[Luận văn 2020] Hành vi cạnh tranh không lành mạnh theo Luật Cạnh tranh năm 2018 – ThS. Phùng Tuyết Chinh

[Luận văn 2020] Hành vi cạnh tranh không lành mạnh theo Luật Cạnh tranh năm 2018 – ThS. Phùng Tuyết Chinh

1. Tính cấp thiết của đề tài

Trong quá trình chủ động hội nhập kinh tế quốc tế, hợp tác quốc tế về pháp luật, chính sách cạnh tranh và pháp luật cạnh tranh luôn là những vấn đề được quan tâm. Việc xây dựng pháp luật về cạnh tranh và những chế định riêng về hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong tổng thể của hệ thống pháp luật nói chung và khung pháp luật kinh tế trong điều kiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nói riêng có tầm quan trọng đặc biệt nhằm cải thiện môi trường pháp lý, khuyến khích hơn nữa các hoạt động đầu tư, sản xuất kinh doanh của các chủ thể kinh tế trong và ngoài nước. Luật Cạnh tranh năm 2004 là đạo luật đầu tiên về cạnh tranh của Việt Nam, được ban hành trong điều kiện nền kinh tế thị trường đang dần dần được hình thành và hoàn thiện. Để thi hành Luật Cạnh tranh, Chính phủ cũng đã có nhiều nỗ lực trong việc hướng dẫn thi hành luật nhằm đáp ứng đòi hỏi của thị trường Việt Nam kể từ khi ban hành.

Tuy nhiên, trải qua hơn 10 năm thực thi Luật Cạnh tranh năm 2004 và qua tổng kết thực tiễn thi hành cho thấy các quy định của Luật Cạnh tranh năm 2004 còn nhiều bất cập như nhận thức đối với các quy định về hành vi cạnh tranh không lành mạnh của tất cả các chủ thể có liên quan chưa đầy đủ và toàn diện (cơ quan quản lý nhà nước về cạnh tranh trong việc thực thi pháp luật cạnh tranh không lành mạnh và doanh nghiệp trong việc nhận diện các hành vi cạnh tranh không lành mạnh bị cấm), những quy định của pháp luật chưa phù hợp với thực tế cùng những biến đổi của thị trường cạnh tranh ngày càng tinh vi, phức tạp hơn và những quy định về quy trình, thủ tục điều tra, xử lý các hành vi vi phạm về cạnh tranh không lành mạnh còn nhiều hạn chế. Khi vụ việc cạnh tranh không lành mạnh xảy ra, đối với cơ quan quản lý nhà nước về cạnh tranh đã gặp nhiều rất nhiều khó khăn và lúng túng trong quá trình điều tra, xử lý vụ việc cạnh tranh không lành mạnh do các quy định của luật còn cứng nhắc dẫn đến sai sót, bỏ lọt hành vi vi phạm, khó chứng minh hành vi vi phạm của doanh nghiệp, chưa có cơ chế và tiêu chí cụ thể để cơ quan cạnh tranh đánh giá tác động hành vi vi phạm cạnh tranh không lành mạnh để từ đó ngăn ngừa và xử lý các hành vi vi phạm, bảo đảm và thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh, công bằng có hiệu quả. Bên cạnh đó, số vụ việc cạnh tranh được phát hiện, điều tra, xử lý còn ở mức thấp, trong khi thực tế môi trường cạnh tranh tại Việt Nam tiềm ẩn nhiều hành vi có tác động tiêu cực tới thị trường, đặc biệt trong những ngành, lĩnh vực có quy mô lớn hoặc đóng vai trò thiết yếu trong nền kinh tế như lĩnh vực năng lượng, dược phẩm, phân phối, bán lẻ, vận tải, logistics, du lịch, các ngành ứng dụng công nghệ,… Những hạn chế đó dẫn đến việc quản lý nhà nước về hành vi cạnh tranh không lành mạnh chưa đạt hiệu quả cao, các quy định của pháp luật chưa thực sự đi vào cuộc sống, chưa phát huy được sứ mệnh bảo vệ môi trường cạnh tranh công bằng, lành mạnh, làm động lực cho sự phát triển kinh tế.

Chính vì vậy, Luật Cạnh tranh năm 2018 ra đời đã bước đầu khắc phục được những yếu kém của Luật Cạnh tranh năm 2004, đồng thời những quy định của pháp luật về hành vi cạnh tranh không lành mạnh phù hợp với thực tế và bắt kịp với thực tiễn nền kinh tế thị trường trong những năm gần đây và thời gian sắp tới. Mặc dù đến nay, nghị định hướng dẫn thi hành Luật Cạnh tranh năm 2018 đã được ban hành nhưng không có quy định nào hướng dẫn việc áp dụng pháp luật cạnh tranh đối với các hành vi cạnh tranh không lành mạnh. Vì vậy, việc nghiên cứu nhằm hoàn thiện pháp luật và cơ chế bảo đảm thi hành pháp luật điều chỉnh các hành vi cạnh tranh gian dối, không lành mạnh có ý nghĩa quan trọng để vận dụng trong công cuộc phát triển nền kinh tế, xây dựng môi trường cạnh tranh lành mạnh trong kinh doanh ở nước ta. Đây là cơ sở để học viên lựa chọn đề tài “Hành vi cạnh tranh không lành mạnh theo Luật Cạnh tranh năm 2018” để nghiên cứu và làm Luận văn thạc sĩ luật học của mình tại Đại học Luật Hà Nội.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Xuất phát từ ý nghĩa, vai trò của pháp luật cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường nên ngay từ khi Luật Cạnh tranh năm 2004 ra đời, vấn đề này đã thu hút được nhiều sự quan tâm rộng rãi của các chuyên gia, học giả trong nước, được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau như giáo trình, sách, tạp chí, luận án, luận văn, ….Trong đó, phải kể đến Luận án Tiến sĩ luật học Pháp luật về kiểm soát độc quyền và chống cạnh tranh không lành mạnh ở Việt Nam của Đặng Vũ Huân (2002) và Luận án Tiến sĩ luật học Pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh của Lê Anh Tuấn (2008)…

Ngoài ra, có nhiều luận văn thạc sĩ đã có những nghiên cứu về pháp luật cạnh tranh không lành mạnh ở các khía cạnh, lĩnh vực khác nhau như Luận văn Thạc sĩ luật học Cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực xúc tiến thương mại theo quy định Luật Cạnh tranh năm 2004 của Vũ Thị Cẩm Tú (2010). Luận văn Thạc sĩ luật học Pháp luật chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động khuyến mại ở Việt Nam của Lê Đăng Khoa (2011), Luận văn Thạc sĩ luật học Hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp- Một số vấn đề lý luận và thực tiễn của Đặng Thị Hồng Tuyến (2013), Luận văn Thạc sĩ luật học Cạnh tranh không lành mạnh liên quan đến tên miền – Pháp luật và thực tiễn của Nguyễn Thị Định (2014), Luận văn Thạc sĩ luật học Áp dụng pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực viễn thông ở Việt Nam của Nguyễn Thị Kiều Anh (2018)…. Tuy nhiên các công trình này mới chỉ đi sâu nghiên cứu pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh trên các lĩnh vực cụ thể, chưa nghiên cứu một cách toàn diện về hành vi cạnh tranh không lành mạnh nói chung.

Bên cạnh đó, còn có rất nhiều công trình tiêu biểu nghiên cứu về hành vi cạnh tranh không lành mạnh dưới góc độ kinh tế học và khoa học pháp lý và nhiều bài báo khoa học được đăng trên một số tạp chí chuyên ngành nhà nước và pháp luật, nghiên cứu lập pháp của các chuyên gia như: Giáo trình Luật Cạnh tranh, Trường Đại học Luật Hà Nội (2016), Nxb. Công an nhân dân; Lê Anh Tuấn (2009), Pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh ở Việt Nam, Nxb. Chính trị Quốc gia, Một số quy định về chống cạnh tranh không lành mạnh của Luật Cạnh tranh Việt Nam của TS. Lê Anh Tuấn trên Tạp chí Nhà nước và Pháp luật số 10/2005, Xác định hành vi cạnh tranh không lành mạnh và hành vi hạn chế cạnh tranh liên quan đến quyền sở hữu công nghiệp theo quy định của pháp luật Việt Nam của ThS Nguyễn Như Quỳnh trên Tạp chí Luật học số 5/2009 và Bồi thường thiệt hại do hành vi cạnh tranh không lành mạnh gây ra của PGS.TS. Đỗ Văn Đại, ThS Nguyễn Thị Hoài Trâm trên Tạp chí Khoa học pháp lý, trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh số 02/2012 …

Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu này chủ yếu tập trung đi vào nghiên cứu nội dung từng chuyên ngành, lĩnh vực liên quan đến hành vi cạnh tranh không lành mạnh, rất ít công trình đi sâu vào tìm hiểu, nghiên cứu các quy định của pháp luật về hành vi cạnh tranh không lành mạnh một cách chuyên sâu và bài bản, đặc biệt là các quy định nhận diện hành vi cạnh tranh không lành mạnh được đề cập trong Luật Cạnh tranh năm 2018, để từ đó đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện các quy định liên quan đến hành vi cạnh tranh không lành mạnh cũng như việc áp dụng hiệu quả các quy định này trên thực tế. Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài luận văn thạc sĩ này không trùng lặp với các công trình nghiên cứu trước đó.

3. Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu luận văn

Về đối tượng nghiên cứu, Luận văn hướng tới nghiên cứu các quy định của pháp luật về hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong Luật Cạnh tranh năm 2018 cũng như thực tiễn thực thi pháp luật về hành vi cạnh tranh không lành mạnh. Tuy nhiên, để có những nghiên cứu so sánh nhằm đánh giá một cách toàn diện và chuyên sâu trong Luận văn con nghiên cứu, phân tích một số các quy định của pháp luật liên quan điều chỉnh hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong Luật Cạnh tranh năm 2004.

Về phạm vi nghiên cứu, từ việc xác định đối tượng nghiên cứu ở trên, phạm vi nghiên cứu của Luận văn bao gồm những nội dung sau đây:

– Phạm vi nội dung nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu các quy định của pháp luật về nhận diện hành vi cạnh tranh không lành mạnh cũng như thực tiễn thực hiện các hành vi cạnh tranh không lành mạnh theo Luật Cạnh tranh năm 2018 và các quy định pháp luật có liên quan trọng Luật Cạnh tranh năm 2004, từ đó đưa ra các giải pháp nhằm hoàn thiện quy định pháp luật và áp dụng có hiệu quả việc thực thi Luật Cạnh tranh năm 2018 về hành vi cạnh tranh không lành mạnh.

– Phạm vi về không gian nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu các nội dung cơ bản của hành vi cạnh tranh không lành mạnh theo pháp luật cạnh tranh Việt Nam. Đồng thời tìm hiểu quá trình thực thi pháp luật về vấn đề này, từ đó đưa ra những giải pháp nhằm hoàn thiện và đảm bảo thực thi Luật Cạnh tranh năm 2018 về hành vi cạnh tranh không lành mạnh tại Việt Nam.

– Phạm vi về thời gian nghiên cứu: Để đảm bảo tính sâu sắc hơn để tài nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu của Luận văn này về thời gian được giới hạn kể từ khi Luật Cạnh tranh năm 2004 ra đời và thay thế bằng Luật Cạnh tranh năm 2018 được ban hành và có hiệu lực cho đến thời điểm hiện nay.

4. Mục tiêu nghiên cứu, nhiệm vụ nghiên cứu luận văn

Về mục tiêu nghiên cứu của luận văn: Trên cơ sở tìm hiểu, đánh giá những quy định nhận diện về hành vi cạnh tranh không lành mạnh năm 2018, đề tài luận văn sẽ đưa ra những giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi những quy định về hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong thời gian tới.

Về nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn: Để đạt được các mục tiêu để ra, đề tài luận văn tập trung giải quyết các nhiệm vụ sau:

– Làm rõ thêm một số vấn đề lý luận về hành vi cạnh tranh không lành mạnh cũng như pháp luật về hành vi cạnh tranh không lành mạnh.

– So sánh, chỉ ra những điểm tương đồng, những điểm khác biệt trong các quy định pháp luật đồng thời nghiên cứu khung pháp lý và thực trạng quy định của pháp luật giữa Luật Cạnh tranh năm 2004 và Luật Cạnh tranh năm 2018 để tìm ra những quy định kế thừa và những quy định cần phải bổ sung. hoàn thiện trong tương lai giúp điều chỉnh các hành vi cạnh tranh không lành mạnh ngày càng đi “đúng hướng”.

– Đúc kết lại một số vấn đề về lý luận và thực trạng thực thi pháp luật từ việc so sánh pháp luật về hành vi cạnh tranh không lành mạnh theo quy định Luật Cạnh tranh năm 2004 và Luật Cạnh tranh năm 2018.

– Từ đó đưa ra các giải pháp cần thiết để hoàn thiện các quy định pháp luật điều chỉnh hành vi cạnh tranh không lành mạnh và áp dụng có hiệu quả việc xử lý các vụ việc có liên quan đến hành vi cạnh tranh không lành mạnh.

5. Phương pháp nghiên cứu luận văn

Về phương pháp luận: Luận văn sử dụng phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác-Lênin về duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối, quan điểm của Đảng, Nhà nước ta về phát triển kinh tế, xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế.

Về phương pháp nghiên cứu: Trên cơ sở phương pháp luận trên, các phương pháp nghiên cứu được sử dụng gồm:

Trong Chương 1, phương pháp chủ yếu sử dụng dự kiến là phương pháp tiếp cận và phương pháp phân tích nhằm làm rõ những vấn đề lý luận về hành vi cạnh tranh không lành mạnh và pháp luật về hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong Luật Cạnh tranh năm 2018.

Trong Chương 2, các phương pháp phân tích văn bản quy phạm pháp luật, phương pháp so sánh pháp luật, phương pháp chứng minh, tổng hợp, bình luận nhằm làm rõ quy định nhận diện về hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong Luật Cạnh tranh năm 2018 và phương pháp phân tích quy phạm, phân tích số liệu thứ cấp đối với các số liệu trong các Báo cáo thường niên của Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng về thực tiễn thi hành pháp luật về hành vi cạnh tranh không lành mạnh đồng thời làm cơ sở đánh giá thực tiễn pháp luật về hành vi cạnh tranh không lành mạnh.

Trong Chương 3, phương pháp sử dụng là phương pháp diễn giải, bình luận và dự báo khoa học để đưa ra những giải pháp hoàn thiện và đảm bảo thực thi Luật Cạnh tranh năm 2018 về hành vi cạnh tranh không lành mạnh.

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

Luận văn nghiên cứu một cách tập trung và có hệ thống những vấn đề lý luận và thực tiễn về định nghĩa, phân tích bản chất các dấu hiệu nhận diện hành vi cạnh tranh không lành mạnh ở cấp độ luận văn thạc sĩ luật học.

Luận văn đánh giá những bất cập, khó khăn của cơ quan quản lý nhà nước về cạnh tranh khi áp dụng pháp luật cạnh tranh không lành mạnh vào các vụ việc xử lý hành vi vi phạm.

Luận văn cũng đề xuất những giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật về hành vi cạnh tranh không lành mạnh, đồng thời đưa ra những giải pháp thúc đẩy hoạt động cạnh tranh lành mạnh giữa các doanh nghiệp. Những giải pháp được nêu ra gắn liền với những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực thi cạnh tranh không lành mạnh, góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền, đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế – xã hội ở Việt Nam hiện nay.

7. Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về hành vi cạnh tranh không lành mạnh và pháp luật về hành vi cạnh tranh không lành mạnh.

Chương 2: Quy định về hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong luật cạnh tranh năm 2018 và thực tiễn thực hiện.

Chương 3: Giải pháp hoàn thiện và đảm bảo thực thi Luật Cạnh tranh năm 2018 về hành vi cạnh tranh không lành mạnh.