[Luận văn 2020] Bắt bị can, bị cáo để tạm giam trong tố tụng hình sự Việt Nam – ThS. Nguyễn Quý Phương Anh

[Luận văn 2020] Bắt bị can, bị cáo để tạm giam trong tố tụng hình sự Việt Nam – ThS. Nguyễn Quý Phương Anh

1. Tính cấp thiết của nghiên cứu đề tài

“Thượng tôn pháp luật” – Trải qua các thời đại, pháp luật luôn được ưu tiên là công cụ hữu hiệu để nhà nước thực hiện tốt chức năng nhiệm vụ của mình trong đó có chức năng quản lý xã hội nhằm bảo đảm trật tự kỷ cương của nhà nước và xã hội. Nghiêm trị mọi hành vi xâm phạm trật tự xã hội mà nhà nước đã thiết lập.

Nền kinh tế nước ta sau thời kỳ đổi mới có những chuyển biến mới, đạt được những thành tựu nhất định kéo theo đó thì tình hình tội phạm cũng có xu hướng gia tăng xâm phạm nghiêm trong đến trật tự kỷ cương xã hội đã được thiết lập. Do ảnh hưởng của mặt trái nền kinh tế, đã phát sinh nhiều tội phạm có tính chất nguy hiểm và ngày càng nghiêm trọng. Để chấn chỉnh tình hình này, giữ vững ổn định trật tự xã hội, tạo môi trường lành mạnh trong sạch để phát triển kinh tế xã hội thì việc đấu tranh phòng và chống tội phạm, ngăn chặn tội phạm có ý nghĩa hết sức quan trọng ngăn chặn tội phạm không chỉ kịp thời bảo vệ sức khoẻ, tính mạng tài sản của cá nhân, tổ chức và nhà nước mà còn góp phần tích cực vào việc ngăn ngừa và hạn chế hậu quả do tội phạm gây ra. Để làm được việc đó thì cơ quan tiến hành tố tụng người tiến hành tố tụng phải có những biện pháp hữu hiệu nhằm kiểm soát mọi hoạt động của người phạm tội và tạo điều kiện để các cơ quan này tìm ra sự thật của một vụ án một cách nhanh nhất. Thông thường người phạm tội sau khi thực hiện phạm tội thưởng sẽ tìm cách bỏ trốn cho nên việc bắt bị can, bị cáo để tạm giam là một trong những biện pháp quan trọng để các cơ quan có thẩm quyền thực hiện nhiệm vụ của mình.

Như vậy bắt bị can, bị cáo để tạm giam là biện pháp cần thiết giải quyết đúng đắn vụ án hình sự. Nghiên cứu biện pháp này giúp ta có được cái nhìn tổng quát về bắt bị can, bị cáo để tạm giữ cả về lý luận cũng như áp dụng trên thực tiễn, từ đó để xuất ra được các ý kiến để góp phần hoàn thiện quy định của pháp luật trong vấn đề nay.

Hiện nay, việc áp dụng biện pháp ngăn chặn bắt người nói chung bắt bị can, bị cáo để tạm giam nói riêng tại thành phố Hà Nội đã đạt được những kết quả nhất định. Tình trạng bắt người tràn lan, bắt sai đối tượng bắt không đúng thẩm quyền giảm đáng kể, đáp ứng phần nào chỉ thị của Bộ Chính trị về công cuộc cải cách tư pháp hiện nay. Tuy nhiên, qua thực tiễn áp dụng biện pháp ngăn chặn bắt bị can, bị cáo để tạm giam hiện nay có thể thấy quy định của pháp luật về biện pháp này còn một số hạn chế, thiếu sót, việc hiểu và áp dụng đúng quy định của pháp luật về biện pháp ngăn chặn bắt bị can, bị cáo để tạm giam chưa thực sự thống nhất nên việc dẫn đến tình trạng bắt nhầm đối tượng bắt bị can, bị cáo để tạm giam sau đó trả tự do vì không có tội… Những tồn tại, hạn chế đó chính là nguyên nhân làm giảm chất lượng hoạt động của cơ quan tiến hành tố tụng trong công tác đấu tranh phòng chống tội phạm.

Xuất phát từ những vấn đề lý luận và thực tiễn nêu trên, nhằm góp phần hoàn thiện hơn nữa quy định của BLTTHS về biện pháp ngăn chặn bắt người nói chung và bắt bị can, bị cáo để tạm giam nói riêng song hành để thực hiện tốt nhiệm vụ đấu tranh phòng chống tội phạm mà Đảng – Nhà nước ta đã đặt ra thì việc nghiên cứu một cách toàn diện biện pháp ngăn chặn bắt bị can, bị cáo để tạm giam về mặt lý luận cũng như thực tiễn là rất cần thiết và có ý nghĩa to lớn nhằm đảm bảo cho các cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện tốt nhiệm vụ trọng trách của mình trong các giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử, góp phần giải quyết nhanh chóng kịp thời vụ án hình sự. Bởi vậy, tác giả lựa chọn đề tài “Bắt bị can, bị cáo để tạm giam trong tố tụng hình sự Việt Nam” để làm đề tài nghiên cứu cho luận văn thạc sỹ luật học.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Hành vi Bắt người nói chung và bắt bị can, bị cáo để tạm giam nói riêng là một biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc. Bởi vậy, biện pháp ngăn chặn này đã được nhiều kênh thông tin từ sách báo, tạp chí, công trình nghiên cứu đề cập tới như: Luận văn thạc sỹ “Bắt người trong Tố tụng hình sự Việt Nam” (năm 2000) của tác giả Vũ Gia Lâm, hay Luận an tiến sỹ luật học: “Các biện pháp ngăn chặn bắt, tạm giữ, tạm giam trong tố tụng hình sự Việt Nam – Thực trạng nguyên nhân và giải pháp” (năm 2005) của tác giả Nguyễn Văn Điệp, hay Luận văn Thạc sỹ Luật học “Biện pháp ngăn chặn bắt người và thực tiễn áp dụng tại cơ quan cảnh sát điều tra viện kiểm sát nhân dân thành phố Hải Phòng” (năm 2010) của tác giả Nguyễn Hồng Ly… Trong số đó, còn nhiều bài viết khác về biện pháp ngăn chặn bắt người được đăng trên các tạp chí Luật học, tạp chí Toà án nhân dân, tạp chí Kiểm sát Khoa học pháp lý như: “Sửa đổi, bổ sung các quy định của BLTTHS về những biện pháp ngăn chặn” (năm 2007) của tác giả Mai Bộ, “Hoàn thiện một số quy định của BLTTHS nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng biện pháp ngăn chặn” (năm 2012) của tác giả Vũ Gia Lâm; “Những vướng mắc trong việc áp dụng biện pháp ngăn chặn theo quy định của BLTTHS và kiến nghị sửa đổi, bổ sung” (năm 2012) của tác gái Phùng Văn Tài.

Nhìn chung những vấn đề khái quát về biện pháp ngăn chặn bắt người cũng như một số trường hợp bắt người cụ thể đã được nhiều tác giả nghiên cứu và đề cập đến. Tuy nhiên, việc đi sâu nghiên cứu lý luận và thực tiễn áp dụng chỉ riêng biện pháp ngăn chặn bắt bị can, bị cáo để tạm giam trong tố tụng hình sự Việt Nam để tìm ra những điểm hạn chế, thiếu sót trong việc áp dụng biện pháp ngăn chặn này thì chưa có công trình nghiên cứu nào đề cập đến.

Vì vậy, tác giả lựa chọn đi sâu nghiên cứu biện pháp ngăn chặn bắt bị can, bị cáo để tạm giam – một trường hợp bắt người cụ thể với mong muốn nghiên cứu một cách đầy đủ, toàn diện hơn về biện pháp ngăn chặn này làm cơ sở cho việc đưa ra những giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng áp dụng biện pháp ngăn chặn quan trọng này của các cơ quan tiến hành tố tụng trong thực tiễn hiện nay.

3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu một số vấn đề lý luận và thực tiễn áp dụng biện pháp ngăn chặn bắt bị can, bị cáo để tạm giam trong tố tụng hình sự, luận văn đưa ra một số giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng biện pháp ngăn chặn này trong thực tiễn.

Để thực hiện được mục đích trên, nhiệm vụ của luận văn đặt ra là:

– Phân tích bản chất, ý nghĩa của biện pháp ngăn chặn bắt bị can, bị cáo để tạm giam;

– Phân tích quy định của pháp luật về biện pháp ngăn chặn bắt bị can, bị cáo để tạm giam trước và sau khi có BLTTHS;

– Phân tích và đánh giá thực trạng áp dụng quy định của pháp luật, đưa ra nguyên nhân cũng như những khó khăn, vướng mắc trong việc áp dụng biện pháp bắt bị can, bị cáo để tạm giam trong những năm gần đây (từ năm 2015 đến tháng 6 năm 2020).

– Đưa ra giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng biện pháp bắt bị can, bị cáo để tạm giam trong thực tiễn

4. Đối tượng, phạm vi có liên quan đến nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là những vấn đề lý luận và những quy định của pháp luật mà cụ thể là: Hiến pháp nước CHXHCN Việt Nam năm 2013, Luật tổ chức viện kiểm sát nhân dân năm 2014, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 về biện pháp ngăn chặn bắt bị can, bị cáo để tạm giam; thực trạng áp dụng những quy định này trên phạm vi cả nước nói chung và trên địa bàn thành phố Hà Nội nói riêng.

Phạm vi có liên quan đến nghiên cứu là những vấn đề chung và các quy định của pháp luật về biện pháp ngăn chặn bắt bị can, bị cáo để tạm giam; Thực tiễn áp dụng biện pháp ngăn chặn bắt bị can, bị cáo để tạm giam của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án nhân dân trên địa bàn Thành phố Hà Nội trong thời gian từ năm 2015 đến tháng 6 năm 2020.

5. Phương pháp nghiên cứu

Luận văn được thực hiện trên cơ sở phương pháp luật của triết học Mác-Lênin về chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, quan điểm của Đảng – Nhà nước về đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm. Luận văn hoàn thành dựa trên các phương pháp nghiên cứu cụ thể như phương pháp phân tích, so sánh đối chiếu, thống kê các số liệu tổng kết của các cơ quan tiến hành tố tụng, tham khảo các bài viết trên các sách, tạp chí, và các công trình nghiên cứu khác.

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

Trên cơ sở nghiên cứu sâu về những vấn đề chung liên quan đến biện pháp ngăn chặn bắt bị can, bị cáo để tạm giam, luận văn sẽ xây dựng khái niệm khoa học về biện pháp ngăn chặn này, song cũng chỉ ra những ý nghĩa quan trọng của biện pháp ngăn chặn đối với thực tiễn đấu tranh phòng chống tội phạm.

Trên cơ sở phân tích dữ liệu sưu tập thực tế, đánh giá thực trạng áp dụng biện pháp ngăn chặn bắt bị can, bị cáo để tạm giam tại thành phố Hà Nội trong những năm qua, luận văn chỉ ra được những kết quả và nhất là những hạn chế, bất cập trong thực tiễn áp dụng biện pháp ngăn chặn này từ đó đề xuất các giải pháp, kiến nghị phù hợp. Các giải pháp, kiến nghị đó có thể tham khảo trong quá trình lập pháp tố tụng hình sự cũng như thực tiễn áp dụng biện pháp ngăn chặn bắt bị can, bị cáo để tạm giam của cơ quan tiến hành tố tụng.

7. Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận danh mục tài liệu tham khảo, kết cấu của luận văn gồm 03 chương:

Chương 1. Những vấn đề chung về việc bắt bị can, bị cáo để tạm giam trong tố tụng hình sự Việt Nam;

Chương 2. Thực trạng kiểm sát việc áp dụng biện pháp bắt bị can, bị cáo để tạm giam từ thực tiễn trên địa bàn Thành phố Hà Nội;

Chương 3. Giải pháp hoàn thiện pháp luật và kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng bắt bị can, bị cáo để tạm giam trong tố tụng hình sự Việt Nam.