[Luận văn 2020] Pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp ở Việt Nam – ThS. Trần Thị Hoàn

[Luận văn 2020] Pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp ở Việt Nam – ThS. Trần Thị Hoàn

1. Tính cấp thiết của đề tài

Bán hàng đa cấp là một trong những phương thức kinh doanh đã có từ những năm 70 của thế kỷ XIX, du nhập vào Việt Nam vào đầu thế kỷ XX. Hoạt động bán hàng đa cấp chỉ thực sự phát triển và nổi lên như một mô hình, phương thức kinh doanh hiệu quả ở nước ta trong vài năm trở lại đây.

Tuy đã xuất hiện từ sớm nhung hoạt động này chỉ thực sự được quản lý từ khi Luật Cạnh tranh 2004 ra đời và ghi nhận thuật ngữ “bán hàng đa cấp”. Sau đó, đến năm 2005 Chính phủ đã ban hành Nghị định 110/2005/NĐ-CP ngày 24/08/2005 của Chính phủ về quản lý hoạt động bán hàng đa cấp, chính thức thiết lập một cơ chế quản lý đối với bán hàng đa cấp từ Trung ương đến địa phương Ngày 14/05/2014, tức là khoảng 10 năm sau khi Nghị định 110/2005/NĐ-CP ra đòi thì Chính phủ ban hành Nghị định 42/2014/NĐ-CP thay thế để quản lý hoạt động bán hàng đa cấp. Các văn bản này đã góp phần giúp cho sự tồn tại và phát triển của hoạt động bán hàng đa cấp đi vào chuẩn mực, khuôn khổ, giúp tạo ra sự bền vững trong quan hệ kinh doanh.

Bên cạnh mặt tích cực mà phương thức kinh doanh này đem lại thì thực tế cũng cho thấy hiện nay, có nhiều doanh nghiệp vẫn cố tình sử dụng các chiêu trò bán hàng đa cấp biến tướng để trục lợi, phạm pháp và lừa đảo có tổ chức gây ra những bất ổn trong xã hội. Trước những bất cập đó, ngày 12/3/2018, Chính phủ đã ban hành văn bản mới là Nghị định 40/2018/NĐ-CP về quản lý hoạt động kinh doanh theo phương thức đa cấp có hiệu lực từ 01/05/2018 với nhiều điểm đổi mới để bắt kịp diễn biến của bán hàng đa cấp ở Việt Nam.

Tuy nhiên, theo đánh giá của các chuyên gia thì hoạt động bán hàng đa cấp đã và đang diễn biến rất phức tạp, khó kiểm soát^[1] mà nguyên nhân chính là do hiện nay pháp luật quản lý đối với hoạt động này còn thiếu chặt chẽ, nhận thức của người dân còn nhiều hạn chế, công tác quản lý còn chồng chéo, công tác kiểm tra, kiểm soát thiếu đồng bộ, các chế tài xử phạt còn quá nhẹ…, dẫn đến công tác quản lý còn tồn tại nhiều bất cập. Với mong muốn hoạt động bán hàng đa cấp tại Việt Nam mang tính đồng bộ, có sự quản lý chặt chẽ của cơ quan quản lý nhà nước để doanh nghiệp và người tiêu dùng đều có lợi thực sự cùng với việc áp dụng một loại hình kinh doanh hiện đại cần nhân rộng trong quá trình hội nhập, góp phần phát triển kinh tế xã hội và hạn chế những doanh nghiệp, cá nhân lợi dụng những kẽ hở của pháp luật về bán hàng đa cấp, cố tình vi phạm các quy định pháp luật để gây ảnh hưởng nhiều đến quyền lợi của người tiêu dùng và sự phát triển của xã hội.

Vì vậy, trước yêu cầu cấp bách về việc hoàn thiện các quy định pháp luật trong quản lý bán hàng đa cấp ở Việt Nam thì chúng ta cần phải tìm hiểu, đánh giá thực tiễn thi hành các quy định pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp, từ đó chỉ ra những thành tựu đạt được, cũng như các hạn chế, thiếu sót, trên cơ sở đó đưa ra những giải pháp khắc phục nhằm quản lý tốt hơn, tạo điều kiện cho sự phát triển của hoạt động này đúng pháp luật. Từ những yêu cầu cấp bách của thực tế và những lý do đã nêu tác giả xin chọn đề tài “Pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp ở Việt Nam” để làm luận văn thạc sĩ của mình.

2. Tình hình nghiên cứu

Tại Việt Nam hiện nay có khá nhiều công trình nghiên cứu pháp luật về bán hàng đa cấp nói chung có thể kể đến một số công trình nghiên cứu như Luận án tiến sĩ Luật học “Quản lý Nhà nước đối với hoạt động bán hàng đa cấp ở Việt Nam hiện nay”, của tác giả Lê Bí Bo (2016), được nghiên cứu dưới góc độ của Chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính, tác giả đã đưa ra những vấn đề lý luận cơ bản về quản lý nhà nước đối với hoạt động bán hàng đa cấp, thực trạng quản lý nhà nước đối với hoạt động bán hàng đa cấp ở công tác ban hành thể chế quản lý, thực hiện thể chế quản lý, xử lý vi phạm pháp luật trong hoạt động bán hàng đa cấp. Từ đó, tác giả đưa ra phương hướng và giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước đối với hoạt động bán hàng đa cấp, đó là: đào tạo đội ngũ cán bộ – công chức thực hiện nhiệm vụ quản lý Nhà nước, đổi mới phương tiện hoạt động quản lý nhà nước nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với hoạt động bán hàng đa cấp.

Luận án tiến sĩ kinh tế: “Quản lý nhà nước đối với bán hàng đa cấp ở Việt Nam”, của tác giả Nguyễn Thị Hương Giang (2019), Luận án nghiên cứu những vấn đề lý luận cơ bản về quản lý Nhà nước đối với bán hàng đa cấp: đó là những phân tích về khái niệm, đặc điểm, vai trò, nguyên tắc của quản lý Nhà nước đối với bán hàng đa cấp, sau đó là đưa ra những nội dung, công cụ phương pháp quản lý, những nhân tố ảnh hưởng đến công tác quản lý, những tiêu chí đánh giá quản lý Nhà nước đối với bán hàng đa cấp. Những kinh nghiệm quản lý Nhà nước đối với bán hàng đa cấp cũng lấy từ các nước khởi nguồn mô hình này và các nước có trình độ phát triển tương xứng với Việt Nam. Đồng thời, Luận án cũng phân tích thực trạng quản lý Nhà nước đối với bán hàng đa cấp ở Việt Nam: từ việc ban hành văn bản quản lý, bộ máy tổ chức quản lý cùng với công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm trong quản lý bán hàng đa cấp, trong quá trình đó chỉ ra những hạn chế và nguyên nhân của hạn chế đó, để đề xuất các giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước đối với bán hàng đa cấp ở Việt Nam trong thời gian tới.

Luận văn “Pháp luật điều chỉnh bán hàng đa cấp ở Việt Nam – Những vấn đề lý luận và thực tiễn”, của tác giả Tác giả Hoàng Đào Thu Thủy (2012), Đại học Luật Hà Nội, đã làm rõ các điểm hạn chế nổi cộm trong các quy định pháp luật hiện nay như: “Hạn chế trong các quy định pháp luật về hàng hóa kinh doanh theo phương thức đa cấp, quy định về cơ chế tiền kiểm hậu kiểm đối với bán hàng đa cấp, quy định pháp luật về các hành vi bán hàng đa cấp bất chính và các quy định pháp luật về trách nhiệm của các bên tham gia bán hàng đa cấp”. Trên cơ sở những phân tích về ưu nhược điểm trong pháp luật về bán hàng đa cấp, luận văn đưa ra một số đề xuất để hoàn thiện những tồn đọng trong pháp luật bán hàng đa cấp.

Luận văn thạc sĩ “Pháp luật về bán hàng đa cấp bất chính” của tác giả Trần Thị Khuyên (2016) đã làm rõ các vấn đề lý luận về hành vi bán hàng đa cấp bất chính, đánh giá thực trạng pháp luật về bán hàng đa cấp bất chính, từ đó rút ra nguyên nhân và đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về bán hàng đa cấp ở Việt Nam;

Bên cạnh đó, còn có một số luận văn khác như: Luận văn thạc sĩ luật học “Một số vấn đề pháp lý về bán hàng đa cấp ở Việt Nam”, của tác giả Đoàn Văn Bình (2006); Luận văn thạc sĩ luật học: “Pháp luật về kinh doanh theo phương thức đa cấp qua thực tiễn thực hiện ở thành phố Hà Nội”, của tác giả Lê Thị Trinh (2019); Luận văn thạc sĩ luật học: “Pháp luật Việt Nam hiện hành về quản lý hoạt động bán hàng đa cấp” của tác giả Lê Vương (2015)

Ngoài ra, còn có một số bài báo, tạp chí chuyên ngành cũng như rất nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề cạnh tranh không lành mạnh như: “Hành vi bán hàng đa cấp bất chính theo Luật cạnh tranh”, của tác giả Lê Văn Sua (2018), tạp chí Luật sư Việt Nam; “Bán hàng đa cấp theo pháp luật cạnh tranh” của tác giả Trần Thị Bảo Ánh (2006), tạp chí Luật học số 5/2006 trong đó có đề cập đến vấn đề bán hàng đa cấp bất chính.

Tất cả các công trình này đều đã nêu ra được bản chất pháp lý của bán hàng đa cấp và bán hàng đa cấp bất chính, quản lý nhà nước về bán hàng đa cấp. Tuy nhiên, các bài viết về vấn đề này chủ yếu mới dùng lại ở các bài báo, tạp chí, báo mạng hay chỉ được đề cập một phần trong các công trình nghiên cứu về cạnh tranh không lành mạnh, quản lý nhà nước. Còn vấn đề pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp mà luận văn này hướng tới chưa có nhiều công trình nghiên cứu. Do đó, Luận văn này sẽ đề cập các vấn đề liên quan đến pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp. Trong nghiên cứu này của mình, tác giả dự định sẽ làm rõ các vấn đề lý luận cơ bản về quản lý bán hàng đa cấp và pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp, quy định pháp luật hiện hành về quản lý bán hàng đa cấp và thực tiễn thi hành pháp luật quản lý bán hàng đa cấp ở Việt Nam. Trên cơ sở đó sẽ đề xuất những phương hướng giải pháp hoàn thiện pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp và đảm bảo thực thi pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp ở Việt Nam thời gian tới.

3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

3.1. Mục tiên nghiên cứu đề tài

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài là: Hệ thống hóa và phát triển thêm một bước cơ sở lý luận và thực tiễn để đề xuất giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật và đảm bảo thực thi pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp, đua phương thức bán hàng đa cấp trở về đúng bản chất của nó tạo điều kiện cho sự phát triển kinh tế, xã hội.

3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

Để thực hiện được mục đích nghiên cứu nêu trên, tác giả xác định nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài gồm: Nghiên cứu làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về quản lý bán hàng đa cấp và pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp; Phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp ở Việt Nam để thấy những điểm còn hạn chế, chưa hợp lý, phân tích, đánh giá thực tiễn thi hành pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp tại Việt Nam; Đề xuất các phương hướng giải pháp hoàn thiện pháp luật và đảm bảo thực thi pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp tại Việt Nam.

4. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu của đề tài

4.1. Đối tượng nghiên cứu

Luận văn có đối tượng nghiên cứu là các quy định pháp luật hiện hành của Việt Nam về quản lý hoạt động bán hàng đa cấp. Luận văn cũng tìm hiểu thực tiễn thực thi các quy định pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp những năm gần đây ở Việt Nam.

4.2. Phạm vi nghiên cứu của đề tài

Trong khuôn khổ của một bản luận văn thạc sĩ luật kinh tế, luận văn giới hạn phạm vi nghiên cứu vào một số vấn đề cụ thể sau đây:

* Phạm vi nội dung: Luận văn chỉ tập trung nghiên cứu các nội dung lý luận về quản lý bán hàng đa cấp, pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp, thực trạng pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp và thực tiễn thực hiện các quy định đó tại Việt Nam.

* Phạm vi không gian: Luận văn nghiên cứu trong phạm vi đất nước Việt Nam và pháp luật một số nước trên thế giới.

* Phạm vi thời gian: Các số liệu thống kê sử dụng trong luận văn được tổng hợp từ năm 2013 đến năm 2020, tập trung chủ yếu vào hai năm 2019 và 2020.

5. Phương pháp nghiên cứu

Để đạt được các mục đích nghiên cứu mà đề tài đặt ra, trong quá trình nghiên cứu luận văn đã sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cơ bản sau đây: Phương pháp tổng hợp, phân tích, thống kê, so sánh,…

* Phương pháp tổng hợp và phân tích: Nhằm làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về quản lý bán hàng đa cấp, pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp và thực trạng pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp ở Việt Nam.

* Phương pháp thống kê: Dùng để thống kê các văn bản quy phạm pháp luật, các tài liệu khác liên quan đến đề tài.

* Phương pháp so sánh: So sánh các quy định của pháp luật hiện hành và các văn bản đã bị thay thế, so sánh quy định pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp ở Việt Nam và một số nước trên thế giới.

* Phương pháp thống kê xã hội học: Nhằm nắm bắt thực tiễn thực thi pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp ở Việt Nam.

6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

Luận văn có một số đóng góp nhất định về lý luận và thực tiễn, cụ thể:

* Về lý luận: Luận văn nghiên cứu pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp. Trên cơ sở đó, luận văn hệ thống hóa, góp phần hoàn thiện hệ thống cơ sở lý luận về quản lý bán hàng đa cấp và pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp.

* Về thực tiễn: Luận văn đánh giá thực tiễn thi hành pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp ở Việt Nam, nhằm đưa ra những thành tựu và hạn chế của pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp. Trên cơ sở đó, luận văn đưa ra giải pháp hoàn thiện pháp luật và đảm bảo thực thi pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp ở Việt Nam. Luận văn có giá trị tham khảo cho các cán bộ quản lý nhà nước về hoạt động bán hàng đa cấp cả nước nói chung và của các địa phương nói riêng. Luận văn còn là tài liệu tham khảo bổ ích cho công tác nghiên cứu khoa học, giảng dạy và học tập tại các cơ sở đào tạo luật ở nước ta.

7. Kết cấu của luận văn

Ngoài lời nói đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về quản lý bán hàng đa cấp và pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp.

Chương 2: Thực trạng pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp và thực tiễn thi hành ở Việt Nam.

Chương 3: Giải pháp hoàn thiện và đảm bảo thực thi pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp ở Việt Nam.

[1] Tố Uyên, (2019), Cần nhanh chóng hoàn thiện bộ lọc cho hoạt động kinh doanh đa cấp, thời báo tài chính Việt Nam online, tại địa chỉ: http://thoibaotaichinhvietnam.vn/pages/kinh-doanh/2019-11-17/cam-nhanh-chang-hoan-thien-bo-loc-cho-hoat-dong-kinh-doanh-da-cap-79065.aspx, cập nhật ngày 03/04/2020