[Luận văn 2020] Pháp luật và thực tiễn giải quyết quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài ở Việt Nam – ThS. Đoàn Thùy Dương

[Luận văn 2020] Pháp luật và thực tiễn giải quyết quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài ở Việt Nam – ThS. Đoàn Thùy Dương

1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

Gia đình là hạt nhân và là thành phần cốt lõi của xã hội. Đây là môi trường để nuôi dưỡng con người và từ đó góp phần vào việc xây dựng và bảo vệ đất nước. Vai trò của gia đình luôn được nhìn nhận và đề cao trong suốt chiều dài 4000 năm lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc ta. Và đúng như Bác Hồ đã từng nói, có một gia đình tốt thì xã hội mới tốt và xã hội có tốt thì gia đình mới lại càng tốt đẹp hơn được. Đây chính là sự tác động qua lại lẫn nhau giữa gia đình và xã hội. Để hình thành nên một gia đình thì nền tảng đầu tiên và căn bản nhất chính là quan hệ hôn nhân.

Xưa kia, ở mọi nơi trên trái đất, bao gồm cả Việt Nam, quan hệ hôn nhân được hình thành giữa những người cùng sinh sống trong một vùng đất, những người cùng dân tộc hay trên cùng một quốc gia, lãnh thổ. Tuy nhiên, trong thời đại thương mại hóa toàn cầu như hiện nay với sự giao thoa văn hoá xã hội sâu sắc thì quan hệ hôn nhân trở nên ngày càng đa dạng hơn. Hôn nhân bây giờ có thể được thực hiện giữa những người cùng giới tỉnh, những người khác dân tộc và sinh sống tại các quốc gia khác nhau. Quan hệ hôn nhân đã vượt qua biên giới một quốc gia và trở nên đa sắc tộc. Chính sự đa dạng này cũng kéo theo quan hệ ly hôn trở nên đa dạng và phức tạp hơn. Vì vậy, ly hôn có yếu tố nước ngoài đang trở thành một vấn đề cấp thiết của toàn xã hội cần được giải quyết, đặc biệt là ở Việt Nam. Xu thế lấy chồng tây nở rộ trong thời gian gần đây kéo theo số lượng vụ việc ly hôn có yếu tố nước ngoài ở nước ta cũng ngày càng tăng nhanh về cả vụ việc và tính chất. Nhiều vấn đề về nhân thân và tài sản cũng như các quy định về thủ tục, trình tự cần được làm rõ để đảm bảo quyền và lợi ích cho các bên trong quan hệ ly hôn, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em.

Giải quyết quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài ở Việt Nam không phải là vấn đề mới trong khoa học pháp lý tại nước ta. Thực tế đã có các công trình nghiên cứu về đề tài này. Tuy vậy, trong bối cảnh Việt Nam hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng làm phát sinh nhiều tranh chấp hôn nhân gia đình nói chung, ly hôn có yếu tố nước ngoài nói riêng, yêu cầu nghiên cứu làm phong phú thêm tri thức lý luận, thực tiễn trong khoa học Việt Nam vẫn đặt ra. Do đó, việc học viên thực hiện đề tài này trong luận văn cao học Luật có ý nghĩa lý luận, thực tiễn được ghi nhận.

Vì tất cả những lý do nêu trên mà đề tài “Pháp luật và thực tiễn giải quyết quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài ở Việt Nam” được lựa chọn để làm đề tài cho Luận văn thạc sỹ.

2. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

Ly hôn có yếu tố nước ngoài không phải là một vấn đề mới mà đã có khá nhiều các nghiên cứu về vấn đề này trước đây. Có thể kể tới một số mảng lớn như sau:

Thứ nhất, về nhóm giáo trình, sách bình luận, vấn đề ly hôn có yếu tố nước ngoài thường được trình bày một cách khá tổng quan tại các chương về quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài. Có thể kể tới hai quyền Giáo trình Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2009 và 2013 của Trường Đại học Luật Hà Nội hay Giáo trình Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2013 của Trường đại học Luật TP Hồ Chí Minh. Vấn đề ly hôn có yếu tố nước ngoài được trình bày ngắn gọn, tập trung vào việc nêu lên các quy định pháp luật chứ không phân tích. Ví dụ như tại giáo trình Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2013 của Trường Đại học Luật Hà Nội, ly hôn có yếu tố nước ngoài được trình bày tại chương X. Quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài. Nội dung của mục ly hôn có yếu tố nước ngoài chỉ được trình bày vỏn vẹn trong 6 trang giấy, trong đó có tới 5 trang là dẫn quy định tại Nghị quyết số 01/2003/NQ-HĐTP. Quy định ngắn gọn và không đi sâu vào phân tích là hoàn toàn dễ hiểu và hợp lí vì giáo trình có chức năng khác với các bài nghiên cứu chuyên sâu Giáo trình chỉ nhằm đưa ra những yếu tố lý thuyết căn bản nhất để khơi gợi người đọc tự nghiên cứu và tìm tòi.

Thứ hai, về nhóm bài viết trên tạp chí, có nhiều các bài viết khác nhau nhưng tác giả tập trung đưa ra một vài bài viết trong thời gian gần đây như:

– Quy định của pháp luật Việt Nam về quan hệ gia đình có yếu tố nước ngoài ở khu vực biên giới – Nguyễn Hồng Bắc – tạp chí Luật học số 05/2002.

Bài viết không chỉ trình bày các quy định thời kỳ đó về ly hôn có yếu tố nước ngoài mà cả vấn đề kết hôn và quan hệ gia đình nói chung. Bài viết đã giải quyết và trình bày được nhiều các vướng mắc về quy định pháp luật và áp dụng pháp luật hôn nhân gia đình thời kỳ này.

– Bàn về thẩm quyền của Tòa án giải quyết các vụ việc ly hôn có yếu tố nước ngoài – Thái Công Khanh – tạp chí Tòa án nhân dân số 05/2006. Bài viết đi từ việc trình bày các cụm từ quan trọng trong việc xác định thẩm quyền của Tòa án như “cư trú, làm ăn, sinh sống ở Việt Nam” và “có yếu tố nước ngoài”. Tiếp đó, bài viết trình bày về những vụ việc ly hôn có yếu tố nước ngoài mà Tòa án Việt Nam có thẩm quyền giải quyết và không có thẩm quyền giải quyết theo pháp luật về tố tụng dân sự. Bài viết không chỉ trình bày luật mà còn đưa ra ý kiến và nhận định của người viết nên dễ hiểu và sát thực tế.

– Vướng mắc trong thực tiễn giải quyết các vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài – Đoàn Thị Vịnh – tạp chí Kiểm sát số 14/2019: Bài viết này phân tích khá chi tiết về thực tiễn áp dụng pháp luật giải quyết các vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài, tập trung vào hai vấn đề chính là điều kiện thụ lý và luật áp dụng. Không chỉ dừng ở việc phân tích, bài viết còn đưa ra các ví dụ cụ thể. Tuy nhiên, do dung lượng ngắn nên bài viết không trình bày được đầy đủ các khía cạnh của giải quyết ly hôn có yếu tố nước ngoài.

– Thực trạng thụ lý, giải quyết vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài ở một số địa phương hiện nay, bình luận và kiến nghị – Hoàng Quảng Lực – tạp chí Tòa án nhân dân số 4/2020. Tác giả đã trình bày nhiều lý do khiến việc giải quyết yêu cầu của đương sự về ly hôn có yếu tố nước ngoài trở nên vô cùng phức tạp. Ví dụ như các khó khăn trong việc xác định địa chỉ của bị đơn, tống đạt giấy tờ, điều tra, thu thập chứng cứ, tính khả thi trong thi hành án liên quan đến con cái, tài sản ở nước ngoài.

Thứ ba, về nhóm luận văn, luận án và công trình nghiên cứu khoa học thì đề tài cũng được lựa chọn khá nhiều để nghiên cứu. Có thể kể tới luận văn thạc sĩ luật học của Lưu Thị Thương năm 2017 tại Đại học Luật Hà Nội về Áp dụng pháp luật giải quyết ly hôn có yếu tố nước ngoài tại Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội, luận văn thạc sĩ luật học của Lê Na năm 2017 tại Đại học Luật Hà Nội về Hoàn thiện pháp luật về giải quyết vụ việc ly hôn có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam hay Thủ tục sơ thẩm giải quyết vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài tại Tòa án Việt Nam – luận văn thạc sĩ luật học Đại học Luật Hà Nội của Võ Thị Ngọc Dung năm 2011. Tương tự như các bài tạp chí, các luận văn này đều tập trung vào trình bày thủ tục tố tụng hoặc vào thực tiễn tại một địa phương nhất định. Do đó, các luận văn này thiếu đi cái nhìn tổng quan. Duy chỉ có một luận văn duy nhất có đề tài khá tương đồng là Một số vấn đề pháp lý và ly hôn có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam của Nguyễn Hoàng Thuỷ Dương Ngọc Anh – luận văn thạc sĩ luật năm 2007 của Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội. Tuy nhiên, do đã được viết từ hơn 10 năm trước nên rất nhiều quy định và thực tiễn chưa được cập nhật phù hợp với tình hình hiện nay.

Thông qua các nội dung kể trên có thể thấy đề tài được lựa chọn không phải là một đề tài mới mà đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này. Tuy nhiên, trong thời gian gần đây đề tại chưa được nghiên cứu nhật với thực tiễn. Do đó, dựa trên các công trình đã có và thực tiễn thực thi hiện nay, đề tài cần được tiếp tục nghiên cứu một cách chuyên sâu và tổng quát hơn nữa.

3. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

Đề tài được nghiên cứu nhằm mục đích sau đây:

– Thứ nhất, là tìm hiểu một cách khái quát nhất về ly hôn có yếu tố nước ngoài cũng như lịch sử hình thành và phát triển chế định này tại Việt Nam;

– Thứ hai, là nghiên cứu một cách hoàn chỉnh và có hệ thống các quy định về ly hôn có yếu tố nước ngoài hiện hành;

– Thứ ba là tìm hiểu thực tiễn tinh hinh ly hôn có yếu tố nước ngoài cũng như những khó khăn, vướng mắc trong việc áp dụng pháp luật giải quyết vụ việc;

– Thứ tư là từ thực tiễn nêu trên, đưa ra các phương án nâng cao và hoàn thiện khung pháp lý.

4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

4.1. Đối tượng nghiên cứu

Đề tài tập trung và đi sâu vào nghiên cứu một số vấn đề lý luận của giải quyết quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài. Tiếp theo đó, luận văn trình bày các quy định của pháp luật Việt Nam về giải quyết quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài trên cơ sở cả pháp luật nội dung và tố tụng. Từ các quy định ấy, luận văn nghiên cứu thực tiễn giải quyết quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài tại Tòa án Việt Nam để thấy được những hạn chế, nguyên nhân của hạn chế ấy. Cuối cùng. luận văn sẽ đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật Việt Nam về giải quyết quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài.

4.2. Phạm vi nghiên cứu

Lấy đối tượng nghiên cứu làm trung tâm, luận văn sẽ nghiên cứu dựa trên phạm vi sau – Phạm vi về nội dung. Đề tài sẽ tập trung nghiên cứu các quy định pháp luật về ly hôn có yếu tố nước ngoài dựa trên các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành như Luật HN&GĐ 2014, Bộ luật TTDS 2015 cùng các văn bản dưới luật. Về thực tiễn thực thi, các quy định trên cũng sẽ là nội dung trong tâm để tác giả đánh giá hiệu quả áp dụng pháp luật trên thực tế.

– Phạm vi về không gian: Đề tài sẽ chỉ tập trung nghiên cứu các quy định pháp luật của Việt Nam và thực tiễn áp dụng trên lãnh thổ Việt Nam.

– Phạm vi về thời gian: Khoảng thời gian tập trung nghiên cứu là từ thời điểm năm 2014 là thời điểm Luật HN&GĐ mới nhất ra đời cho tới nay. Tuy nhiên, đề tai cũng sẽ nghiên cứu thêm về lịch sử hình thành của chế định nên khoảng thời gian bắt đầu là từ năm 1945 khi nước Việt Nam chính thức được khai sinh cho tới nay.

5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Lấy cơ sở là phương pháp luận của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng, Nhà nước về hôn nhân gia đình, đề tài sẽ sử dụng các phương pháp nghiên cứu chính sau đây:

– Phương pháp lịch sử: Được dùng để nghiên cứu quá trình ra đời và phát triển của chế định ly hôn có yếu tố nước ngoài, từ đó giúp người đọc có cái nhìn xuyên suốt và khái quát về vấn đề cũng như thấy được sự phát triển của nó theo thời gian;

– Phương pháp phân tích: Được dùng để làm rõ các vấn đề cần nghiên cứu, giúp người đọc hiểu một cách tỉ mỉ và chi tiết hơn về từng khía cạnh pháp lý của ly hôn có yếu tố nước ngoài;

– Phương pháp tổng hợp: Được dùng để khái quát hoá nội dung nghiên cứu và đưa ra cái nhìn của tác giả về vấn đề;

– Phương pháp so sánh: Giúp người đọc thấy được sự phát triển của các quy định tại thời điểm hiện tại với các quy định trong quá khứ cũng như thấy được hạn chế của các quy định so với thực tiễn áp dụng.

– Phương pháp thu nhập và thống kê: Đây là phương pháp quan trọng trong việc đánh giá và tìm hiểu đúng về thực tiễn giải quyết vụ việc ly hôn có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam.

6. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

Đề tài vừa có ý nghĩa khoa học, vừa có ý nghĩa thực tiễn và được thể hiện ở các điểm sau:

– Ý nghĩa khoa học: Đề tài làm sáng tỏ và hoàn thiện các nội dung lý luận và thực tiễn quy định pháp luật về ly hôn có yếu tố nước ngoài. Đề tài không chỉ trình bày khái niệm mà còn phân tích cũng như đánh giá được những quy định ấy nên giúp người đọc dễ theo dõi và dễ hiểu, nắm bắt được các điểm mấu chốt quan trọng của giải quyết quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài.

– Ý nghĩa thực tiễn: Đề tài dựa trên những vấn đề lý luận và các quy định pháp luật để nêu lên các vụ việc ly hôn có yếu tố nước ngoài trên thực tế và từ đó chỉ ra được những hạn chế của pháp luật so với thực tiễn. Thông qua các vụ việc này, người đọc sẽ thấy được những vướng mắc của pháp luật và cách mà các thẩm phán giải quyết trong từng trường hợp. Không dừng lại ở đó, luận văn còn trình bày được nguyên nhân của hạn chế và đưa ra các kiến nghị phù hợp để nâng cao hiệu quả giải quyết ly hôn có yếu tố nước ngoài. Với các vụ việc mang tính thực tiễn cao và số liệu tin cậy, đề tài có thể trở thành nguồn nghiên cứu và tham khảo cho các sinh viên luật khác trong quá trình học tập.

7. KẾT CẤU CỦA ĐỀ TÀI

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo thi luận văn gồm 3 chương như sau:

Chương I. Tổng quan chung về ly hôn có yếu tố nước ngoài ở Việt Nam;

Chương II. Pháp luật Việt Nam về vấn đề ly hôn có yếu tố nước ngoài;

Chương III. Thực thi quy định pháp luật về quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài và một số giải pháp hoàn thiện pháp luật về ly hôn có yếu tố nước ngoài ở Việt Nam hiện nay.