[Luận văn 2022] Hòa giải tranh chấp lao động theo quy định của pháp luật lao động Việt Nam hiện nay – ThS. Lục Thị Kiều Trang

[Luận văn 2022] Hòa giải tranh chấp lao động theo quy định của pháp luật lao động Việt Nam hiện nay – ThS. Lục Thị Kiều Trang

1. Lý do chọn đề tài

Trong quá trình thực hiện quyền và nghĩa vụ mối quan hệ giữa NLĐ với NSDLĐ không phải lúc nào cũng diễn ra một cách ổn định bình thường theo đúng thỏa thuận. Giữa các chủ thể này có thể sẽ xuất hiện những bất đồng, xung đột về quyền và lợi ích trong lao động. Có những bất đồng được các bên thỏa thuận và giải quyết được xong cũng có thể có những bất đồng mà sự thương lượng của hai bên không thể giải quyết được. Những bất đồng, xung đột nếu được giải quyết tốt thì sẽ không trở thành mâu thuẫn, ngược lại, nếu không được giải quyết thì dễ trở thành mâu thuẫn gay gắt. Lúc này, họ phải cần đến những cơ chế để tiến hành việc hóa giải những xung đột, mâu thuẫn một cách hiệu quả và phù hợp.

Thực tế đã chứng minh rằng, lao động là một trong số những hoạt động mang tính quy luật tất yếu của xã hội loài người trong bất kỳ thời điểm, giai đoạn, xã hội hay nền văn minh nào. Ngày nay, khi nền kinh tế đất nước đang từng bước chuyển dịch và hướng tới hoàn thiện cơ chế kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, một trong những điểm nổi bật của nền kinh tế thị trường chính là việc nền kinh tế tự vận động tuân theo những quy luật của nó, như quy luật giá trị, quy luật cung cầu, quy luật lưu thông tiền tệ,… các quy luật có vị trí độc lập, song lại có mối liên hệ chặt chẽ, tác động qua lại lẫn nhau, tạo ra những nguyên tắc vận động của thị trường^[1]. Như một lẽ tất yếu, trong nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường như vậy vấn đề về quyền, lợi ích luôn là vấn đề xảy ra rất nhiều sự mâu thuẫn, xung đột đặc biệt khi đặt trong mối quan hệ giữa NLĐ và NSDLĐ thường được ví là “đồng sàng dị mộng” – vừa có sự gắn bó, thống nhất, hỗ trợ, phụ thuộc lẫn nhau nhưng cũng tiềm ẩn rất nhiều những xung đột, mâu thuẫn, tranh chấp có thể khởi phát bất kỳ lúc nào nếu không có những cơ chế phòng ngừa và các phương thức giải quyết tranh chấp không kịp thời, hiệu quả.

TCLĐ ngày càng đa dạng và phức tạp, điều này đặt ra nhu cầu cấp thiết cho hệ thống pháp luật lao động phải không ngừng hoàn thiện các chế định, phương thức để giải quyết những TCLĐ có thể phát sinh. Chế định hòa giải TCLĐ đã được quy định khá đầy đủ, chi tiết trong Bộ luật lao động năm 2019 (Có hiệu lực thi hành vào 1/1/2021). Những quy định này đã trở thành một phương thức hữu hiệu khi giải quyết các TCLĐ. Tuy nhiên, thực tiễn những năm vừa qua cho thấy hoà giải các TCLĐ đã bộc lộ một số hạn chế, bất cập, vẫn còn những quy định chưa đầy đủ, thiểu rõ ràng dẫn đến thực tiễn áp dụng khó áp dụng thống nhất. Đồng thời, sự bất cập đó dẫn đến việc giải quyết các TCLĐ bằng hòa giải không đạt được yêu cầu và hiệu quả như mong muốn.

Xuất phát từ những yêu cầu đặt ra về cả lý luận và thực tế như vậy, việc nghiên cứu cơ sở lý luận, quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng các phương thức để giải quyết TCLĐ thông qua hoà giải theo quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành. Từ đó, đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả hoà giải TCLĐ là cần thiết.

Với những lý do trên đây, tác giả quyết định lựa chọn đề tài “Hoà giải tranh chấp lao động theo quy định của pháp luật lao động Việt Nam hiện nay” là đề tài luận văn tốt nghiệp thạc sĩ chuyên ngành Luật Kinh tế của mình.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

2.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

Hòa giải TCLĐ đã được nhắc đến trong các báo cáo quốc tế tại các diễn đàn, hội thảo của Tổ chức lao động quốc tế (ILO) và các công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài. Có thể kể đến một số tác phẩm tiêu biểu mà tác giả tiếp cận như:

Bài viết “Role of Mediator, & What Are Its Advantages and Disadvantages of Mediation?” của Devki Nandan^[2] phân tích vai trò của hoà giải viên, những ưu điểm và nhược điểm của phương thức hòa giải trong giải quyết tranh chấp. Các phân tích trong bài viết là nguồn tài liệu tham khảo quan trọng trong phần lý luận về hoà giải TCLĐ.

Bài nghiên cứu “Phân tích các nhân tố chính làm nên một hệ thống giải quyết tranh chấp lao động thành công: câu chuyện của Cơ quan Hòa giải Liên bang Hoa Kỳ” của tác giả Jan Jung-Min Sunoo có trong khuôn khổ Dự án Siir/USAID, Hà Nội (2013). Bài viết phân tích những điểm cơ bản về hệ thống cơ chế giải quyết TCLĐ ngoài Tòa án theo pháp luật liên bang Hoa Kỳ và chỉ ra những điểm khác biệt, những yếu tố khiến cho việc giải quyết TCLĐ tại Hoa Kỳ diễn ra thuận lợi, thành công đặc biệt là đối với phương thức hòa giải tại Cơ quan Hòa giải Liên bang Hoa Kỳ.

Bài nghiên cu “Labor Disputes and Resolution Systems” – Labor Situation in Japan and Its Analysis: General Overview 2015/2016^[3] đã phân tích và đưa ra những góc nhìn tổng quan về TCLĐ và giải quyết TCLĐ tại Nhật Bản đặc biệt là hệ thống các phương thức giải quyết TCLĐ ngoài Tòa án như hòa giải. Ngoài ra bài nghiên cứu cũng cung cấp các số liệu thống kê có liên quan.

Bài viết “National Labour Law Profile: Japan” được công bố bởi Tổ chức lao động quốc tế với sự đóng góp của tác giải Liliane Jung đăng trên trang web chính thức của Tổ chức lao động quốc tế (ILO)^[4]. Bài viết này đi từ khung pháp lý chung đến hệ thống pháp luật lao động cơ bản của Nhật Bản đồng thời phân tích những cơ sở pháp lý bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên. Đặc biệt bài viết phân tích về giải quyết TCLĐ và vai trò, nhiệm vụ, hoạt động của Ủy ban QHLĐ trong việc giải quyết TCLĐ.

Bài viết “Is mediation the preferred procedure in labour dispute resolution systems? Evidence from employer-employee matched data in China” của tác giả Jiaojiao Feng và Pengxin Xie^[5] đưa ra phát hiện rằng NLĐ chỉ chọn hòa giải TCLĐ nếu họ cảm thấy rằng ủy ban hòa giải của doanh nghiệp được thiết lập và hoạt động công bằng. Nghiên cứu này làm nổi bật mối tương tác giữa nhận thức của cá nhân về công lý và các yếu tố tổ chức về ưu tiên thủ tục.

2.2. Tình hình nghiên cứu trong nước

Dưới góc độ pháp lý khoa học pháp lý, đã có nhiều công trình nghiên cứu về các nội dung thuộc lĩnh vực TCLĐ và một số công trình nghiên cứu về hoà giải TCLĐ. Có thể kể đến một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như

Các bài viết:

Bài viết “Các loại tranh chấp lao động và hoà giải tranh chấp lao động tại Việt Nam – Thực tiễn và một số kiến nghị” của tác giả Hà Thị Hoa Phượng, Hà Duy Hào đăng trên Tạp chí Nghề luật số 5 (2021). Bài viết đã phân tích các quy định của pháp luật lao động Việt nam hiện hành về TCLĐ và hoà giải TCLĐ. Bài viết để xuất một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về hoà giải TCLĐ.

Bài viết “Giải quyết tranh chấp lao động cả nhân bằng phương thức hòa giải – Một số tồn tại và giải pháp khắc phục” của tác giả Khúc Thị Phương Nhung đăng trên Tạp chí Khoa học Kiểm sát, số 5 (2020). Bài viết tập trung nghiên cứu các quy định của pháp luật về giải quyết TCLĐ cá nhân bằng phương thức hòa giải. Đồng thời chỉ ra những tồn tại, bất cập trong các quy định của pháp luật về vấn đề này. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả giải quyết TCLĐ cá nhân bằng phương thức hòa giải. Cách tiếp cận này tương tự như bài viết “Hoà giải trong tranh chấp lao động cá nhân” của tác giả Phạm Thị Bích Hảo đăng trên Tạp chí Luật sư Việt Nam số 7 (2021)…

Bài viết “Pháp luật giải quyết tranh chấp lao động cá nhân do hòa giải viên lao động tiến hành và kiến nghị hoàn thiện” của tác giả Hoàng Thị Hội, Nguyễn Hưng Thịnh đăng trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ – Đại học Thái Nguyên, số 2 (2019). Bài viết phân tích quy định về hoà giải viên lao động theo BLLĐ 2012 và đưa ra 1 số kiến nghị hoàn thiện.

Bài viết “Những điểm mới về thẩm quyền và trình tự giải quyết tranh chấp lao động theo bộ luật lao động năm 2019” của tác giả Vũ Thị Thu Hiền, Vũ Thị Hằng đăng trên Tạp chí Nghề luật, số 3 (2020). Bài viết chỉ ra và phân tích những điểm mới cơ bản của Bộ luật Lao động năm 2019 về thẩm quyền và trình tự giải quyết TCLĐ.

Luận văn, luận án:

Luận án Tiến sĩ Luật học: “Pháp luật giải quyết tranh chấp lao động tập thể về lợi ích ở Việt Nam” của tác giả Vũ Thị Thu Hiền (2016) đã khái quát vấn đề lý luận về TCLĐ tập thể về lợi ích và pháp luật về TCLĐ tập thể về lợi ích ở một số quốc gia trên thế giới, phân tích đánh giá thực trạng pháp luật giải quyết TCLĐ tập thể về lợi ích. Từ đó đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật giải quyết TCLĐ tập thể về lợi ích dựa trên việc khắc phục những điểm bất hợp lí, hướng tới mục tiêu xây dựng QHLĐ hài hòa, ổn định, văn minh phù hợp với pháp luật Việt Nam và tiêu chuẩn quốc tế.

Luận án Tiến sĩ Luật học “Hòa giải trong giải quyết tranh chấp lao động theo pháp luật Việt Nam hiện nay” của tác giả Đào Xuân Hội (2017) đã phân tích nghiên cứu những vấn đề lý luận và quy định pháp luật cũng như thực tiễn áp dụng pháp luật trên thực tế của việc sử dụng phương thức hòa giải trong giải quyết TCLĐ ở Việt Nam hiện nay. Luận án cũng đã đề xuất những định hướng cơ bản và giải pháp hoàn thiện pháp luật về hòa giải trong giải quyết TCLĐ.

Luận văn “Hoà giải tranh chấp lao động theo quy định của pháp luật Việt Nam – Thực trạng và kiến nghị” của tác giả Nguyễn Thị Hương Trà (2021)^[6]. Luận văn trình bày một số vấn đề lý luận và pháp luật về hoà giải TCLĐ, phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam về hòa giải TCLĐ. Từ đó đưa ra một số kiến nghị, giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật. Tương tự, cách tiếp cận này được thể hiện trong luận văn “Pháp luật về hoà giải tranh chấp lao động ở Việt Nam – Thực trạng và kiến nghị” của tác giả Vũ Thị Lan Anh (2019)^[7].

Luận văn “Hoàn thiện pháp luật về chế định hoà giải trong giải quyết tranh chấp lao động và thực tiễn thực hiện tại tỉnh Quảng Ninh” của tác giả Trần Thị Hoàng Yến (2019)^[8]. Luận văn trình bày khái quát về hoà giải TCLĐ ở Việt Nam, phân tích quy định pháp luật về hoà giải TCLĐ và thực tiễn thực hiện ở tỉnh Quảng Ninh. Từ đó đề xuất giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về vấn đề này.

Sách, giáo trình

BLLĐ (sửa đổi) năm 2019 đánh dấu sự phát triển của khung khổ pháp lý quản trị thị trường lao động trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng sau hơn 30 năm đổi mới. Cuốn sách “Bình luận khoa học Bộ luật Lao động năm 2019” của tác giả Nguyễn Hữu Chí và Nguyễn Văn Bình (Đồng Chủ biên), Nxb Tư pháp năm 2021; cuốn sách “Bình luận một số điểm mới của Bộ luật lao động năm 2019” do tác giả Trần Thị Thuý Lâm, Đỗ Thị Dung (đồng chủ biên), Nxb Lao động (2020) tập trung phân tích, bình luận nhiều nội dung của BLLĐ năm 2019, trong đó có nội dung giải quyết TCLĐ và hoà giải TCLĐ. Đây là các nguồn tham khảo quan trọng cho tác giả trong việc cung cấp các kiến thức pháp lý về hoà giải TCLĐ theo BLLĐ 2019.

Cuốn sách “Pháp luật về giải quyết tranh chấp lao động tập thể – Kinh nghiệm của một số nước đối với Việt Nam” do tác giả Trần Hoàng Hải (chủ biên), Nxb Sự thật (2011) là tài liệu phân tích thẩm quyền, trình tự, thủ tục hoà giải TCLĐ tập thể theo pháp luật của một số quốc gia trên thế giới như của Anh, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Nga… Đây là nguồn tài liệu tham khảo cho Việt Nam trong quá trình hoàn thiện các quy định của pháp luật Việt Nam.

Cuốn sách “Sổ tay đối thoại tại nơi làm việc và giải quyết tranh chấp lao động tập thể” do Ban dân vận thành uỷ Hải Phòng và Nxb Hải Phòng phát hành được coi là cẩm nang tuyên truyền, cung cấp kiến thức pháp luật cho doanh nghiệp, cán bộ công đoàn… về các quy định liên quan tới đối thoại tại nơi làm việc, thương lượng thoả ước lao động tập thể và giải quyết TCLĐ theo BLLĐ năm 2019 và Nghị định 145/2020/NĐ-CP.

Ngoài ra, các nội dung về TCLĐ và hoà giải TCLĐ còn được đề cập trong một số giáo trình như Giáo trình Luật Lao động tập 1 của Trường Đại học Luật Hà Nội, Nxb Công an nhân dân (2020); Giáo trình Luật Lao động của Trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh, Nxb Hồng Đức (2021)…

Nhìn chung các bài viết cũng như công trình nghiên cứu của các tác giả đã đề cập đến nhiều vấn đề và có những đóng góp vào nghiên cứu lý luận, thực tiễn xung quanh giải quyết TCLĐ, cụ thể là hoà giải TCLĐ. Tuy vậy, do BLLĐ năm 2019 vừa có hiệu lực nên các công trình nghiên cứu theo BLLĐ 2019 chưa nhiều, các công trình nghiên cứu về hoà giải TCLĐ còn hạn chế. Đặc biệt, thiếu vắng những công trình nghiên cứu về hoà giải TCLĐ theo quy định của pháp luật nước ngoài trong tương quan so sánh với pháp luật Việt Nam.

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1. Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở hệ thống hóa, phân tích những vấn đề lý luận về TCLĐ, hoà giải TCLĐ và đánh giá thực trạng quy định của pháp luật lao động Việt Nam về hoà giải TCLĐ, đề xuất một số giải phải đảm bảo tính khả thi nhằm hoàn thiện quy định của pháp luật về hoà giải TCLĐ và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về hoà giải TCLĐ tại Việt Nam.

3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu nêu trên, luận văn đặt ra các nhiệm vụ nghiên cứu như sau:

– Đánh giá các công trình khoa học liên quan đến luận văn.

– Tìm hiểu, phân tích một số vấn đề lý luận về TCLĐ và hòa giải TCLĐ.

– Tìm hiểu, phân tích, đánh giá các quy định của pháp luật về hoà giải tranh chấp lao động.

Xác định định hướng và thực hiện chọn lọc một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về hoà giải TCLĐ.

4. Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu đề tài

4.1. Đối tượng nghiên cứu của đề tài

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là hòa giải tranh chấp lao động theo quy định pháp luật Việt Nam hiện hành.

4.2. Phạm vi nghiên cứu đề tài

Hòa giải tranh chấp lao động được thực hiện ở hai khía cạnh: pháp luật về hòa giải TCLĐ và thực hiện pháp luật về hòa giải TCLĐ. Do BLLĐ năm 2019 mới được ban hành và có hiệu lực kể từ ngày 01/01/2021. Vì thế, thời gian áp dụng khá ngắn nên việc đánh giá thực tiễn thực hiện các quy định của pháp luật về hòa giải TCLĐ được tiến hành từ giai đoạn 2017 – 2022.

Luận văn chủ yếu nghiên cứu các quy định về hoà giải TCLĐ trong phạm vi BLLĐ năm 2019 và các văn bản hướng dẫn thi hành BLLĐ năm 2019. Các nội dung về hòa giải TCLĐ theo Bộ luật tố tụng dân sự 2015 và Luật hoà giải, đối thoại tại Tòa án năm 2020 được nghiên cứu hạn chế trong phạm vi của luận văn này.

5. Các phương pháp nghiên cứu

Luận văn được nghiên cứu dựa trên các phương pháp sau:

– Phương pháp phân tích và tổng hợp: được sử dụng toàn bộ luận văn để phân tích các vấn đề lý luận về hoà giải TCLĐ, thực trạng pháp luật về hoà giải TCLĐ và đưa ra một số giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về hoài giải TCLĐ.

– Phương pháp lịch sử phương pháp này được áp dụng luận văn bằng cách tìm hiểu các quy định về hoà giải TCLĐ giữa BLLĐ 2019 và pháp luật thời kỳ trước đó nhằm nhận thấy sự phát triển của pháp luật về hoà giải TCLĐ. Phương pháp này được sử dụng chủ yếu trong chương 2 của luận văn.

– Phương pháp chứng minh được sử dụng bằng cách đưa ra những dẫn chúng, số liệu để chứng minh cho những quan điểm được đề cập đến. Phương pháp này được sử dụng để hoàn thiện nội dung Chương 2 và Chương 3.

– Phương pháp giả thuyết, dự báo khoa học được sử dụng tập trung trong Chương 3 của luận văn để đề xuất những kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện hoà giải TCLĐ.

– Phương pháp diễn dịch, quy nạp và tổng phân hợp được sử dụng trong toàn bộ luận văn để sắp xếp, tổ chức ý tưởng, đảm bảo phù hợp với nội dung và mục đích diễn đạt trong cả luận văn.

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

6.1. Ý nghĩa khoa học

Luận văn khái quát các vấn đề lý luận cơ bản về hoà giải TCLĐ như khái niệm, đặc điểm TCLĐ, khái niệm hoà giải TCLĐ. Luận văn cũng phân tích thực trạng quy định của pháp luật về hoà giải TCLĐ, đánh giá thực tiễn thực hiện. Đây là cơ sở để đề xuất các giải pháp phù hợp về hoà giải TCLĐ tại Việt Nam.

6.2. Ý nghĩa thực tiễn

Luận văn tổng kết các kết quả nghiên cứu về thực tiễn thực hiện pháp luật về hoà giải TCLĐ. Đánh giá các kết quả đạt được, tồn tại, hạn chế và nguyên nhân trong thực hiện pháp luật lao động về hoà giải TCLĐ. Các kiến nghị được nêu trong luận văn có thể được sử dụng là tài liệu tham khảo cho cơ quan lập pháp, các nhà nghiên cứu và tất cả những đối tượng khác quan tâm.

7. Bố cục luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được kết cấu thành 03 chương như sau:

Chương 1: Một số vấn đề về tranh chấp lao động và hoà giải tranh chấp lao động.

Chương 2: Thực trạng quy định của pháp luật về hoà giải tranh chấp lao động và thực tiễn thực hiện

Chương 3: Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về hoà giải tranh chấp lao động.

[1] https://voer.edu.vn/m/hai-niem-kinh-te-thi-truong/dccff35d.

[2] Link truy cập: https://ssrn.com/abstract=3625710 hoặc http://dx.doi.org/10.2 139/ssrn.3625710

[3] Link truy cập bài viết: https://www.jil.go.jp/english/lsj/general/2015-2016/4-4.pdf

[4] Link truy cập bài viết: https://www.ilo.org/ifpdial/information-resourcesfatiomal-labour-law-profiles/WCMS158904/Mangen/index.htm

[5] Link truy cập bài viết: https://doi.org/10.1177/0022185619834971

[6] Bảo vệ tại Trường Đại học Luật Hà Nội

[7] Bảo vệ tại Trường Đại học Luật Hà Nội

[8] Bảo vệ tại Trường Đại học Luật Hà Nội