiện pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động ở Việt Nam;

Chương 2. Thực trạng pháp luật, phương hướng và giải pháp tiếp tục hoàn thiện pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động ở Việt Nam.