[Luận văn 2022] Tội buôn lậu từ thực tiễn địa bàn TP. Hà Nội – ThS. Nguyễn Anh Hoàng

[Luận văn 2022] Tội buôn lậu từ thực tiễn địa bàn TP. Hà Nội – ThS. Nguyễn Anh Hoàng

Lý do chọn đề tài

Qua 35 năm đổi mới, dưới sự dẫn dắt, lãnh đạo của Đảng, đất nước ta đã thoát khỏi tình trạng khủng hoảng kinh tế – xã hội và tình trạng kém phát triển, trở thành nước đang phát triển có thu nhập trung bình, đang ngày càng đẩy mạnh hơn nữa cuộc cách mạng công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đặc biệt là việc hội nhập quốc tế. Công tác xây dựng Ðảng, xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN và hệ thống chính trị được đẩy mạnh, xây dựng và tập trung các nguồn lực để ngày càng hoàn thiện thể chế quốc gia, phát triển hơn nữa về mọi lĩnh vực chính trị, văn hóa, xã hội, an ninh – quốc phòng,… đòng thời tiếp tục nâng cao vị thế, vai trò của Việt Nam trên trường quốc tế.

Trong bối cảnh diễn ra nền kinh tế mở hội nhập kinh tế quốc tế để phát triển cùng với thời đại công nghệ 4.0, cơ chế kinh tế mở không những tạo ra những điều kiện thuận lợi cho những tỉnh biên giới trên toàn quốc nói chung mà còn các tỉnh, thành phố khác như Hà Nội có cơ hội để đẩy nhanh các hoạt động thương mại, góp thúc đẩy nền kinh tế phát triển không ngừng, đời sống của nhân dân ngày càng được nâng cao.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu mà Đảng và Nhà nước ta đã đạt được, sự đẩy nhanh hội nhập, hợp tác quốc tế và nền kinh tế thị trường cũng đã làm nảy sinh nhiều vấn đề tiêu cực, xuất phát từ chính sự sơ hở, thiếu sót của Nhà nước ta trong hoạt động quản lý kinh tế cũng như cơ chế kinh tế mở đã tạo điều kiện cho nhiều tệ nạn xã hội và tội phạm có môi trường để nảy sinh, phát triển, đặc biệt là tội phạm buôn lậu. Điều này phần nào xuất phát từ chính sách thuế của nước ta, trong đó, ngoài thuế xuất khẩu, nhập khẩu, Nhà nước ta đề ra nhiều loại thuế khác nhau được áp đặt với nhiều loại mặt hàng, đặc biệt với những mặt hàng không khuyến khích sử dụng như ô tô, thuốc lá,… đánh thuế trực tiếp vào chính nhu cầu sử dụng của người tiêu dùng. Chính những loại thuế này khiến các mặt hàng buôn lậu sẽ mang lại nguồn lợi nhuận khổng lồ, thu hút, thúc đẩy thực hiện việc buôn lậu.

Nạn buôn lậu và gian lận thương mại đã và đang là một trong những vấn đề hết sức nhức nhối của Nhà nước ta. Buôn lậu xác định là một trong những tội phạm nguy hiểm và được thực hiện với tần suất lớn, gây thiệt hại trực tiếp đến nền kinh tế đất nước và gián tiếp đe dọa phá vỡ chính sách phát triển kinh tế của đất nước, từ đó gây ảnh hưởng lớn đến quyền, lợi ích hợp pháp của mọi công dân. Việc hoành hành của tội phạm buôn lậu nếu không có biện pháp ngăn ngừa, xử lý sẽ tác động tiêu cực đến các mối quan hệ đối ngoại của Nhà nước, đặc biệt với các quốc gia có chung đường biên giới, ảnh hưởng đến hình ảnh, vai trò, vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.

Ở nước ta, trong nhiều năm gần đây, diễn biến, tình hình buôn lậu và gian lận thương mại đang diễn ra hết sức phức tạp trở lại trên tất cả các tuyến, lĩnh vực, địa bàn. Sự đa dạng về mặt hàng, hình thức, phương thức, phương tiện, thủ đoạn thực hiện, đặc biệt trong thời đại 4.0 với việc áp dụng công nghệ tiên tiến để thực hiện tội phạm. Trong gần ba năm qua, mặc dù dưới sự ảnh hưởng của chủng vi rút SARS-CoV-2 trên toàn thế giới nói chung và cả Việt Nam nói riêng nhưng tình hình buôn lậu không hề suy giảm mà còn đặc biệt ngày càng phức tạp khi các quốc gia áp dụng việc “bình thường mới” trong ứng phó với đại dịch. Do đó, để tăng cường việc phòng ngừa và xử lý vấn nạn này, Trưởng Ban Chỉ đạo 389 Bộ Tài chính, Thứ trưởng Vũ Thị Mai vừa ký ban hành Kế hoạch số 60/KH-BCĐ389 về đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả dịp Tết Nguyên đán Nhâm Dần năm 2022.[4]

Ở Việt Nam, mặc dù không phải là thành phố có đường biên giới chung với các quốc gia khác như Điện Biên, Lào Cai, Lạng Sơn,… nhưng vấn đề hàng hóa buôn lậu tại Hà Nội lại hết sức phức tạp. Với vai trò là thủ đô, là trung tâm chính trị của cả nước, dân cư đông đúc cùng nhu cầu tiêu thụ các loại hàng hóa cao; bên cạnh đó thành phố Hà Nội có hệ thống giao thông đường bộ, đường sắt, đường biển, đường sông và đường hàng không thuận lợi để kết nối, giao thương với các địa phương trong nước và quốc tế. Những thuận lợi này cũng đồng thời là cơ sở, điều kiện cho tội phạm phát triển, đặc biệt là tội phạm buôn lậu và những hành vi gian lận thương mại. Tội phạm hoạt động ngày càng tinh vi, xảo quyệt, đối tượng luôn thay đổi phương thức, thủ đoạn vận chuyển, cất giấu, đặc biệt là lợi dụng công nghệ, kỹ thuật để liên lạc, trao đổi thông tin, nhằm tránh sự phát hiện và xử lý của lực lượng chức năng. Tội phạm buôn lậu trên địa bàn thành phố Hà Nội vừa thực hiện nhỏ lẻ, vừa hoạt động theo tổ chức, đường dây, liên tỉnh, xuyên quốc gia, có sự liên kết chặt chẽ.

BLHS năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 đã có nhiều quy định mới sửa đổi và bổ sung đầy đủ hơn bên cạnh việc kế thừa những yếu tố cốt lõi của Bộ luật cũ về “Tội buôn lậu”. Theo đó, những yếu tố mới như bổ sung quy định về mặt khách quan “việc mua bán từ khu phi thuế quan vào nội địa hoặc ngược lại”; bổ sung pháp nhân thương mại được quy định là chủ thể của tội phạm; hàng cấm không còn được liệt kê là đối tượng tác động của tội buôn lậu;…. Mặc dù vậy, những quy định hiện hành vẫn chưa đáp ứng được đầy đủ yêu cầu thực tiễn trong việc áp dụng pháp luật hình sự, vẫn còn đó những khó khăn, bất cập. Nhiều điều khoản liên về tội buôn lậu còn nhiều quan điểm khác nhau, nên việc áp dụng các quy định của pháp luật hình sự còn chưa thật sự hiệu quả; vẫn còn tình trạng định tội danh chưa chính xác và quyết định hình phạt chưa phù hợp, những yếu kém xuất phát từ chính những chủ thể có thẩm quyền trong thực hiện các hoạt động phòng chống buôn lậu đã làm giảm hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm này.

Trong thời gian tới, việc các quốc gia trên toàn thế giới đã bắt đầu thích nghi việc đối phó với vi rút SARS-CoV-2, hoạt động quốc tế sẽ dần dần phục hồi trở lại, việc hội nhập, hợp tác quốc tế, khu vực và kết nối giữa các địa phương với nhau ngày càng được mở rộng, tội phạm buôn lậu cũng sẽ có điều kiện để gia tăng hoạt động. Điều này đòi hỏi các nhà làm luật và các lực lượng chức năng phải kịp thời khắc phục những khó khăn, vướng mắc trong hoạt động áp dụng pháp luật hình sự, đảm bảo hiệu quả công tác phòng, chống loại tội phạm này. Xuất phát từ thực tế và từ những yêu cầu nêu trên, tác giả lựa chọn đề tài: “Tội buôn lậu từ thực tiễn địa bàn thành phố Hà Nội” làm Luận văn thạc sỹ Luật học. Đề tài sẽ góp phần đưa ra cái nhìn tổng quát đối với pháp luật hình sự về tội buôn lậu, đánh giá những khó khăn, vướng mắc và định hướng khắc phục những vấn đề này trong quy định của pháp luật hình sự; đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm bảo đảm việc áp dụng đúng quy định của pháp luật hình sự về tội buôn lậu. Góp phần nâng cao hiệu quả trong áp dụng pháp luật hình sự đối với tội buôn lậu, nâng cao chất lượng công tác đấu tranh phòng chống tội buôn lậu trên địa bàn thành phố Hà Nội và cả nước nói chung.

Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

Trong thời gian qua, việc nghiên cứu các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế nói chung và tội buôn lậu nói riêng đã thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu lý luận, các nhà khoa học pháp lý hình sự và cán bộ làm công tác thực tiễn. Đến nay, nhiều công trình nghiên cứu về tội buôn lậu dưới góc độ lý luận và thực tiễn. Điển hình là một số công trình:

Nguyễn Đức Bình, (2000), luận án tiến sĩ “Đấu tranh phòng chống tội buôn lậu hoặc vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới”, Trường Đại học Luật Hà Nội.

Nguyễn Thị Long Bình, (2019), luận văn thạc sĩ “Định tội danh tội buôn lậu theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn thành phố Hồ Chí Minh”, Học viện Khoa học xã hội.

Phạm Văn Hoan (2019), luận văn thạc sĩ “Tội buôn lậu theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Quảng Ninh”, Học viện Khoa học xã hội.

Nguyễn Đăng Phú, (2021), luận án tiến sĩ “Tội buôn lậu trên địa bàn miền Đông Nam Bộ Việt Nam hiện nay: tình hình, nguyên nhân và phòng ngừa”, Học viện Khoa học xã hội.

Dương Xuân Sinh, (2016), luận văn thạc sĩ “Điều tra các vụ án buôn lậu của cơ quan Hải quan”,Học viện Khoa học xã hội.

Ngô Thị Thùy Trang, (2019), luận văn thạc sĩ “Đấu tranh phòng chống tội phạm buôn lậu trên địa bàn TP.Hồ Chí Minh”, Trường Đại học Cảnh sát TP.Hồ Chí Minh;

Trần Trung, (2019), luận văn thạc sĩ “Tội buôn lậu trên địa bàn tỉnh An Giang: tình hình, nguyên nhân và phòng ngừa”, Học viện Khoa học xã hội.

Lê Nguyên Trường, (2018), “Một số điểm mới của tội buôn lậu trong Bộ luật hình sự năm 2015 và những vấn đề đặt ra khi triển khai thực hiện ở thành phố Hải Phòng”,Trường Đại học Quốc gia Hà Nội.

Nguyễn Thị Vui, (2014), luận văn thạc sĩ “Tội buôn lậu trong luật hình sự Việt Nam (trên cơ sở nghiên cứu thực tiễn địa bàn tỉnh Bắc Giang)”, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Ngoài ra, về sách, giáo trình còn có: Nguyễn Đức Mai (2014)“Tìm hiểu các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế và các tội phạm về môi trường”. NXB Chính trị quốc gia; Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội. Giáo trình luật Hình sự Việt Nam phần các tội phạm. NXB Đại học Quốc gia Hà Nội’; Trường Đại học Luật Hà Nội. Giáo trình luật Hình sự Việt Nam phần các tội phạm. NXB Công an nhân dân;…Và nhiều các đề tài nghiên cứu khoa học các cấp của các tác giả, các cơ quan có chức năng đấu tranh phòng, chống tội buôn lậu trên các tạp chí Kiểm sát, Công an nhân dân,…

Và một số bài báo khoa học như:

Trần Văn Hùng (2021), “Tội buôn lậu và tội sản xuất, buôn bán hàng giả theo quy định của BLHS năm 2015”, Tạp chí Tòa án nhân dân.

Phạm Tài Tuệ, (2021), “Những điểm mới trong quy định về tội buôn lậu của BLHS năm 2015 so sánh với BLHS năm 1999”,Tạp chí Tòa án nhân dân.

Các công trình nghiên cứu trên trực tiếp hoặc gián tiếp liên quan đến hoạt động áp dụng pháp luật hình sự đối với tội buôn lậu, công tác đấu tranh phòng, chống tội buôn lậu cũng như những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả trong hoạt động này trong phạm vi cả nước hoặc một địa bàn cụ thể. Tuy nhiên, chưa có một công trình nào nghiên cứu trực tiếp, chuyên sâu về tội buôn lậu trên địa bàn Hà Nội thời gian gần đây, đặc biệt là từ sau khi BLHS năm 2015 có hiệu lực. Do vậy, đề tài này được thực hiện trên tinh thần có sự tiếp thu, kế thừa những điểm thích hợp của các công trình đã được nghiên cứu trước đó, đồng thời đánh giá những điểm mới và quan điểm của tác giả trong tình hình kinh tế – xã hội hiện tại.