[Luận văn 2021] Áp dụng án lệ trong thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân tỉnh Phú Thọ – ThS. Nguyễn Quỳnh Nam
Định dạng | Link tải |
Định dạng | Link tải |
1. Tính cấp thiết của đề tài
Trong mối quan hệ biện chứng giữa pháp luật với sự phát triển không ngừng và luôn biến động của kinh tế – xã hội, khi phát sinh, thay đổi các quan hệ xã hội, đòi hỏi pháp luật cũng phải thay đổi để điều chỉnh cho phù hợp. Trong mối quan hệ đó, về cơ bản các quan hệ xã hội tương đối ổn định trong phạm vi quốc gia đã được điều chỉnh bởi hệ thống pháp luật thành văn. Tuy nhiên, cũng còn tồn tại một số vấn đề như quy phạm pháp luật thành văn chưa phù hợp, chưa chi tiết, rõ ràng hoặc chưa có quy phạm pháp luật thành văn điều chỉnh thì vấn đề án lệ và áp dụng án lệ được đặt ra với sự quan tâm, chú trọng rất lớn cả trong giới nghiên cứu luật học cũng như những chủ thể có thẩm quyền ban hành và áp dụng pháp luật.
Nghiên cứu hệ thống pháp luật Anh – Mỹ (Anglo-Sacxon), theo quan điểm luật học của trường phái này thi án lệ được hiểu bao gồm các phán quyết của Tòa án có giá trị đặt ra quy tắc xử sự trong trường hợp hoặc những trường hợp cụ thể hay nói cách khác là những sự kiện pháp lý tương đồng. Hoặc án lệ là là nguyên tắc bắt buộc đòi hỏi cơ quan tài phán khi giải quyết tranh chấp một vụ việc cụ thể cần phải căn cứ vào phán quyết của vụ việc trước đó, đặc biệt là các phán quyết của các Tòa án quan trong như Tòa án cấp cao (High Court), Tòa phúc thẩm (Court of Appeal) và Tòa án tối cao (Supreme Court) hay là những nguyên tắc không theo luật định được đưa ra từ các quyết định tư pháp, hoặc là hệ thống những nguyên tắc bất thành văn đã được công nhận và hình thành thông qua các quyết định của Tòa án Án lệ trong hệ thống thông luật (Common law) cũng có vai trò hết sức quan trọng, thể hiện ở chỗ chúng được coi là nguồn luật không thành văn áp dụng để giải quyết các vấn đề tương tự và là cơ sở để đảm bảo sự nhất quán trong hoạt động xét xử.
Ở Việt Nam, hệ thống pháp luật hiện nay vẫn còn tồn tại nhiều quy phạm pháp luật mâu thuẫn, không phù hợp hoặc thiếu hụt các quy phạm pháp luật thành văn để điều chỉnh các tranh chấp, các quan hệ xã hội đầy biến động của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Vì vậy xu hướng tất yếu chúng ta phải nghiên cứu, ban hành và áp dụng án lệ để kịp thời khắc phục những hạn chế của quy phạm pháp luật thành văn và điều chỉnh các quan hệ xã hội một cách linh hoạt, phù hợp với thực tiễn và dự báo xu hướng biến động. Trong các Nghị quyết Trung ương của Đảng Cộng sản Việt Nam như Nghị quyết 48/NQ-TW về chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật đã đưa ra yêu cầu nghiên cứu để ban hành và áp dụng án lệ trong quá trình xét xử tại các Tòa án Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị ngày 02 tháng 6 năm 2005 xác định: “Tòa án nhân dân tối cao có nhiệm vụ tổng kết kinh nghiệm xét xử, hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật, phát triển án lệ”. Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 có hiệu lực từ ngày 01/6/2015, quy định Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao có nhiệm vụ: “Lựa chọn quyết định giám đốc thẩm của hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật, có tính chất chuẩn mực của các Tòa án, tổng kết, phát triển thành án lệ và công bố án lệ để các Tòa án nghiên cứu, áp dụng trong xét xử”. Sau đó, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao ban hành Quyết định số 220/QĐ-CA ngày 17/10/2016 công bố 04 án lệ. Ngày 28/12/2017, ban hành Quyết định số 229/QĐ-CA công bố 06 án lệ. Tiếp theo, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao ban hành Quyết định số 199/QĐ-CA công bố 11 án lệ được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thông qua ngày 17/10/2018. Gần đây nhất, theo Quyết định số 42/QĐ-CA ngày 13/3/2021 đã công bố thêm 04 án lệ. Như vậy, tính đến thời điểm hiện tại chúng ta đã ban hành được 43 án lệ để các Tòa án áp dụng trên thực tế.
Đối với Tòa án nhân dân tỉnh Phú Thọ là cơ quan xét xử trên phạm vi thẩm quyền theo địa giới hành chính tỉnh Phú Thọ, là địa bàn có địa bàn rất rộng, dân cư đông đúc thuộc khu vực trung du miền núi phía Bắc. Hàng năm Tòa án nhân dân 2 cấp tỉnh Phú Thọ thụ lý và giải quyết hàng nghìn vụ án hình sự, hành chính, vụ việc dân sự, kinh doanh, thương mại, lao động và những việc khác theo quy định của pháp luật. Kết quả công tác giai đoạn 2016-2020, Tòa án nhân dân tỉnh Phú Thọ đạt hiệu quả cao, tỉ lệ giải quyết đạt trên 90%, số án bị sửa, hủy rất ít. Tuy nhiên, trong hoạt động xét xử tại tòa án vẫn chủ yếu chú trọng áp dụng các văn bản quy phạm pháp luật, đối với áp dụng án lệ còn rất thận trọng. Trước yêu cầu của Đảng, Nhà nước và của Tòa án nhân dân tối cao về tăng cường áp dụng án lệ, thì trong hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân tỉnh Phú Thọ vừa qua đã có một số vụ án được các chủ thể tham gia đề nghị áp dụng án lệ được Hội đồng xét xử chấp nhận để giải quyết, mang lại hiệu quả cao, được sự đồng tình của các bên trong quan hệ có tranh chấp, việc khiếu nại, kháng cáo ít khi xảy ra. Điều này phần nào cho thấy tính hiệu quả công tác áp dụng án lệ trong thực tiễn xét xử của Tòa án nhân dân tỉnh Phú Thọ.
Bên cạnh đó, việc công bố các án lệ để các Tòa án áp dụng trong xét xử đã khắc phục được phần nào những khó khăn, vướng mắc trong công tác xét xử, giúp cho việc xét xử của Tòa án được thống nhất, góp phần nâng cao trình độ của đội ngũ chức danh tư pháp, bổ trợ tư pháp và các đương sự là cá nhân, tổ chức tham gia quan hệ tố tụng tại tòa án.
Từ những vấn đề trên tác giả luận văn lựa chọn đề tài: “Áp dụng án lệ trong thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân tỉnh Phú Thọ” làm đề tài luận văn thạc sĩ của mình.
2. Tổng quan về tình hình nghiên cứu có liên quan đến Đề tài
Theo số liệu thống kê hiện nay, có thể liệt kê một số công trình nghiên cứu và công bố về án lệ ở Việt Nam như:
Trương Hòa Bình (Chủ nhiệm đề tài), “Triển khai án lệ vào công tác xét xử của Tòa án Việt Nam”, đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ, Hà Nội, 2015;
Nguyễn Văn Nam, “Lý luận và thực tiễn về án lệ trong hệ thống pháp luật của các nước Anh Mỹ, Pháp, Đức và những kiến nghị đối với Việt Nam”, Luận án tiến sĩ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, 2012;
Đỗ Thanh Trung, “Án lệ và vấn đề thừa nhận án lệ ở Việt Nam hiện nay”, Luận văn thạc sĩ Luật học, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, 2008;
Hoàng Mạnh Hùng, “Án lệ trong hệ thống các loại nguồn pháp luật”, Luận văn thạc sĩ Luật học, Khoa luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, 2013;
Đỗ Thanh Trung, “Án lệ và vấn đề thừa nhận án lệ ở Việt Nam hiện nay”, Luận văn thạc sĩ Luật học, Trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh, 2008,
Nguyễn Linh Giang, “Án lệ trong hệ thống pháp luật một số nước trên thế giới”, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 12/2005;
Nguyễn Thu Trang, “Vai trò của án lệ và thực tiễn xét xử trong hệ thống pháp luật Việt Nam”, Luận văn thạc sĩ Luật học, Khoa luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, 2014;
Phan Nhật Thanh, “Khái niệm và những nguyên tắc của tiền lệ pháp- hình thức pháp luật đặc thù trong hệ thống pháp luật Anh Mỹ”, Tạp chí Khoa học pháp lý, số 5/2006;
Nguyễn Văn Cường, Nguyễn Ngọc Ánh: “Nhận thức chung về án lệ, tầm quan trọng của án lệ trong công tác xét xử, khái quát các trường phải án lệ trên thế giới”, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 4/2009;
Lưu Tiến Dũng, “Vai trò của án lệ ở các nước theo hệ thống pháp luật án lệ và các nước trong hệ thống dân luật”, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 1/2006;
Triệu Quang Khánh, “Việc sử dụng án lệ trong hệ thống pháp luật dân sự”, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 7/2006;
Nguyễn Đức Lam, “Án lệ ở Anh quốc: lịch sử, khái niệm nguyên tắc và cơ chế thực hiện”, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 3/2012;
Bùi Tiến Đạt, “Áp dụng án lệ – Nhu cầu tất yếu trong điều kiện cải cách tư pháp và xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam”, Tạp chí Khoa học (Luật học), số 25/2009, Đại học Quốc gia Hà Nội.
Các bài viết của Đỗ Thị Mai Hạnh như: “Tiếp cận án lệ của Thông luật: một giải pháp cho khuyết điểm của văn bản pháp luật tại Việt Nam” đăng trên Tạp chí nghiên cứu Châu Âu, các số 25-26/2011 và Luận án tiến sĩ của cùng tác giả bảo vệ vào năm 2011 tại Austrailia về đề tài: “Đánh giá khả năng áp dụng án lệ tại Việt Nam”, công trình nghiên cứu cấp bộ của Tòa án nhân dân tối cao: “Triển khai án lệ vào công tác xét xử của Tòa án Việt Nam” (Chủ nhiệm công trình Trương Hòa Bình, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Hà Nội, 2012); Luận văn thạc sĩ của Hoàng Mạnh Hùng bảo vệ tại Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2013 với đề tài: “Án lệ trong hệ thống các loại nguồn pháp luật”. Bên cạnh đó, cũng có khá nhiều bài viết nghiên cứu về án lệ trong hệ thống pháp luật của các quốc gia, nghiên cứu vai trò của án lệ trong cả hai trường phái pháp luật Common Law và Civil Law nhằm đưa đến cái nhìn toàn diện về án lệ như: “Các trường phái án lệ trên thế giới – Mô hình nào cho Việt Nam?” của Lưu Tiến Dũng, hay bài viết “Án lệ trong hệ thống pháp luật dân sự các nước Pháp, Đức và việc sử dụng án lệ ở Việt Nam” của Nguyễn Văn Nam, Học viện An ninh nhân dân,…
Ngoài ra, có thể nêu tiêu biểu công trình nghiên cứu nước ngoài như: “The Doctrine of Precedent in English and Norwegian Law – Some Common and Specific Features”; “Precedent in English and Continental Law” của A.L. Goodhart, “President in English Law” của R. Cross.
Tuy nhiên, các công trình này thực hiện một khoảng thời gian đã khá lâu, chưa cập nhật, gắn với tình hình thực tế ở Việt Nam hiện nay. Đặc biệt hiện nay pháp luật nước ta đã công nhận án lệ thì chưa có công trình nghiên cứu nào nghiên cứu về thực tiễn áp dụng án lệ trên địa bàn một tỉnh cụ thể đặt trong thực tế hoạt động xét xử của toà án đó. Do đó, việc tác giả chọn để tài “Áp dụng án lệ trong thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân tỉnh Phú Thọ” mang ý nghĩa lý luận và thực tiễn quan trọng.
3. Mục tiêu của đề tài
3.1. Mục tiêu chung
Đề tài có mục tiêu là nghiên cứu và luận giải về án lệ trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Thông qua việc đánh giá các quy định hiện hành và thực tiễn áp dụng tại Tòa án nhân dân tỉnh Phú Thọ, chỉ ra những tồn tại trong thực tiễn, phân tích các nguyên nhân để từ đó có các đề xuất các giải pháp để hoàn thiện pháp luật và những vấn đề thuộc về cơ quan, đơn vị, người áp dụng trong ngành Tòa án nhân dân.
3.2. Mục tiêu cụ thể
Trên cơ sở các mục tiêu chung đó, đề tài có các mục tiêu cụ thể như sau:
Thứ nhất, làm rõ các vấn đề lý luận về án lệ, bao gồm Khái niệm, vai trò, vị trí và yêu cầu của án lệ trong hệ thống pháp luật Việt Nam, trong đó đi sâu phân tích các yêu cầu áp dụng tại tòa án.
Thứ hai, đánh giá về thực trạng áp dụng án lệ tại Tòa án nhân dân tỉnh Phú Thọ
Thứ ba, nhận diện định hướng của Nhà nước, kiến nghị các giải pháp để khắc phục và giúp hoàn thiện các quy định pháp luật về án lệ cũng như tăng cường khả năng áp dụng trên thực tiễn, phát huy kết quả đạt được, khắc phục hạn chế, tồn tại.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
– Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các quan điểm chỉ đạo của Đảng, quy định hiện hành của Nhà nước về xây dựng án lệ trong Hiến pháp 2013; Bộ luật Dân sự năm 2015; Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015; Bộ luật Hình sự năm 2015; Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015; Luật Thương mại năm 2005…và các văn bản có liên quan.
– Thực tiễn áp dụng án lệ tại Tòa án tỉnh Phú Thọ, quan điểm, giải pháp áp dụng án lệ trong thời gian tới.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Đề tài có các phạm vi nghiên cứu sau đây:
- Phạm vi về nội dung nghiên cứu: Trong phạm đề tài luận văn chỉ tập trung nghiên cứu các quy định về án lệ trong hệ thống pháp luật Việt Nam và thực tiễn áp dụng tại Tòa án tỉnh Phú Thọ.
– Phạm vi về không gian nghiên cứu: Nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn của các quy định pháp luật về áp dụng án lệ tại Tòa án nhân dân tỉnh Phú Thọ.
– Phạm vi về thời gian nghiên cứu: Đánh giá thực trạng các quy định pháp luật và thực tế áp dụng án lệ từ sau khi Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 có hiệu lực thi hành, từ năm 2016 đến thời điểm năm 2020.
5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của đề tài
– Phương pháp luận Sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh. Quán triệt quy định Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp. Cụ thể hóa các quy định về án lệ và các quan điểm của giới nghiên cứu và áp dụng pháp luật.
– Phương pháp nghiên cứu thống kê: Phương pháp này chủ yếu thống kê các số liệu liên quan đến án lệ và thực tiễn áp dụng;
– Phương pháp tiếp cận hệ thống. Đặt pháp luật về án lệ trong hệ thống pháp luật và thực tiễn áp dụng tại tòa án trong mối quan hệ với nhu cầu giải quyết các tranh chấp tại tòa án từ phía nhà nước và người dân để đánh giá khả năng và thực trạng áp dụng;
– Phương pháp phân tích: Phân tích các quy định pháp luật hiện hành, chỉ ra bất cập, dự đoán biến động xã hội để định hướng hoàn thiện pháp luật.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài
Việc nghiên cứu về án lệ mặc dù đã có nhiều học giả quan tâm nghiên cứu và công bố các tác phẩm ra công chúng, tuy nhiên thực sự án lệ là một trong những nội dung vô cùng to lớn của hệ thống pháp luật. Án lệ thâm nhập vào rất nhiều ngành luật khác nhau và có lịch sử phát triển hàng nghìn năm. Do đó, việc nghiên cứu về án lệ không bao giờ là đủ đối với giới học thuật. Việc tác giả mạnh dạn nghiên cứu một khía cạnh về án lệ và đặc biệt khả năng áp dụng trên thực tế ở một địa phương cụ thể là một vấn đề mang tính sáng tạo về lý luận và mạnh dạn về tư duy. Việc nghiên cứu này đã đưa ra một quan điểm, cách nhìn mới về án lệ, khái niệm, đặc điểm, nội dung cũng như khả năng áp dụng trên thực tiễn. Nhiều nội dung được ghi nhận và quan tâm trong luận văn này.
Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho các cơ quan lập pháp, hành pháp và xét xử trong việc xây dựng thực hiện và áp dụng án lệ để thực hiện hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân. Ngoài ra, luận văn còn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho hoạt động giảng dạy, nghiên cứu ở các cơ sở đào tạo luật ở Việt Nam hiện nay.
6. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận văn được cấu trúc làm 3 chương
Chương 1: Những vấn đề lý luận về án lệ và áp dụng án lệ trong xét xử của Tòa án.
Chương 2: Quy định của pháp luật và thực trạng áp dụng án lệ tại tòa án nhân dân tỉnh Phú Thọ.
Chương 3: Quan điểm và giải pháp về xây dựng, áp dụng án lệ trong thời gian tới.
Định dạng | Link tải |